Qalıñ oqırmanmen 80-jıldardıñ soñında qayta tabısqan Mağjan Jwmabaevtıñ «Batır Bayan» dastanın bilmeytin adam kemde-kem. Sözimizdi osı «Batır Bayannan» bastap otırğan sebebimiz, HVİİİ ğasırdağı auız ädebietiniñ iri ökilderiniñ biri Ümbetey jırau Tileuwlınıñ «Jantay batır» dep atalatın das­tanı bar. Osı eki şığarmanıñ ekeui de «Şañdı jorıq» atanğan bir ğana tarihi oqiğağa arnalğan. Mağjan el auzınan estigen tarihi äñgimege aqındıq qiyalın jalğap, körkem das­tan tudırsa, Ümbetey jırau özi tikeley işinde bolıp, közimen körgen oqiğanı jırlağan.

Oqırmanğa tüsinikti bolu üşin joğarıda aytılğan eki dastannıñ qısqaşa mazmwnına toqtala keteyik. Oqiğağa arqau bolğan – HVİİİ ğasırdağı qazaq-qalmaq soğısınıñ bir kezeñi. Sol uaqıttarda Sır boyınan Arqağa qaray bet bwrğan jeti momın taypasınıñ bir tarmağı qanjığalı eli Ereymen taularına kelip at­basın tireydi. Ol kezde Ereymendi Usa Seren bastağan 10 mıñ üyli joñğar-hoşouttar jaylap jatıptı deydi büginge jetken öñir tarihı jaylı auızeki derekte. Bögenbay bastağan batırlar kündiz-tüni wrıs salıp, osı qalıñ qalmaqtı Ereymenniñ oñtüstigindegi Ayulı-Niyazdıñ Qaraköline qaray ığıstırıp tastaydı. Mal-janına öris tarılıp, qısımşılıq körgen qalmaqtar Abılay hanğa kisi salıp, onıñ balası Qasım töreni qonaqqa şaqırıp, qalmaq beginiñ swlu qızın körsetelik, alam dese äyeldikke berelik, söytip, Qasım arqılı qazaqqa degenimizdi istetermiz dep şeşedi. Abılay han Usa Serenniñ bwl wsı­nısına köp oylanıp, aqırı janına birneşe kisi ertip, Qasımdı qalmaqtarğa jiberedi.

Bwl tarihta bolğan oqiğa. Sebebi, ol jöninde Ümbetey öz dastanında bılay dep tolğaydı:

Qonaqqa qarauıldan şeşen Qanay,

Süyindikten baspa qu bi Tölebay.

Uaqtan batır Sarı birge attanıp,

Jıraudı Ümbeteydey qostı bolmay.

Joğarıda «Batır Bayan» men «Jantay batır» dastandarı bir oqiğağa arnaldı degen sözimiz däleldi bolu üşin birer mısal keltire keteyik. Üdere quğan qazaq qolı quıp jetken soñ, qal­maqtar amalsızdan Abılayğa elşi saladı. Elşiniñ sözine ilanıp, biraz uaqıt kütpekşi bolğan Abılayğa «Jantay batır» qissasında Bayan batır bılay dep narazılıq bildiredi.

«Han sözin uaq Bayan wnatpadı,

Qasarıp bäri de onı quattadı.

«Nanbañız, şın bağınsa ant bwza ma? –

Desti jwrt: ol swmıray zıtat tağı».

«Han iem, añqau deme Usanı sen,

Piğılın o zalımnıñ tanıdım men.

Osılay külip jürip twzaq qwrıp,

Eliñe ajal oğın bürkedi erteñ.

Bwl Usa şet elderdi san aldağan,

Bodansıp Qıtaydı da eki arbağan.

Elşisin qwrtu kerek dep qanjarın

Qınaptan suırıp aldı Sarı Bayan», – dese, «Batır Bayan» dastanında bwl oqiğa jöninde Mağjan aqın Bayan batırdıñ auzına mınaday sözder salıptı:

– Twrdı da dedi: Aldiyar, Abılayım,

Mergenniñ mıltığına qarsı jürmes,

Qırdağı adam tügili qwlandayın.

Sözimdi ne kektersiñ, ne jwptarsıñ,

Oyıñdı teris deydi Bayan-ayıñ.

Talqığa salmay şındıq tabılmaydı,

Qwl ğana qojanı ılği qabıldaydı.

Qu qalmaq küni keşe aldamap pa edi,

Şoñqitıp oy Qıtay men ör Qıtaydı, – deydi.

Eki dastandı oqıp otırıp, Mağjan aqınğa kezinde «Batır Bayanday» jauhardı jazuğa osı Ümbeteydiñ «Jantay batır» dastanı sebep bolmadı ma eken dep oylaysıñ. Osılay boluı äbden mümkin. Sebebi, sol uaqıtta «Jantay batır» Ombı men eki aradağı eldiñ işinde keñ tarap, jii jırlanğan qissa. Jäne Mağjan aqın Ombı öñirinde ğwmır keşken, tübi ereymentaulıq Ğabdırahman molla Joldaswlımen, keyin Qazaqstan mwsılmandarınıñ qaziı bolğan ğwlama aqın Säken halfe Ğılmanimen tanıs, dos-jar bolğan. Sondıqtan, Mağjan Ümbeteydiñ «Jantay batırın» estimedi deuge negiz joq.

Endi eki dastandağı bar ayırmaşılıqtı aytsaq, «Batır Bayanda» qazaqtar jaudı quıp jetken soñ, qalmaqtar elşi salğanı aytıladı. Olardıñ sözine ilanıp, keyin qaytpaqşı bolğan Abılay hannıñ aytqanına könbey, Bayan batır qalıñ jauğa 100 kisimen şabadı. Jäne sol şayqasta Jantay ekeui qatar jürip qaza tabadı.

Qasında jalğız joldas – jas Janatay,

Qansırap zorğa ğana kirpik qaqqan.

…Qayran er, qaysar Bayan, jolbarısım,

Alayda, uaqıt ötti, qwlap tüsti

Qwşaqtap Janatayday jan joldasın, – delinedi.

Al «Jantay batır» qissasında Bögenbay men Bayan bastağan bir mıñ sarbaz qaşqan qal­maqtıñ soñınan quıp jetip soğısadı delinedi.

Tağı bir eskertu, «Batır Bayandağı» «Jana­tay» degen kisi atın, Jantay dep wğıñızdar. Kezinde «Qazaq KSR enciklopediyasına» enip ketken osı qatelikti tüzemek bolıp, bir top ereymentaulıq aqsaqaldar 1960 jılı «Qazaq KSR tarihın» redakciyalağan akademik Älkey Marğwlanğa hat jazadı. Olarğa Älekeñ: «Jantaydıñ – qarabwjar Janatay bolıp jazıluı Şoqannan taradı. Şoqannıñ jazuında tura Janatay. Osı künge deyin bwl attar turalı eşkim tüsinik bermegen soñ, aytılğan derekterge süyenbeuge bolmaydı. Jantaydı Şoqannıñ Janatay dep jazuına sebep, arab harpiniñ tolıq jetkize almauınan bolsa kerek. Mwnı tek Jan­tay batırdıñ wrpaqtarı saqtap kelgen qariya sözben, tarihi äñgimelermen özderiñiz ğana däleldey alasızdar» – dep jauap qayırıptı.

Kezinde Şıñğıs swltan öziniñ qasında bolğan qıpşaq Satıbaldınıñ Jamanqwlı degen jırşığa «Jantay batır» qissasın aytqızıp, onı Şoqanğa jazdırtıp alıp, oblıstıq şek­ara bastığı polkovnik M.Ladıjenskiyge tapsırğan eken.

Joğarıda atalğan tarihi oqiğa jaylı Şo­qan eñbekterinde de atalıp ötiledi. Bwl derekterdi Şoqan da el işinde aytılıp jürgen eski äñgimelerdi negizge alıp jazğanı bayqaladı: «..Kogda uznal Djanatay o smerti lyubimogo svoego brata (Arqandır – S.B.), sdelal proklyatie i poklyalsya protiv ubic: «Ili umru, ili nap'yus' vaşey krov'yu!» Velel podat' loşadey, s 500 çelovek vorvalsya v stavku kalmıkov, ih bılo 10 tısyaç, i utonul v bitve – bitva bıla straşnaya, kirgizı şli na smert'. Uisinbay s rasporotım jivotom, derja vnutrennosti v polah svoego halata, dralsya i spraşival: «A çto, Djanatay batır, s rasporotım jivotom mojno li jit'?».

…Vse pali, ostalsya Djanatay i 8 çelovek i sın ego Tokaş. Djanatay slez s loşadi, podal ee sınu, govorya: «Otpravlyaysya domoy, probeysya, ibo ne budet çeloveka kotorıy pri sluçae mog bı za menya otomstit'».

«…V eto vremya kandjigalinec Djanatay batır (Jantay batır – S.B.) derjavşiy peredovoy karaul s otryadom v 500 çelovek v rasstoyaniy sutoçnoy ezdı, bıl ubit kalmıkami.

Kogda Ablay uznal o smerti Djanataya, plakal neuteşno, govorya: «ne davavşiy sebya toçit', çernıy bulat moy!».

Bir ökiniştisi, Abılay han «qayrausız qara qılışım» dep atağan Jantay batır Tölekwlın Ereymentau eli bolmasa, bılayğı jwrt bile bermeydi. Onıñ bastı sebebi, keñestik kezeñde tarihımızdıñ dwrıs zerttelmeuinen jäne Jantayğa baylanıstı joğarıdağı şığar­malardıñ ädebi aynalımğa tüspeuinen dep bilemiz.

Osı «Şañdı jorıq» oqiğasına qatıstı Ereymentau jerinde saqtalğan, wrpaqtan-wrpaqqa auısıp kele jatqan tağı bir auızeki tarihi derek bar. Bir tañğalarlığı, üş ğasır boyı osı bir derekti hikayat atadan-balağa auı­sıp, joğalıp ketpey kele jatır. Negizgi jelisi joğarıdağı dastandarmen ündes. Biz de osı äñgimeni bala jasımızdan estip östik. Ertede ülkender bwl oqiğanı auızğa alğanda: «Jantaydıñ janında öz tuıstarınan basqa uaq ruınan Bayan degen batır bolıptı», – dep aytıp otıratın. Ol uaqıtta Bayan twlğasına däl bügingidey qızığuşılıq tumağan kez edi. Biraq, Bayan batır esimi qwlağımızda qalıp qoyğan-tın. Odan basqa, qazir köp adamdar jañalıq qılıp aytıp jürgen: «Qalmaqtar joldağı qwdıqtarğa ölgen maldıñ jemtigin tastap, osı bülingen sudan işken qazaqtardıñ birazı qara tışqaqtan qırılıp qalıptı», degen derek te bala jasımızdan qwlağımızda qalğan. Osı dertten opat bolğandardıñ işinde Bögenbaydıñ ağası Kölbay da bolğanın ertede ülkender aytıp otıratını esimizde.

Köne zamannıñ jädigeri ispettes, bağalı tarihi deregi bar osı äñgimeni ötken ğasırdıñ 50-jıldarı Ereymentauda Twqpidıñ Ömirbegi degen şejireşi qart keyingi wrpaq bile jürsin dep, arap älipbiimen qağaz betine tüsirip ketipti (Qoljazba bizdiñ qolımızda – S.B.). Ömirbek özi jetpisinşi jıldarı seksennen asa berip qaytıs bolğan adam.

Söziniñ basında Ömirbek aqsaqal: «Men bwl äñgimeni bala künimde Töre auılındağı Säkey attı jezdemniñ üyinde jası seksennen asqan Kenjalı degen qarttan estip edim», – deydi. Qarañızdar! Ömirbek HH ğasırdıñ 70-jıldarı seksennen asıp barıp ömirden ozğan kisi. YAğni, ol 1800-jıldardıñ ayağında düniege keldi degen söz. Sonda bwl äñgimeni estigen uaqıtı 1900-jıldardıñ eñ bası, şamamen 1900-1905 jıldar boluı kerek. Al äñgime aytuşı Kenjalı qart sol kezde seksennen asqan adam bolsa, onda onı 1800-jıldardıñ basında ömirge kelgen dep şamalaymız. YAğni, Kenjalı qart osı hikayattı Bögenbay zamanın közimen körgen adamdardıñ öz auzınan estigeni aydan anıq. Sondıqtan, bwl äñgime eşqanday alıp-qospası joq, tarihta bolğan oqiğa dep senimmen ayta alamız!

Äñgimeniñ qısqaşa mazmwnı bılay. Qazaq­tar jağı Ereymenniñ tauların bosatıp alğasın Qorjınkölde jiın ötip, qazaq-qalmaq arasında bitim jasaladı. Bwğan Abılay han bastağan Orta jüzdiñ igi jaqsılarımen qosa, qalmaq hanı Usa Seren de qatısıptı deydi.

Jiında Qasım töre: «Qalmaqtardı qañğıt­pay, qonıs beru kerek», degen wsınıs aytadı. Bwğan aşulanğan Jantay batır: «Sen telimge tüsken qalmaqtıñ qızı Topıştan tuıp ediñ, nağaşıña büyregiñ bwrıp twr ma, qalmaq bizge el bolmaydı, birjola äri qaray asırıp tastau kerek!» – dep qarsı şığadı. Bwl sözdi jalpı, Orta jüz batırları qwptağanımen, Abılay han men Bögenbay eldi uaqıtşa bitim jasauğa köndirip, qalmaqqa Ereymenniñ sırtqı betindegi teris qıstaulardan qonıs berip, beybit tirlik etuge kelisim jasap, eki arağa Jantaydıñ nemere inisi Arqandır batırdı şolğınşı etip qoyadı. Arqandır birde añ quıp jürgen nemereles tuısı Üysinbaydıñ astındağı jürdek narına közi tüsip, qızığıp, swraptı. Bwğan Üysinbay: «Qalmaqtıñ asıl twqım mıñ tüyesi bar, jigit bolsañ barıp almaysıñ ba?» – deydi. Bwl sözge namısı kelgen Arqandır tapa-tal tüste qalmaqtıñ mıñ tüyesiniñ işinen toğız nardı aydap aladı. Aqırı, osınıñ ayağı qan­tögiske wlasıp, qalmaqtar dalada jalğız-jarım jürgen Arqandırdı öltirip, bir tünde aua köşip qaşadı.

Suıq habar qwlağına tigesin qaharına mingen Jantay batır az ğana kisimen Qorjın­köldegi Bögenbaydıñ auılına kelip:

– Böke, qıldıñ da, tındıñ! Qalmaqtar tübi bir qastıq qıladı dep edim ğoy, aqırı sonı istedi. Tez atıña min! – deydi qaharlanıp.

– Saylanıp bara jatqan jau az ğana qolğa aldıra ma, säl ayalda, dayındıq qılayıq, – degen Bögenbay sözin aşulı Jantay qwlağına ilmey: «Ne qırılıp kelem, ne qırıp kelem!» – dep attanıp ketipti.

Jantay ketken soñ Bögenbaydıñ bäybişesi Bayau anamız:

– Älginiñ auzınan «qırılam» degen söz bwrınıraq şıqtı, bir qaterge wrınıp jürer, Böke, jıldamıraq şığıñız! – dep aqıl qo­sadı…

Joğarıda atalğan eki dastannan osı äñgi­meniñ bir özgeşeligi, bwnda Bayan batır Abılay men Bögenbay bastağan qoldıñ işinde emes, kerisinşe, Jantay batırmen birge boladı. Jantay aşuğa minip, şağın qolmen Qorjın­kölden attanıp ketken soñ aldınan 40 kisimen Bayan batır qarsı jolığadı. Jäne Bayannıñ janında Jantaydıñ öziniñ nemere inisi, Küñbastıñ wlı Üysinbay batır bar eken. Osılar tınbay jortıp, Balqaş köliniñ oñtüstik-şığısında qalmaq köşin quıp jetedi. Qalıñ qalmaqtıñ közine köp bolıp körinip, şañdı molaytu üşin attarınıñ qwyrığına bir-bir qwşaq qarağan baylap alıp şauıptı, «Şañdı jorıq» atanu sebebi osıdan eken dep Ümbetey jıraudıñ «Jantay batır» jırında da, biz söz etip otırğan qoljazbada da aytıladı.

Söytip, osı şayqasta batırlar tegis opat bolıp, Jantaydıñ kişi wlı Toqaş qana qorşaudan şığıp ketedi. Abılay men Bögenbay bastağan qalıñ qol bwlardıñ soñınan jetse, qalmaqtıñ aldı wzap ketken eken. Qazaqtar jaudıñ soñında qalğandarın biraz qırğınğa wşıratıp, keyin qaytıptı deydi. Qaza bolğan Jantay, Bayan, Mırzakeldi, Üysinbay, Naymanbay batırlardıñ, tağı basqa jauıngerlerdiñ süyekterin tauıp, sol jerdegi Kürkildek, Şümekti dep atalatın özenderdiñ qiılısındağı bir jartastıñ tübine sauıt-saymandarımen birge jerlep, basına tas ornatadı. Estuimizşe, Kürkildektiñ özeni äli de solay ataladı, Ayagöz audanı aumağınan Balqaşqa qaray ağadı eken.

Sol zamannan wmıtılmay büginge jetken mına­day bir auız öleñ de bar:

Jılqısı er Jantaydıñ ala sandı,

Kürkildek, Şümektide qala saldı.

Öldi dep batır Jantay estigende,

Bası Qanıs, tört qatın qara saldı.

Qanıs – Jantay batırdıñ bäybi­şesiniñ atı dep otıratın ertede qariyalar.

Osınıñ bärin qozğap otırğanımızdıñ sebebi, aldıñğı jılı Pavlodarda Bayan batırğa eskertkiş ornatılıp, «Bayan batır» attı kitap jarıqqa şıqtı. Atalmış kitapta batırdıñ ziratı Qarağandı oblısınıñ Şet audanındağı Qarabwlaq degen auıldan tabılğanı aytıladı. Jäne kitapta sol aymaqtan şıqqan aqın Samat Mwsabekovtıñ «Esey-Dos» degen dastanınan şamalı üzindi beripti. Onda «…Deripsaldı, Bayğozı, Baubek tağı. Arpalısqan jaularmen sınbay sağı. Qara soyıl, qara küş Jantay bwlaq. Däuirinde bwlardıñ ösken bağı» degen bir şumaq jür. Bwndağı «qara soyıl, qara küş Jantay» degen kim? Älde, «Jantay bwlaq» degen jer atı ma, bolsa nege olay atalğan degen oyğa qaldıq. Osınıñ bärin tarazılay kelip, Jantay batır da sol jerde jatır ma eken, älde mirbek Twqpiwlınıñ jazbasındağıday, Bayan batır ekeui Kürkildek pen Şümektiniñ qosılğan jerinde jerlendi me eken degen äri-säri oyda qaldıq. Biıl, Alla sätin salsa, bir top ereymentaulıqtar qoldağı jazba derekke süyenip, Jantay, Mırzageldi, Üysinbay, Naymantay batırlardıñ jerlengen jerin izdep şıqpaqqa niettenip otırmız. Mümkin, azdı-köpti derek biletin adamdar bolsa, osı maqalanı oqığasın, bizben habarlasa jatar dep oylaymız.

Saylau BAYBOSIN,

Qazaqstannıñ eñbek siñirgen

mädeniet qızmetkeri

Aqmola oblısı,

Ereymentau audanı

egemen.kz