ҚИЫНДЫҚТАН КИІЗ ҚҰТҚАРҒАН АУЫЛ

QIINDIQTAN KIİZ QWTQARĞAN AUIL

| Jun 18, 2016

Amerikanıñ National Geographic jurnalında jariyalanğan «Zarşığanaq auılınıñ kiizşi qazaq äyelderi» degen maqalada Sovet odağı ıdırap, künköris qiındağannan keyingi zamanda Pavlodar oblısındağı şağın auıl äyelderiniñ tiimdi biznesti qalay bastağanı bayandalğan. «Ekonomikalıq qiındıqtar men Sovet odağınıñ josparlı ekonomikasınıñ küyreui Zarşığanaq twrğındarın qıspaqta qaldırdı, biraq narıqtıq qatınastar tolqını olardıñ jağalauına da jaylap jetti. [Auıl twrğını Qalimaş Baymwhanova] men onıñ körşileri üy janındağı uçaskelerinde kökönis ösirip, qoralı qoy men iri qara bağıp, tirşilik üşin küreske köşti. Özge närse satıp aluğa olardıñ aqşası bolmadı» dep jazadı National Geographic.

«Asar» şağın audanındağı Naurız meyramı. 25 naurız 2015 jıl. (Körneki suret.)

1990 jıldardıñ ayağında Zarşığanaq auılına pavlodarlıq biznesmen Arman Swltanbek barğan. Onıñ eti tiri azamattarğa üyden şıqpay-aq käsip aşuğa bolatını jaylı ötkizgen seminarı Qalimaştıñ ömirine özgeris äkeldi. Ol auıl äyelderine qoy jüninen kiiz basıp, odan sırmaq, tekemet tärizdi türli bwyımdar jasap, satuğa bolatının wqtı. Bwrın kiizben jwmıs istep körmegen Qalimaş jergilikti äyelderge kiiz isiniñ qır-sırın üyretu üşin Oñtüstik Qazaqstannan birneşe şeber şaqırğan.

«2002 jılı auılda olardıñ alğaşqı kiiz basu sabaqtarı nemese jazğı lageri ötti. Auıl äyelderi 10 kün boyı jünnen tekemet basudı, kiizden ayaq kiim men qalpaq jasaudı üyrendi. Olar kündelikti problemaların wmıtıp, jwmıstıñ qızığına berildi. Dımqıl jünniñ iisi ata-babaların eske tüsirdi. Äuelde bwl bastamadan birdeñe şığarına senbegen küyeuleri de üstel qwrastırıp, jün jinauğa kömektesip jwmısqa aralasqan, al bireui tipti tañğı dene jattığuların ötkizip twrğan» dep jazadı National Geographic.

Biraz täjiribe jinap, töselgennen keyin äyelder kiizden köptegen bwyımdar jasap, Qalimaş olardı Pavlodardıñ bazarına aparıp satqan. Jwrt älgi bwyımdardan tük qaldırmay satıp alıp ketken. Bwl bastamanı qoldaytın demeuşi tauıp, äyelderdi äri qaray üyretu jäne tapqan aqşanıñ bir böligin damu jobalarına jwmsau üşin Qalimaş qoğamdıq birlestik qwrğan. Birlestikti «wzaq qıstıñ qwrsauınan bosağan dalada jandana bastağan tirşiliktiñ alğaşqı jarşısı – bäyşeşek güline» wqsatıp «Jauqazın» dep atağan.

Azattıq radiosı

AQŞ Irannıñ Hark aralın basıp ala ma?

kerey.kz

Kian ŞARIFI Iran islam respublikasına tiesili Hark aralı. Amerika men Izrail'diñ Iranğa äue şabuıldarı jalğasıp jatqan twsta AQŞ-tağı sayasi ortada islam respublikasına tiesili Hark aralın basıp alu ideyası talqılana bastadı. Sarapşılardıñ aytuınşa, Vaşington Irandağı mwnay eksportınıñ negizgi oşağı sanalatın Hark aralın nısanağa aluı äbden mümkin. Bwl sankciyalar qwrsauındağı Iran ekonomikasın qwlatpay wstap twrğan bastı tabıs közin jauıp tastauı ıqtimal. Alayda Iran mwnay eksportınıñ 90 payızın qamtamasız etetin Parsı şığanağındağı şağın araldı basıp alsa, bwl AQŞ pen Izrail'diñ Iranğa qarsı soğısın tipti uşıqtırıp jiberui mümkin. Mwnıñ özi de Iran ekonomikasın tolıq qwrdımğa jibere almaydı deydi sarapşılar. 7 naurızda Axios basılımı AQŞ äkimşiligi Hark aralın basıp alu mümkindigin talqılağanın habarladı . Iran bwl aralğa
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
Bizdi basqarıp otırğan bir top adam üşin orıs tili – IVL apparatı ispetti.

kerey.kz

Arman Älmenbet Eki-üş kün uayımğa salınıp kettim. Osı soñğı jazğanım bolsın. Äri qaray Qwdayğa tapsırıp, jwmısımdı isteyin. 6 aqpan küngi oyım: Bizdi basqarıp otırğan bir top adam üşin orıs tili – IVL apparatı ispetti. Kovid kezinde ökpesi jwmıs istemey qalğan adamdarğa Türkiyadan IVL degen apparat äkelgeni esteriñizde me? IVL bolmay, qanşa adam ölip qaldı. Orıs tilin alıp tastasaq, Mäñgilik el men Esil özeniniñ ortasındağı bes-altı ğimarat bosap qaladı. Tek orısşa oylanatın adamdar jinalıp ap, özderi ädemi otır o jerde. Meniñ tüsinigimde, orıs tilin konstitciyadan alıp tastau üşin oğan aldın ala dayındalu kerek. Soñğı eki jarım jılda osını qattı oylanıp jürmin. Wsınayın dep edim, qızığatın adam taba almadım. Söytip «Ana til