«Атаңа нәлет бәлшебек нан береді бір ширек»

«Ataña nälet bälşebek nan beredi bir şirek»

| Jun 1, 2016

31 mamır – Qazaqstanda sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu küni. Sovet ükimeti ornağan soñ qısım men aşarşılıq kesirinen şetelge ketken qazaqtardıñ wrpaqtarı da ol zamandı wmıtpağan.

Iranda twratın etnikalıq qazaq Mwsa Uäli arğı ataları 1930-jıldarı sovet biligi kesirinen Qazaqstannıñ Mañğıstau öñirinen qonıs audarğanın aytadı.

- Atalarımız eñ birinşi din jağınan qattı qısım köripti. Odan keyin aştıqqa wşırağan. Biz äkelerimizdiñ äñgimesin estip östik. «Aynalayın Nikolay nan beretin birtalay, Ataña nälet bälşebek nan beredi bir şirek» degen öleñder aytatın edi, – deydi ol.

Mwsa Uälidiñ sözinşe, qazir Iranda twratın 5 mıñğa juıq qazaq – 80 jılday uaqıt bwrın aua köşken sol eldiñ wrpaqtarı.

- Biraq endi ol äñgimelerdi aytatın kisilerdiñ közi azayıp ketti. Eski tarihtı biletin eki-üş adam ğana qaldı. Büginde Iranda ol qazaqtardıñ üşinşi buını ömir sürip jatır, – deydi ol.

«ATAM ÄKEMDİ JOLDA TASTAP KETPEK BOLĞAN»

Ata-babalarınıñ otandarınan ketuine qanday sebepter äser etkenin Daniyada twratın qazaq Akbar Ayubi de äleumettik jelidegi paraqşasında sipattap jazğan. Ol 1987 jılı 80 jasında Iranda qaytıs bolğan äjesiniñ esteligin aytadı.

«Qarmaqşıdan köş audarmas bwrın əjem orman işinde tığılıp jatqan atama eki ay boyı tün işinde el jatıp qalğan soñ tamaq aparıp bergen. Atam Bwharadan oqıp şıqqan molda bolğan, sol üşin qızıldar izdep kelgen, orman işinde tığılıp aman-sau qalğan. Künköris qiın bolğan soñ atam eñ senimdi tuıstarın jäne dostarın alıp bir tünde jansauğalap köşip ketuge mäjbür bolğan» deydi daniyalıq qazaq.

1931-1932 jıldarı Qazaqstanda tüsirilgen, äke-şeşesi tastap ketken balanıñ fotosı. (Körneki suret)

Akbar Ayubi atalarınıñ jer auıp bara jatqanda körgen qiındıqtarınıñ däleli retinde äjesiniñ mınanday bir esteligin keltirgen: «Birde əkem mazalanıp jılay bergen soñ atam əkemniñ etegine qwm salıp tastap ketpekşi bolğan. Biraq əjem «men de balammen qalamın» degen soñ atam tastaymın degen rayınan qaytqan».

«ÜLKENDERDİÑ İŞİNDE ÜREY ÄLİ BAR»

Al Germaniyanıñ Kel'n qalasında twratın qazaq Şwğayıp Erol Azattıq tilşisine qayın atasınıñ sovet ükimeti kesirinen qonıs audarğan oqiğasın bayandap berdi.

Ülken apamız tün işinde masaq terip balalardı asırağanın aytıp otıratın.

- Qayın atamnıñ arğı äkeleri Qazaqstannıñ Zaysan öñirindegi auqattı kisiler bolğan eken. Kommunister bilik basına kelip, malınan ayıra bastağan. Qayın atamnıñ äkesin wstap, ol kisi habarsız ketipti. Sosın şeşesi eki balasın alıp Qıtayğa ötip ketken. Keyin Qıtay ükimetinen qısım körip, Iran, Päkistan arqılı Türkiyağa keldi. Ülken apamız tün işinde masaq terip balalardı asırağanın aytıp otıratın, – deydi ol.

Qıtayğa auıp, odan äri Türkiyağa ötip ketken qazaqtardıñ biriniñ wrpağı – türkiyalıq akter Bahadür Hakim. Onıñ sözinşe, atalarınıñ Qıtaydan da äri ketuine İle, Tarbağatay jäne Altay aymaqtarında 1944-1945 jılı bolğan «Üş aymaq köterilisi» äser etken.

Biraq osı jaylı izdestirip, fil'm tüsiru maqsatında aqsaqaldardan derek jinağan kezimde olardıñ ötkenin aşıq aytudan jasqanatının bayqadım. İşterinde ürey äli bar.

- Nege ekenin bilmeymin, bizdiñ [Türkiyadağı qazaqtar arasındağı] ülken kisiler ötken tarihtı köp qozğay bergisi kelmeydi. Mısalı, atam Takman batır turalı derekter Resey KGB-sı arhivinde, Qıtaydıñ mwrağatında da bar. Biraq osı jaylı izdestirip, fil'm tüsiru maqsatında aqsaqaldardan derek jinağan kezimde olardıñ ötkenin aşıq aytudan jasqanatının bayqadım. İşterinde ürey äli bar, – deydi Bahadür Hakim.

Qazaqstanda sovet biligi ornağan soñ wjımdastıru men kämpeske saldarınan halıq aştıqqa wşırap, resmi esep boyınşa bir jarım million adam köz jwmğan, 600 mıñğa juıq adam körşi elderge köşken. Al 1930 jıldardağı repressiya kezinde 100 mıñnan astam adam sottalıp, olardıñ 25 mıñı atu jazasına kesilgen. Qazaqstan 1997 jıldan beri jıl sayın 31 mamır küni sovet ükimeti twsında sayasi quğın-sürgin qwrbanı bolğan azamattarın eske aladı.

Nwrtay LAHANWLI

Azat Europa / Azattıq radiosı

Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
Bizdi basqarıp otırğan bir top adam üşin orıs tili – IVL apparatı ispetti.

kerey.kz

Arman Älmenbet Eki-üş kün uayımğa salınıp kettim. Osı soñğı jazğanım bolsın. Äri qaray Qwdayğa tapsırıp, jwmısımdı isteyin. 6 aqpan küngi oyım: Bizdi basqarıp otırğan bir top adam üşin orıs tili – IVL apparatı ispetti. Kovid kezinde ökpesi jwmıs istemey qalğan adamdarğa Türkiyadan IVL degen apparat äkelgeni esteriñizde me? IVL bolmay, qanşa adam ölip qaldı. Orıs tilin alıp tastasaq, Mäñgilik el men Esil özeniniñ ortasındağı bes-altı ğimarat bosap qaladı. Tek orısşa oylanatın adamdar jinalıp ap, özderi ädemi otır o jerde. Meniñ tüsinigimde, orıs tilin konstitciyadan alıp tastau üşin oğan aldın ala dayındalu kerek. Soñğı eki jarım jılda osını qattı oylanıp jürmin. Wsınayın dep edim, qızığatın adam taba almadım. Söytip «Ana til
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda