80-şi jıldardıñ ortasında köptegen damığan elder bilim berudiñ jaña türine köşu turalı qorıtındığa keldi. Ol bilimniñ sanına ğana emes funkcionaldıq sauattılığına negizdelui tiis boldı. YAğni, adamnıñ qanşalıqtı bilimdiligi emes, qanşalıqtı bilip, istey alatındığı jäne alğan bilimin qalay qoldana alatındığı mañızdılıqqa aynalıp otır. 1988 jıldan bastap EIDW elderiniñ birinen soñ biri mektepterde jañartılğan bilim beruge köşe bastadı. Bwl process 90-şı jıldardıñ ortasına qaray ayaqtaldı. 1997 jılı elder jañartılğan mazmwndı ölşeudiñ birıñğay standartı turalı şeşim qabıldadı, ol - PISA dep ataldı. Osılayşa Qazaqstan da biılğı jılğı 1 qırküyekten bastap barlıq mektepterde 1-sınıptan onı engize bastaydı. Engizuge tolıq tört jıl beriledi.

Bwl mäseleni eki twrğıda tüsindiruge boladı. Birinşi: tıñ igeru jıldarı qanşa gektar jer igerildi? Bwl WBT-ğa täne swraq. Bwl mäselede naqtı datalardı, faktilerdi jäne sandardı bilu qajet. Ekinşi: säule men tolqınnıñ arasalmağı qanday? Jauaptıñ nwsqaları: dıbıs jäne amplituda, jıldamdıq jäne jiilik jäne t.b. Bwlar joğarı oqu ornına tüsu üşin tapsıratın funcionaldıq sauattılıq testiniñ qarapayım ülgilik swraqtarı. Bwl arada fizikanıñ bazalıq bilimi bağalanadı, eñ bastısı - balanıñ oylauı men logikası. Osılardıñ bäri – Bolaşaq WBT swraqtarınıñ türleri. Mine osı swraqtar bwrınğı eski mazmwnmen jañartılğan mazmwnnıñ ayırmaşılığın körsetedi.

Birinşiden, bağdarlama beyimdelgen. 30 pilottıq mekteptiñ bäri qarpayım qatardağı mektepter, onıñ işinde auıldıq jäne şağın jinaqtı mektepter de bar. Nätijeler qalğan mektepterde de bwl bağdarlamanı tolığımen igerip kete alatının körsetip otır. Jañartılğan mazmwn sınaqtan ötkizilgen jäne Nazarbaev ziyatkerlik mektepterine, 30 pilottıq mektepke engizilgen. Bwğan biraz jıldar ketti, auqımdı jwmıstar jasaldı. Bilim berudiñ jañartılğan mazmwnın sınaqtan ötkizuge monitoring ötkizildi. Ata-analar da balalar da riza. NZM-de konkursta 1 orınğa 15 adamnan keledi. Atap aytqanda däl osı bağdarlamalar 7,5 mıñ mektepke engizilmek.

Ekinşiden, mwğalimderge ädistemelik materialdardıñ tolıq resursı dayındaldı, olar: oqu bağdarlamaları, kündelikti sabaq josparları, oqulıqtar, mwğalimderge arnalğan nwsqaulıqtar, bağalau jönindegi wsınımdar. Bwl materialdardıñ barlığı jazğı biliktilikti arttıru kurstarında mwğalimderge beriletin boladı.

Üşinşiden, bwl mektepterdiñ materialdıq-tehnikalıq bazaları sonday özgere qoyğan joq. Mäsele oqulıqtardıñ mazmwnı turalı bolıp otır. Ärine, men sizben tolıq kelisemin, mektepteriñ materialdıq bazaların jappay jañartıp otıru kerek, satıp alu kerek, jaqsartıp otıru kerek, bwl mäseleni biz äkimdikterdiñ jäne Ükimet aldına qoyatın bolamız.

Törtinşi, NZM-nen 80 oqıtuşı trener dayındadıq. Olar qazirgi uaqıtta «Örleudiñ» (wlttıq biliktilikti arttıru ortalığı) 540 oqıtuşı-trenerin jäne mekteptiñ 140 oqıtuşısın oqıtuda. 760-tan astam trener bastauış mekteptiñ 73 mıñ mwğalimin jañartılğan bilim beru bağdarlaması boyınşa jaz mausımında oqıtatın boladı. Bwl jwmıs öñirlerdiñ 280 mektebinde ötkiziletin boladı.

Iä, biz dayınbız. Mwnıñ bäri bos bazada istelinip otırğan joq. Ötken üş jılda 52 mıñ oqıtuşı jañartılğan bilim beru mazmwnı boyınşa biliktilikti arttırudıñ deñgeylik kurstarınan ötti, olar eñbekaqısına üstemeaqı aladı. YAğni, oqıtuşılar bärin tüsinip otır, olar jan-jaqtı dayın. Jıldar boyı mıqtı dayındıq jwmıstarı jürgizildi. Ol öz jemisin berip otır, qazir balalardı mektepke deyingi bilim berumen qamtudı joğarlattıq, 5 jıl işinde 36 payızdan 82 payızğa körsetkişti joğarlattıq. 2019 jılğa qaray qamtu 10 payız boladı, yağni balalar mektepke dayın bop keledi degen söz.

“Jaña ministr kelip tağı da eksperiment jasadı” degen tüsinik qalıptasqan halıqta. Bwl arada men elimiz köptegen jıldar boyı jaña mazmwnğa köşuge dayındalğan der edim. Eksperimenttik mektepterde jaña bağdarlama boyınşa oqığan balalar bayağıda oquın bitirip şıqtı. Prezidentttiñ tapsırması boyınşa bwl jwmıs 15 jıl bwrın bastaldı. Mağan deyin istegen barlıq ministrlerdiñ jwmıstarın, bastamaların tolıqqandı engizu säti meniñ ülesime tiip otır. Barşamız olarğa ülken rahmet aytuımız kerek.

Jaz - oquşılardıñ asığa kütetin mezgili. Ärine senbi de solay. Senbide dem alu bolğan joq. Bwl kün balağa da, ata-anağa da kerek. Barlıq örkeniet elder bir apta oqu jüktemesinen keyin tolıq dem alıp, ata-anamen äñgimelesudiñ qanday mañızdılığı bar ekendigin tüsinedi. Bir kün bwğan jetpeydi. Biz otbasılıq tärbiege, balanı qosımşa damıtuğa uaqıttı eki ese wlğaytıp otırmız. Sportpen, muzıkamen, önermen aynalısuğa mümkindik köbeyedi.

Jaña bağdarlama senbini bosatuğa mümkindik beredi. Jalpı alıp qarasaq, birinşi sınıptan bastap senbi esebinen 34 qosımşa demalıs aladı. Ärine mwğalimder sağattarı üşin, öz pänderi üşin alañdaytının jaqsı tüsinemin. Bwl arada eşqanday alañdauşılıq qajet emes, elimizde mwğalimder jetispeydi, halıq sanı ösude, sondıqtan eşkim jwmıssız qalmaydı. Qazir eñ bastısı – bağdarlamanı jañartu jäne oqu sapasın köteru kerek.

Endi jazğı kanikul turalı. Bastauış sınıptar tek 30 mamırğa deyin oqıp, tolıq üş ay demaladı. Negizgi jäne joğarı sınıptarda oqu jılı bar bolğanı 10 oqu künine wzaradı. Sonday-aq, senbi künderiniñ esebinen 34 qosımşa demalıs künderi bolatının eskergen jön.

Oqu bağdarlaması bwl jüzdegen ädiskerlerdiñ, mwğalimder men ğalımdardıñ birlesken jwmısınıñ nätijesi ekenin tüsinu qajet. Bala belgili bir taqırıptar men deñgeylerdi meñgeruge tiis. Mısalı, fizika pänin alıp qarayıq. Bağdarlamanı qısqartqısı keletinder: optika bölimin alıp tastañdarşı dese qalay bolmaq? Bwl taqırıptı meñgermegen oquşı jarıqtıñ qasieti, jarıqtıñ sınuı, onıñ spektrlerge jiktelui turalı bilmes edi. Är deñgey aldıñğı taqırıptarmen tığız baylanıstı. Segizinşi sınıpta jaqsı oqu üşin, jetinşi sınıptıñ bilimin tolıq meñgeruiñ qajet. Bäri bir-birimen baylanıstı. Artıq eşteñe joq.

Men özim Almatı qalasındağı fizika-matematika mektebinde oqıdım. Jazğı kanikul degen atı bolmasa, demaludı bilmedik. Jazğı kanikulğa Skanavi jinağı boyınşa 300 tapsırma beriletin. Bwnı 90 künge böletin bolsaq, künine keminde 1 jarım sağat uaqıt ketedi. Qazir bwğan bir sät te ökinbeymin.

Meniñ ata-analarğa aytarım: balalardı jaqsı köriñizder, biraq olardıñ bolaşağı bügin olardıñ qanşalıqtı tırısıp oqitınına baylanıstı. Malkol'm Gladuelldıñ “Genii i autsayderı” kitabın oqıñızdar, onda adam öz isiniñ şeberi bolu üşin oğan 10000 sağat uaqıt jwmsau qajet ekeni aytıladı. Sonda bäri tüsinikti boladı. Meniñşe, bwl kitaptıñ audarması bar.

Oqıtuşılarmen, direktorlarmen bwl mäsele birneşe ret talqılandı. Senbi küngi demalıs olar üşin öte mañızdı, bwl - olardıñ armanı.

Äueli, üş tilde bilim beru kölemin tüsinip alayıqşı. Osı jıldıñ 1 qırküyeginen bastap eşbir sınıpta üştildi oqıtu engizileyin dep jatqan joq. Bağdarlamağa säykes tek 10 jäne 11-sınıptarda tört pän (fizika, himiya, biologiya, informatika) ağılşın tilinde ötkiziledi, onıñ özi tek 2019 jıldan bastaladı. Bwl aptasına 8 sağat. Törtinşi jılda ğana. Al, qazaq tilinde oqıtatın mektepterde matematika, qazaq tili, qazaq ädebieti, Qazaqstan tarihı, geografiya jäne basqa da pänder qazaq tilinde ötedi. Barlığı 18 sağat. Qazir mamandar üşin aytıp jatırmın. Eger tek invarianttı sağattardı alatın bolsaq, 22 invarianttı komponenttiñ 14 sağatı qazaq tilinde, oğan dene şınıqtıru päniniñ 3 sağatın qosıñız. Sonımen qatar, tañdau boyınşa pänder bar. Orıs tili men ädebieti, dünie jüzi tarihı oqıtu tiline qaramastan orıs tilinde oqıtıladı. Orıs tilinde oqıtatın mektepterdiñ jağdayı da osı şamada. Törtinşi jılda ğana. Onda da joğarı sınıptarda.

Qalğan sınıptarda bwrınğı bazalıq principter özgermeydi. Ärine, joğarı sınıptarda üş tilde bilim aluğa dayın bolu üşin balalardıñ til üyrenuge köbirek küş jwmsaytını anıq. Biz negizgi mektepterge de üş tilde oqıtu mümkindigin beremiz. Biraq ol mektepterdiñ dayın boluına qaray jüzege asadı. Mwğalimderdi jappay dayarlau osı jıldan bastaladı.

Şın mäninde, öñirlerde köptegen jwmıstar atqarıluda. Şığıs Qazaqstan oblısınıñ jetistikterine qarañızdarşı. Qızılorda, Aqtöbe oblıstarında qanşama is tındırıldı. Biz jetistikke jetetinimizge kümandanbaymız.

Memlekettik tildi üyrenuge basımdıq berilgen, solay bola beredi de. Onıñ üstine jappay qazaq tilin üyretu mindetin qoyıp otırmız. Üştildiliktiñ mäni de osında. Orıs tilinde oqıtatın mektepterdi qosa alğanda, barlıq mektepterde qazaq tili jäne ädebietimen qatar Qazaqstan tarihı da qazaq tilinde oqıtıladı. Belgili bir tilde pändi oqıtpay sol tildi jete meñgeru qiın ekenine közimiz jetti.

Bügingi bastı problema qazaq tili oqıtılğanımen, mektep bitirgen balalar qazaq tilinde erkin söyley almaydı. Ol üşin ädistemeni özgertu qajet. Jwmıs eki bağıtta jürgizilude. Birinşi – oqıtudıñ jaña tehnologiyaları. Elimizde birneşe mamandar tobı osınday tehnologiyanı äzirleuge kirisip ketti. Bwl jöninde tolığıraq aytıp beremiz. Ekinşi bağıt – qazaq tilin üyretetin älemdik deñgeydegi ädiskerler dayarlau. Biz älemdik ortalıqtarmen, atap aytqanda, Germaniya, Izrail' jäne t.b. eldermen kelissözder jürgizip jatırmız. Bwl elder bizdiñ jas ädiskerlerimizdi 6-12 aylıq kurstarğa qabıldaytın boladı. Keyin eki bağıttı biriktiremiz. Osınıñ bärine bir jarım jıl ketedi. Biz 2017 jılğı 1 qırküyekten bastap mektepterde qazaq tilin oqıtu ädistemesi özgere bastaydı dep ümittenemiz. Negizgi mindet – 2020 jılğa qaray barlıq mektep bitiruşileriniñ qazaq tilin erkin meñgerui.

Qane, sanap köreyik. Joğarı sınıpta tört pändi ağılşın tilinde oqıtu üşin 32 mıñday oqıtuşı qajet. Qazir elimizde 365 mıñ mwğalim bar. Eger ärbir jiırmasınşı mwğalim tört jıl işinde jaña jüyege ikemdele alsa, qajetti mwğalimder sanınıñ jartısı qamtamasız etilgeni. Men öz basım olardıñ sanı bwdan da köbirek bolatınına senemin. Sonday-aq, jıl sayın 12-13 mıñ jas mamandı jwmısqa qabıldaymız. Eger olardıñ üşten biri ağılşınşa bilse, qalğan jartısın tolıqtıratın boladı. Bizde üş jıldan astam uaqıt bar. Ärine, biz qısqa merzim işinde pedagogikalıq bilim beru jüyesin qayta qwru boyınşa qıruar jwmıs atqaruımız qajet. Biz ağılşın tilinde doktoranturanı, magistraturanı birneşe ese köbeytudi josparlap otırmız. Jalpı, mwğalimderdi dayarlauğa köp qarjı salınadı.

Tilderdi oqıtudıñ jaña tehnologiyaların esten şığarmağan jön. Eger bes mıñ mektepti (oqıtuşılardıñ 90 payızı) internetpen qamtısaq, bwl mindetti şeşuge äbden boladı.

Prezidentimiz neğwrlım damığan 30 eldiñ qatarına kiru turalı maqsat qoydı. Bwl – Estoniyanıñ, Izrail'diñ deñgeyi. YAğni, bwl jerde joğarı tehnologiyalıq, joğarı bilimdi, halıqaralıq deñgeyde servis jüyesi damığan qoğamğa aynalu turalı söz bolıp otır.

Garvard aspiranttarı ärtürli tilderde jazılğan medicina oqulıqtarın zerttey kele, keybir tilderdegi oqulıqtarda adam organdarı turalı bazalıq aqparattıñ 30 payızı joq ekenin anıqtağan. 
Mısalı, Siz därigerge barasız, biraq ol sizdiñ barlıq organıñızdı bile me. Qalay oylaysız? Sondıqtan biz tañdau jasauımız kerek. Koreya, Germaniya jäne Izrail' elderi siyaqtı medicinağa senim bildiru üşin medicina ağılşın tilinde bolu kerek. Töregeldi Şarmanwlı Şarmanov, Kamal Säruarwlı Ormantaev jäne t.b. siyaqtı belgili ğalımdardıñ pikirin tıñdasaq, medicinalıq bilimniñ 30 payızı bes jıl sayın jañarıp otıradı eken. Eşbir el mwnday aqparat ağımına teñese almaydı. Jappay jaña bilimge köşudi jürgizuge eşbir eldiñ, eşbir byudjettiñ küşi jetpeydi. Sol siyaqtı IT, jaña materialdar, bio jäne nanotehnologiyalar, wşaq jasau, robot tehnikalar men bwdan äri şeksizdikke deyin. Ökinişke oray, jahandanu memleketke basqa tañdau jasauğa mümkindik bermeydi. Älemdik zertteulerdi qarasañızdar: halıq ağılşın tilin jaqsı bilse adamdardıñ tabısı artıp, jastardıñ jwmıssızdığı azayıp, biznes-klimat jaqsaradı. Al medikter adamdardı bükil älemdegidey ana tilinde qabıldauı qajet.

Bäri ğılımi zertteulerge negizdelui qajet. Zertteuler 7 jasqa qaray eki tildi jäne üş tildi balalardıñ miındağı neyrondıq baylanıs sanı monotildilikke qarağanda neğwrlım joğarı ekenin körsetken. Bwl qanday da bir qosımşa bilim berusiz. Bala tuğannan bastap barınşa jüktemesi joğarı ortağa keledi jäne 7 jasqa qaray onıñ äleueti monotildi qwrdastarına qarağanda joğarı boladı. Balanıñ özi onı bayqamaydı.

Bwl sporttağı siyaqtı: sportpen şwğıldanatın bala jüktemege üyrenip ketedi jäne onıñ bwlşıq etteri tığızdanıp, küşi köp boladı, onıñ şıdamdılığı şıñdaladı. Sonday-aq onıñ miı avtomattı türde jattığadı.
Ağılşındar 20 jıl bwrın barşa älem ağılşın tilinde söyleytinin tüsine otırıp, mindetti ekinşi tilden bas tarttı. Biraq zertteuler nätijeleri jariyalanğannan keyin olar ärbir mektepke mindetti ekinşi tildi engizdi. Köp tildilik matematikağa jaqsı keledi. Jalpı, köp tildi balalar barınşa tabıstı boladı. Bizdiñ balalarımız älemdegi köp tildilikke barınşa dayın balalardıñ biri ekenin bilesizder.

Mwnday pikir zerdeleudi qajet etedi. Bwl ädette Japoniyanıñ täjiribesine süyenedi. Jalpı alıp qarasaq, ärine ädemi aytılğan. Alayda, mwnda birqatar jaña problemalar bar. Japoniya -monowlttı aral. Al biz köp wlttı memleketpiz, Euraziya ortalığında 100-den astam wlt bar. Bizdiñ balalarımız tuğannan köp tildi ortada. Bwl bir.

Ekinşi. EIDW zertteuleri oqu sauattılığı jağınan qazaq tilinde oqıtatın mekteptiñ balaları orıs tilinde oqıtatın mektepterdegi qwrdastarınan 1,5 jılğa artta qalğan. Bwl elimizdiñ işinde. Monotildilik osınday artta qaluşılıqqa äkeledi. Birinşiden qazaq tilindegi oqulıqtar sapasın Japoniyanıñ deñgeyine jetkizu qajet. Biz osımen jüyeli türde aynalısamız.

Üşinşi. Jeke jospar bar. Biz balalarımızdıñ bolaşaqta Geyts pen Cukerberg bolğanın qalaymız. Geyts - IT tehnologiya boyınşa älem çempionı. Älem çempionı boludıñ oñay emes ekenin biz tüsinemiz. Mısalı, mänerlep sırğanau boyınşa 3 jastan bastap şwğıldanu qajet. Monotildilik ideyasın basqaşa aytqanda bizge 12 jasqa deyin bokspen aynalısıp, odan keyin mänerlep sırğanauğa köşip, älemdi bağındıru wsınılıp otır. Bwl qazirgi kezde qanşalıqtı şındıq? Bwğan jastardıñ özi qalay qaraydı?

Törtinşi. Bwl däleldiñ negizi - jastardı saqtandıru.

“Qazirgi jastar molşılıqta ömir süruge üyrengen, bwl keleñsiz ädettermen erekşelenedi, bedeldi wnatpaydı, ülkenderdi qwrmettemeydi, balalar ülkendermen daulasadı, mwğalimdermen aytısadı”. Bwnı kezinde Sokrattıñ özi aytqan. Osı uaqıtqa deyin qanşama wrpaq ötti, sol kezdiñ bärinde de ata-babalarımız özderiniñ balaları üşin alañdauşılıq bildiredi. Bizdiñ balalarımız ärqaşanda da patriot bolıp qaladı, öz Otanın süyetin boladı. Bizdiñ mindetimiz: älemdegi eñ bilimdi adamdarmen teñestiru.

Iä, barşa halıqtıñ pikirin tıñdap, olardı tüsinu öte qajet. Biz - aşıq ministrlikpiz. Bügin de problemalar az emes, sondıqtan onı şeşudiñ joldarın jüyeli türde qarastıru kerek. Men birinşiden ata-analarğa aytar edim. Bilim - sizderdiñ balalarıñızdıñ tağdırı. Erteñgi küni sizderdiñ balalarıñız joğarı bilimdi boladı nemese onıñ tağdırı köp jağdayda öz qoldarıñızda. Peticiyalarğa qol qoyğan sätte oylanıñızdar: erteñgi küni sizdiñ balañız jwmıs tappasa ol eşkimge kerek bolmaydı, sol kezde siz aptap ıstıqta oqımauğa ügittegen belsendini qaydan tabasız? Sol kezde sizdiñ balañız sizge rahmet ayta ma? Peticiya boladı, biraq bizdiñ halıq negizinen öte sauattı, öz betinşe oylanuğa qabileti mol.

tengrinews.kz