АЛАКӨЛ ТУРАЛЫ АҚПАРАТ | Kerey.kz/Керей.кз

ALAKÖL TURALI AQPARAT

| Jul 31, 2016

Biıl türli halıqaralıq jağdaylardıñ saldarınan Alaköldiñ bäsi artıp twr. «Mıñ ret estigenşe, bir ret körgen artıq» demekşi, eñbek demalısınıñ soñğı aptasında sol Alakölimizge ayaq matırudıñ säti tüse ketkeni. «Ağa, Alaköldegi demalıstıñ jay-japsarın aytıñızşı, baruğa bola ma?!» dep swrağan jelidegi dostarımızdıñ saualına oray körgen-bilgenimdi ortağa salayın.

JOL. Alaköl Almatıdan 670 şaqırım qaşıqtıqta. Wşaqpen bir adamğa Üşaralğa barıp-qaytu bağası – 44-50 mıñ tg. Poezben barıp-qaytu – 12-16 mıñ tg. Bilet tabu öte qiın. Iñğaylısı avtobuspen nemese jeñil kölikpen baru. Biraq Taldıqorğannan arı, äsirese Sarqannan arı qaray jol öte naşar. Twsaulağan attay jürisiñ önbeydi. Sondıqtan jeñil kölikpen jol – Almatıdan 9-11 sağat. Biz demalğan Aqşi demalıs aymağı Üşaral qalasınan – 60 şaqırım, jwrt köbirek baratın Köktwma auılı – 70 şaqırımday jerde.

SU. Alaköldiñ Köktwma jağalauında su astınan birneşe twma közderi kölge qwyılıp jatadı eken. Sodan bolsa kerek, suı Aqşige qarağanda suığıraq. Jılı su izdegenderge Aqşi qolaylı. Köldiñ suı – aşı. Şomılu merzimi qısqa – eki ay ğana, mausım ayınıñ soñı men tamız ayınıñ 15-20-sına deyin. Jağasında şungit degen qiırşıq tas. Qwm joq dese de boladı. Emdik şipası mol şungittik balşıq wsınıladı. Jağalauda kiim auıstıratın orın, şayınatın duş kezdespeydi.

JATIN ORIN. Aqşide demaluşılarğa arnap salınğan pansionattar, demalıs üyleri, qonaqüy sipatındağı baraktar, tas üyler, kiiz üyler barşılıq. Olardı internet arqılı tauıp alu oñay. Deldaldarsız qojayındarmen tikeley kelisken wtımdı. Bağası bir orınğa Köktwmada 4 mıñ teñgeden bastap, Aqşide 5 mıñ teñgeden bastap 20 mıñ teñgege deyin. Bwğan künine üş uaqıt tamaq kiredi. Söz arasında ayta keteyin, meşit bwl mañda tek Köktwmada ğana bar. Jwma namazğa sonda baruğa boladı. Taksidiñ aparıp-alıp kelui 3-5 mıñ teñge.

AUA RAYI. Alaköldegi aua rayı qwbılmalı. Ayaq astınan jañbır qwyıp jiberip, lezde aşılıp kete beredi. Biz bolğan bir apta işinde tört kün aşıq boldı da qalğan künderi bwlt qoyulanıp, minezin işine tartıp oñ qabaq bermedi. Biraq oğan qarap jatqan jwrt joq. Tañğı beste barsañ da suğa şomılıp jürgenderdi köresiñ.

MASA. Biıl aua rayınıñ ılğaldı boluına baylanıstı Alaköl jağalauında masa barşılıq. Sondıqtan keşke jäne tünde deneniñ aşıq jerlerin masadan qorğaytın sprey, krem paydalanğan tiimdi.

BAYLANIS. Aqşide «Bilayn» bolmasa «Aktiv» onşa ala bermeydi. Qaltafonğa aqşa qwyatın düken de, terminal da joq. Sondıqtan ol jaqqa jol jürerde osını eskeru kerek. Wsaq-tüyek, susın, sabın, ürlenbeli ballon, t.b. satatın şağın dükensımaqtar bar. Gazet-jurnal mwnda bolmaydı. Al apteka atımen joq.

TAZALIQ. Pansionattarda tañ erteñ beti-qol juatın jılı su bola bermeydi. Monşa qajet bolsa oğan aldın ala tapsırıs beru kerek. Köl jağası las. Jağalauda tualet joq. Qoqıs tastalatın konteynerler uaqıtılı jinalmaydı. Şaşılğan plastik şölmek, qajalğan jügeri sobığı, konserv qalbırı, jırtıq paketter, tamaq qaldıqtarı… Tamaq qaldığına üymelegen kök şıbın. Şomıluşı adamdar köbine «özinen keyin dünie örtenip ketse de bäri bir» qağidatın wstanğan. Jağalau äleumettik bil'bordtarğa mwqtaj.

TİL. Nege ekenin kim bilsin, Alakölde ağılşın tili men qazaq tilinde söyleytinder joqtıñ qası. Orıs tilin opırsañız – jetip jatır. Mwnda memlekettik til mäselesi üşin de äleumettik bil'bordtar auaday qajet.

OYIN-SAUIQ. Alaköl jağasında infraqwrılım endi ğana qalıptasıp keledi. Sondıqtan balalar oynaytın akvapark, balalar alañşası siyaqtı eşteme joq. Jabayı tirşilik. Jergilikti jigitter motorlı qayıqpen, su velosipedimen (3-5 mıñ tg) seruendetu qızmetin wsınadı. Eki kisilik deltaplanermen kökke köterilu jartı sağatı 12-15 mıñ tg.

QAUİPSİZDİK. Öziñizdiñ, balalarıñızdıñ qauipsizdigin öziñiz oylamasañız basqa eşkim bas qatırmaydı. Jağalau qauipsizdigin qamtamasız etetinder adam seruendetumen aynalısıp ketkendey körindi. Jağalaudan 8-10 metr äriden tereñdik bastaladı. Balalar qauipsizdigin öziñiz aldın ala oylastırıp alıñız. Wl-qızdarıñızdı su işinde qarausız qaldıruğa bolmaydı.

BALIQ AULAU. Alakölde soñğı jıldarda balıq kürt azayıp ketken. Tipti körşi balıq şaruaşılıqtarınıñ özi jwmısın doğarğan körinedi. Jaldanğan qayıqtarmen (sağatı 5 mıñ tg) köl ortasına taman barıp aulağandar jartı künde eki-üş alabwğa, taban wstağandarın aytadı. Köl jağasınan qarmaq salğandar arasınan jeti künde wzındığı 10 sm eki balıq wstağan adamdı ğana kördim.

TÜYİN. Alaköldiñ eñ keremeti – onıñ suı. Sondıqtan türli qolaysızdıqtardı, servistiñ kemdigin, antisanitariyanı sol sudıñ emdik qasieti şayıp ketedi. Sudıñ jılılığı: tünde – 21-22 gradus, kündiz, äsirese tüs aua – 26-27 gradus. Täuekel bärin jeñedi. Suğa bir süñgip şıqqanda saparıñızdıñ bosqa ketpegendigine köziñiz jetedi. Joğarıda aytılğan aqparat Sizdiñ Alakölge barar aldında dwrıs şeşim qabıldauıñızğa, qajetti zattardı tügendep aluğa kömegi tise bolğanı. Jağasında Qabanbay babamız atın şaldırğan, sarbazdarınıñ jaraqatın emdetken qasietti Alaköl Sizderdi kütedi!

Marat Tokaşbaevtıñ facebook paraqşasınan alındı

Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq
Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

kerey.kz

Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,