«Altay mwrası» halıqaralıq avtoekspediciyası Qarağandı öñirinde

14 mausım küni Astanadan oñtüstik-şığıstı betke alıp şığa bere alğaşqı saparımız elimizdiñ iri industrialdı or­talığı, şahterler qalası 170 jıl­dıq tarihı bar Qarağandıdan bastaldı. Qarağandı men oğan irgeles jatqan Temirtau Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ jalındı jastıq şağı ötken, bilim alıp, eñbek jolın jalğastırğan qalaları. Biz alğaş atbasın tiregen Qarağandı memleket­tik tehnikalıq universiteti de kezinde Elbası bilim alğan, joğarı biliktilikke ie tehnika­lıq kadrlar dayındaytın eli­miz­degi jetekşi oqu orın­darı­nıñ biri. Universitet rektorı A.M.Ğazaliev ekspediciya mü­şelerin universiettiñ oqıtu­şılıq-professorlıq qwramı­men jäne qol jetken tabıstarımen tanıstırdı.

Atalğan universitettegi maz­mwn­dı kezdesuden soñ avtoekspediciya Qarqaralığa bet tüzedi. Qarqaralını Altay saparınıñ bası etip aluımızdıñ da özindik mäni bar. Öytkeni, ol Arqanıñ aytulı şoqtığı, Altay arqılı jüretin ejelgi dalalıq Jibek jolınıñ mañızdı beketi. Onıñ üstine, ol qazaq dalasındağı bir top ataqtı twlğalar tuıp-ösken meken. Alıs-jaqınğa añız bolğan sol bwldır tau köz wşınan menmwndalağan sätten-aq, Mädi aqınnıñ:

Atıñnan aynalayın,  Qarqaralı,

Senen bwlt, menen qayğı tarqamadı, –

dep bastalatın äni altı qırdıñ ar jağınan äuelep jetkendey boldı.

Avtokeruen Qarqaralı tauı­nıñ qoynauındağı qarlığaştıñ wyasınday ğana şağın qalağa jete berip tizgin tarttı. Aldı­mı­z­dan qarsı ala şıqqan audan äkimi Halel Maqswtov bizdi aldımen Mädi aqınnıñ qabi­rine bastadı. Mwrnımızğa qara­­ğay­dıñ, arşanıñ jasamıs japı­raq­tarınan tarağan Qar­qara­lı dalasınıñ hoş iisi keldi. Tura sarayıñdı aşadı. Onıñ üstine, ay­nala serek tas, seri qarağay. Alıs­­tan, tau serisi qwstardıñ qo­­ñı­­­rau­­latqan twnıq dauısı estiledi.

Bizge qasietti oraza ayında aqınnıñ basına kelip ayat oqıp, eskertkişine täu etu baqı­tı bwyırğan eken. Qala orta­lığındağı Mädi eskert­kişi­niñ aldında aqındar Däuletkerey Käpwlı men Serikzat Düysen­ğazin jırdan şaşu şaşsa, ta­lant­tı änşi Erlan Rısqali keş­qwrımğı tau men dalanı terbete «Qarqaralı» änin şırqadı.

Ormandı-toğaylı, jaqpar-tastı kelgen körikti Qarqaralı taularınıñ şığıs eteginde, Qarqaralı özeniniñ eki jağa­sın­da jayğasqan şağın qala öziniñ bölekşe tabiği bitimi­men erekşelenedi. Osı ölkege al­ğaş sayahat jasauşılar 1785 jıldardan bastap ayaq bas­­qa­nı tarihi derekterden bel­gili. İrgesi 1824 jılı Resey im­periya­­sınıñ äskeri bekinisi, yağni Sibir qazaqtarı dala guber­natorlığınıñ äkimşilik-aumaq­tıq ortalığı retinde qalan­ğan osınau eldi-meken 1868 jılı uezdik qalağa aynalğan. 19-ğa­sır­d­ıñ ekinşi jartısında jeri şwraylı, jayılımı malğa, qoynauı kenge bay Qarqaralı Ortalıq Aziya men Qıtaydan Sibirge baratın keruen jolınıñ torabı retinde mañızdı sauda, käsipşilik jäne mädeni-ağartu ornına aynaldı. Mwnda şet jwrttardan sayasi twtqındar jer audarılıp keletin.

Qarqaralı tarihı wlı Abay­dıñ jäne onıñ äkesi Qwnan­bay qajınıñ esimimen de tığız baylanıstı. Qwnanbay 1849 jılğa deyin Tobıqtı bolısınıñ upraviteli lauazımın atqarıp, sodan keyin 1852 jıldıñ soñına deyin Qarqaralı duanında ağa swltan boladı. Osı kezeñde Qwnanbay Öskenbaywlı Qarqara­lı­dağı mwsılman jwrtı üşin kök kümbezdi meşit salğızğan.

Mädi eskertkişinen soñ biz Qwnekeñ saldırğan sol meşitte boldıq. Twtas ağaştan erekşe ar­hi­tekturalıq ülgide salın­ğan bwl meşit Keñes ükimeti or­na­­ğanğa deyin imandılıq pen wlt­­tıq dästürlerdiñ ortalığı bo­lıp kelgen eken. Keyin türli maq­satqa paydalanılıp, tek täuel­sizdikten keyin ğana öziniñ naqtı märtebesine qayta ie bolğan.

Danışpan Abay da Qarqara­lı­nı janınday jaqsı körgen. Äkesi Qwnanbaymen tau qoy­nauındağı osınau şağın şahar­ğa san märte kelip, ot auız, oraq tildi Balta men Şöje sındı şayırlardıñ jır-tolğauların, tamaşa tämsilderin tamsana tıñdaydı. Mwhtar Äuezov öziniñ «Abay jolı» epopeyasında: «Abay äkesimen birge Qarqaralıda twr­ğalı köp künder boldı. Qazir de qıs äbden tüsip, qar bekip alğan-dı. Qwnanbay kişkene qalanıñ tap ortasındağı kök şatırlı, ülken ağaş üydi jataq etken. Qazağuar, qonaqşıl tatar saudageriniñ üyi» dep erekşe ıqılaspen tebirene suretteydi. Dañqtı jazuşı tilge tiek etken sol äsem ğimarattıñ sırtında büginde: «Bwl üyde 1850 jıldarı Abay (Ibrahim) Qwnanbaywlı bolğan» degen eskertkiş taqta qoyılıptı.

Qarqaralınıñ soltüstigindegi Qarasor köliniñ jağasında 1848 jıldan 1930 jılğa deyin ataqtı Qoyandı järmeñkesi ötetin. Bügin­de qalanıñ özine tän döñ­gelek däuleti, şağın käsip­orın­darı men halıqqa qızmet etu salaları bar. Audan äkimi Halel Maqswtovtıñ aytuınşa, audanda qazir 39 mıñ halıq bolsa, sonıñ 26 mıñı ekonomikalıq belsendi halıq eken. Audan auıl­şaruaşılığın negiz etedi. Biraq jaqın jıldardan beri ken aşu käsibi qarqındı damuda eken. Önerkäsip öniminiñ negizgi böli­gin «ArselorMittal Temirtau» kompaniyası men «Qazaqmıs» korporaciyası JŞS-ne qarastı ken aşu, ken bayıtu kompaniyaları berip otırıptı. Büginde «Altay polimetall» kompaniyası audannan ken bayıtu kombinatın saluğa 64 milliard teñgeniñ investiciyasın sa­lıp­tı äri ol zauıttıñ iske qosılu merzimi de tayap qalıptı. Auıl­­şaruaşılığınıñ wpayı tügel. Ösim – 140 payız. Al endi aymaq­tağı tabiğat qorğau isiniñ, turizm­niñ twralap twruı köñilge kirbiñ wyalatadı.

Qarqaralınıñ köşelerine öñir tarihına iz qaldırğan twlğa­lar­dıñ – A.Baytwrsınovtıñ, J.Aqbaevtıñ, Ä.Ermekovtiñ, Qwnan­bay qajınıñ jäne Ekinşi dünie­jüzilik soğıstıñ batırları N.Äbdirov, M.Mamraev, P.Teryaev, A.Qosıbaevtıñ esim­deri berilipti. Şağın qala­nıñ bir köşesi aqın Qasım Aman­jolov­­­tıñ esimimen ataladı. Twr­ğın­­dar Qazaqstannıñ twñğış ğarış­keri Toqtar Äubäkirov te osı Qar­qaralı topırağınan şıq­­­qan dep maqtanış etedi, älbette.

Osında biz Qarqaralı tura­lı talay tarihi añızdar men er­­te­giler, estidik. Solardıñ biri – Şaytanköl. Jartastarınıñ qat­parınan qaulay ösken hoş iisti qarağay men qayıñdar, tañ­quray men tasjarğan, tobılğı sekildi türli bwtalar kölge ayrıq­şa sän berip twradı eken. Jauın-şaşın mol jıldarı artıq su Şaytanköldiñ şarasınan asıp tögilip, oñtüstik jağasındağı naua tärizdi arnamen ağıp ketip otıradı deydi. Tabiğattıñ osınau ğajayıp jaratılısın Säbit Mwqanov, Sırbay Mäulenov sındı ağa buın aqın-jazuşılardan bastap bügingi künniñ aqını Serik Aqswñqarwlına deyin jır­ğa qosıp, äspettep keledi. Jaziralı Qarqaralı tabiğatın, osınau Şaytanköldiñ swlu jaratılısın şeber surettegen «Swluşaş» poemasın Säbit Mwqanov sonau 1928 jılı dünie­ge äkelgen eken.

1909 jılı «Qozı-Körpeş, Bayan-swlu» qissasın orıs jazuşısı M.M.Prişvin osı töñirekte estidi. Ol jal-jal tol­qındı, saylı-sabattı Qar­qaralı tauların alğaş körgen­degi äserin asa ülken şabıtpen jazadı. Qazaqtıñ mıñ änin jinaumen atı şıqqan äygili muzıka zertteuşisi A.V. Zataeviç te öz kezinde osı ölkege arnayı kelip, mwndağı qwymaqwlaq, küm­bir kökirek jırau­­lardan qazaq­­tıñ 154 änin jazıp alğan. Ol dañqtı francuz jazuşısı Romen Rollanğa joldağan hatın­da Qarqaralı tabiğatınıñ äsem beynesin surettep jazadı. Qazaq halqınıñ twñğış ğalımı Şoqan Uälihanov Qarqaralıda 1855 jäne 1863 jıldarı eki ret bolıp, uaqıtın negizinen ha­lıq­tıñ fol'klor mwraların ji­nau­ğa arnağan. Şoqannıñ süyik­ti dosı, belgili sayahatşı-etno­graf G.N.Potanin osı öñir­de bo­l­ıp, odan alğan äseri turalı orıs­­tıñ Imperatorlıq-geogra­fiya­­lıq qo­ğa­mınıñ Batıs-Sibir bölim­şe­sinde arnayı bayandama jasaydı.

Qarqaralı audanındağı tau­lı-orman landşaftısı ne­gizinde 1998 jılı osında Qar­qaralı wlttıq tabiği saya­bağı qwrılıptı. Alqaptıñ ösim­dik florası men januarlar faunası öte bay. Sayabaqta kez­de­setin añnıñ 40, qwstıñ 114, ösim­diktiñ 66, balıqtıñ 8 türi qor­ğau­ğa alınğan. Olardıñ işin­de Qazaq­stannıñ Qızıl kita­bı­na engen añdar men qwstar, ösim­dikter de bar eken. Degenmen, tabiğattıñ bermesin tartıp alamız degen bir zamanda Qarqaralı öñiri de betaldı oyranşılıqqa wşırağanı bayqaladı. Äytpese, bwl degeniñ bükil Qazaqstannıñ alaqanğa salıp otıratın asılı emes pe. Endeşe, elimizde Qar­qaralı sekildi tabiği bau-baq­tar ükimet pen twtas qoğamnıñ ayrıqşa qamqorlığına zäru.

Twrsınhan ZÄKEN,

jazuşı, tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor

Ärine, Qarqaralı turalı äñgimeni şağın maqalanıñ ayasına sıydıra almasımız sözsiz. Degenmen, Arqa tösindegi osınau ğajayıp ölkeniñ tarihı men tabiğatı, mädeni-ruhani, äleumettik-ekonomika­lıq kelbeti bizdi odan sayın qızıqtıra tüsti. Bizdiñ ekspediciya Qarqaralıdan osınday ülken äsermen attandı.

Qarağandı oblısı

egemen.kz