Sayasi-äskeri oyınşı retinde Auğanstandağı röli azaya bastağan şaqta AQŞ Ortalıq Aziya elderimen qarım-qatınasın qayta qwruğa talpındı. Vaşington Ortalıq Aziyamen sauda qatınasın jañaşa jandandırmaq. AQŞ-tıñ soñğı on şaqtı jıl işinde bwl aymaqta qalıptasıp qalğan Qıtaydıñ ekonomikalıq ıqpalımen bäsekege tüsui qiındau.

AQŞ Ortalıq Aziya elderine adam qwqıqtarın qwrmetteu qajettiligi turalı äserlirek eskertu jasap, demokratiyalıq instituttar qwruğa şaqıradı. Vaşington Ortalıq Aziya ükimetterin demokratiyalıq reforma jasauğa 1990 jıldaprı belsendirek şaqırğan. Biraq 2001 jılğı qırküyektiñ 11-i AQŞ-qa jasalğan terrorlıq şabuıldan soñ bwl aymaqqa körşiles Auğanstandağı kontr-terrorizm şaralarına basa män beruge mäjbür bolğan. Keybir sınşılar AQŞ-tıñ sayasatın bwlay özgertui Ortalıq Aziya elderiniñ ükimetteri men belsendilerine wnamay qalıp, Vaşingtonğa qatıstı közqarasın özgertti dep sanaydı.

Bwl jolı Djon Kerri Ortalıq Aziyadan kelgen bes sırtqı ister ministrin aymaqtıq integraciya men ıntımaqtastıqtı küşeytuge ündeydi. Biraq Ortalıq Aziyadağı şınayı ahual müldem basqaşa. Bwl bes memleket 1991 jılı Sovet Odağı qwlağalı beri bir-birinen alşaqtap baradı. Sol sebepti Vaşington bes memlekettiñ ärqaysısımen jeke-jeke qarım-qatınas ornatu jolın tañdauı da mümkin.

QIRĞIZSTAN

AQŞ bastağan köptegen Batıs ükimetteri üşin Qırğızstan äli de Ortalıq Aziyadağı demokratiya tamırlanuı mümkin el bolıp körinedi. Bwl elde kelesi jılı prezident saylauı ötedi. Qazirgi prezidenti Almazbek Atambaev birneşe ret konstituciyağa säykes bir merzimin atqarğan soñ qayta saylauğa tüspeytinin mälimdegen. Vaşington barlıq Ortalıq Aziya elderinde biliktiñ beybit türde auısuı men konstituciyalıq normalardıñ saqtaluın qalaydı. Sol sebepti Vaşingtondağı kezdesude AQŞ ökilderi Qırğızstannıñ sırtqı ister ministri Erlan Abdıldaevpen wzaq kelissöz ötkizui ıqtimal.

Almazbek Atambaev, Qırğızstan prezidenti

Jiın kezinde Qırğızstannıñ oñtüstiginde 2010 jılı bolğan qaqtığıs kezinde etnikalıq azşılıqtar qwqığın qorğap jürip sottalğan belsendi jurnalist Azimdjon Askarovtıñ mäselesi de köterilui mümkin. 2015 jılı AQŞ jurnalistiñ sottalğanın sögip, oğan Adam qwqıqtarı sıylığın sırttay tabıstağan. Bwğan jauap retinde Bişkek eki el arasında 1993 jılı jasalğan ıntımaqtastıq kelisimin jaramsız dep tapqan.

QAZAQSTAN

Qazaqstannıñ sırtqı ister ministri Erlan Idırısovpen bolatın jeke kezdesulerde negizinen ekonomikalıq baylanıs jayı talqılanatın siyaqtı. AQŞ-tıñ Ortalıq Aziyadağı eñ iri investiciyası – Chevron kompaniyasınıñ Teñiz kenişin igeruge qatısuı. “Teñiz-Şevroyl” jobası AQŞ pen Qazaqstannıñ baylanısına soñğı 20 şaqtı jıl boyı wstın bolıp twr.

Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev (sol jaqta) AQŞ prezidenti Barak Obamamen kezdesip otır. Körneki suret

Biraq Qazaqstan soñğı jıldarı demokratiyalıq reforma jasauda keri ketti. Prezident Nwrswltan Nazarbaev öle-ölgenşe bilik basında qala beretindey bolıp zañdarğa tüzetuler kirgizdi. Merziminen bwrın ötken soñğı parlament saylauına şınayı oppoziciyalıq partiyalar qatıstırılmadı da, prezidentke bağınıştı qwram qayta bekitildi. 76-ğa tolğan Nazarbaevtıñ anıq mwrageri joq. Qazaqstannıñ qazirgi jüyesinde jalpı köpşilik jappay qoldap kelesi prezident etip saylaytınday twlğa jäne körinbeydi.

“AUĞAN FAKTORI”

Täjikstan, Türkimenstan men Özbekstannıñ sırtqı ister ministrlerimen jeke-jeke jüzdesuler basqa sipatta ötetindey. Öytkeni bwl üş memlekette toñmoyın basşı men repressiyalıq sayasi jüye ornıqqan. Üşeuiniñ de qauipsizdigine Auğanstandağı twraqsızdıqtan qater tönip twr. Bwl üşeui de AQŞ-tıñ Auğanstandı birjola tastap şıqpauına müddeli.

Vaşington biraz uaqıt bwl üş elge Auğanstandağı jağday boyınşa aqıl-keñes berip, äskeri jäne infraqwrılımdıq kömek qılıp keldi. AQŞ Özbekstanğa 2015 jılı Auğanstanmen şekarasın qorğau üşin minağa tötep bergiş 300 äskeri kölik berdi.

Islam Karimov, Özbekstan prezidenti

Vaşington bwl üş eldiñ ükimetteri tüptiñ tübinde sayasi reformağa den qoyadı degen ümitine negiz bolarlıq nışan köruge tırısadı. Biraq bwl ümittiñ aqtalmauı mümkin, öytkeni üş eldi de bilikten ketpeuge bekingen, sayasi jüyeni özgertuge, oppoziciyanı qabıldauğa ıqılassız basşılar bilep otır.

Vaşingtonda bilik ökilderi Özbekstan sırtqı ister ministri Abdulaziz Komilovpen amerikalıq GM kompaniyasınıñ özbek tarabımen birlesip maşina jasau josparın talqılamaq. Bwl jobağa Özbekstan tarabınan bolğan milliondağan dollarlıq jemqorlıq dauı köleñke tüsirgen. Dauğa qalğan birneşe özbekstandıq lauazımdı twlğa sotqa tartılıp jatır. Bwl oqiğa AQŞ kompaniyalarınıñ Özbekstanğa investiciya salu ıntasın kemite tüsti.

AQŞ biligi qwrsaulap tastağan Özbekstannıñ 800 million dollarlıq aktivteri de äli şeşilmegen mäsele bolıp twr. Bwl qarjığa Özbekstan prezidenti Islam Karimovtıñ qızı Gülnara Karimovanıñ qatısı bar dep aytıladı. Gülnaranıñ özi birneşe Europa elinde qarjılıq alayaqtıq jasadı degen ayıp tağılğasın Taşkentte üyqamaqta otır.

Äzirşe Ortalıq Aziyada qauipsizdik boyınşa Resey, ekonomika boyınşa Qıtay bastı äriptes sanaladı. Endi Vaşington qauipsizdik jäne sauda äriptestigi boyınşa Ortalıq Aziya elderine Mäskeu men Pekindikinen de tiimdi şarttar wsınu jayın oylap jatır.

Azat Europa / Azattıq radiosı