BIZ ÖZ WRPAĞIMIZDI WLT TILINDE SÖYLEU HÄM OYLAU BAQITINAN AYIRIP OTIRMIZ
kerey.kz
Keşiriñder, qaraqtarım!..
«Jas Alaştıñ» kollajı
Adam aytam dep aytpaydı ğoy, äbden jetesine jetkennen, jüykesine tigennen keyin aytadı. Mine, tağı da üştildilik turalı aytuğa tura kep twr.
Osıdan bir jeti bwrın Reseydiñ Bilim ministri Dmitriy Livanov ornınan alındı. D.Livanov ta bizdiñ E.Sağadiev sekildi qit etse “…balalarğa sapalı bilim beru üşin älemdik täjiribege jüginuimiz kerek”, “…älemdik deñgey…”, “…älemdik standart…”, “…älemdik ädisteme…”, “…älemdik…” jäne t.t. dep şığa keletin. “Ana elden de üyrenemiz…”, “mına elden de üyrenemiz…” dep jürip, oqu-ağartu salasın küyretip tındı. Qalay “küyretip tındı” demeysiz, eger Resey ükimetiniñ kezekti otırısında D.Medvedevtiñ özi “…soñğı jıldarı Resey mektepterinde sauatsız, biliksiz mwğalimder kürt köbeyip ketti…”, “…eñ masqarası sol, joğarı sınıp oquşılarınıñ basım köpşiligi orıs tilinde şığarma (soçinenie) jaza almaydı …” dep, D.Livanovtıñ atına ülken sın aytıp jatsa.
Qoş delik. Sonımen, özge elderge öñeşin sozğannan basqa dım bitirmegen D.Livanovtıñ ornına kim tağayındaldı? Ol'ga Vasil'eva. Bw kim? Tarihşı-ğalım. Tarih ğılımdarınıñ doktorı. Mäskeu pedinstitutınıñ tarih fakul'tetin bitirgen. Doktorlığın “Orıs şirkeuiniñ tarihı” degen taqırıpta qorğağan. “Patriotizm jäne pravoslavie” degen eñbegi bar. Aytpaqşı, qazirgi küni orıs ziyalılarınıñ ortasında jii aytılatın “Patriotizmdi qarjılandırmaydı, patriotizmdi qalıptastıradı” degen qanattı sözdiñ avtorı da – osı Ol'ga Vasil'eva. Bir sözben aytqanda, jaña ministr – orıstıñ tarihın da, dinin de, dilin de öte tereñ biletin twlğa. Sodan da bolar, ol ministr qızmetine kiriskennen keyingi alğaşqı swhbatında-aq bılay dedi: “Orıs mektebiniñ özindik tarihı, özindik dästüri bar. Biz endi HIH ğasırdağı, HH ğasırdıñ basındağı orıs mektebiniñ dästürin qazirgi künge oraylastırıp, jalğastırsaq, jañğırtsaq degen oydamız”.
Tolstoy, Dostoevskiy, Bunin, Karamzin, Mendeleev sekildi wlı twlğalar oqığan orıs mektepteriniñ (orta mektep, gimnaziya, seminariya jäne t.b ) osal bolmağanı da belgili. Bwl mektepterde tek orıs tarihı ğana oqıtılğan joq, slavyandardıñ tarihı da twtas oqıtıldı. Geografiya sabağında tek “jauın-şaşınnıñ mölşeri” men “özen-kölderdiñ ornalasuı” ğana oqıtılğan joq, orıstıñ ejelgi qonıstarı men äulieli, kieli jerleriniñ qadir-qasieti, özindik sır-sipatı tereñdetile oqıtıldı. “Orıs tili”, “Orıs ädebieti” pänderinen bölek, şeşen söyleuge, öziniñ oyın orıs tilinde oralımdı äri mädenietti jetkizuge üyretetin arnayı pänder jürgizildi. “Bi sabağı”, “Din sabağı” jürgizildi. Mine, jaña ministr endi HIH ğasırdağı, HH ğasırdıñ basındağı keybir ozıq, ülgili, jaqsı ürdisterdi bügingi orıs mektepterine qayta engizbek.
Ne üşin? Orıs mektepteriniñ äldebireuler men äldekimderge emes, orısqa qızmet etui üşin! Orıs mektepteriniñ orıs halqınıñ maqsatı men müddesine,keregi men keleşegine qızmet etui üşin!
Däl osı jerde mınaday swraq tuındaydı: “Orıs mektepterinde şetel tili qay sınıptan bastap oqıtıladı?” Ejelden üzilmey kele jatqan ürdis boyınşa, orıs mektepterinde şetel tili 12 jastan bastap oqıtıladı. Bwl ürdis qazir de qatañ saqtalınıp otır, Reseydiñ jalpı bilim beretin mektepterinde şetel tili 5-sınıptan bastap oqıtıladı (Ras, Mäskeu men Sankt-Peterborda, Reseydiñ özge de iri qalalarında ağılşın tilin tereñdetip oqıtatın arnaulı mektepter bar. Bwlardı jalpı bilim beretin mekteptermen şatastıruğa bolmaydı, ärine.).
Qayran Ğabeñ, Ğabit Müsirepov bılay deydi: “Jaña degenniñ işinde eskiden de eskiregi, eski degenniñ işinde jañadan da jañarağı boladı”. Sol aytqanday, Reseydiñ ministri bir qarağanda eskige, eskilikke wmtılıp otırğanday bop körinedi. Şın mäninde, ol jañağa, jaña mazmwnğa wmtılıp otır. Orıs mektepterin jaña mazmwnmen bayıtuğa den qoyıp otır. Orıs wltınıñ oqu-ağartu salasındağı bay is-täjiribesine jüginip otır.
Al bizdiñ ministr şe? Bizdiñ ministr, eger şındıqtı aytar bolsaq öziniñ ne istep, ne qoyğanın da bilip otırğan joq. E.Sağadievtiñ özi “jaña reforma jasadım” dep oylauı mümkin. Şıntuaytına kelgende, bwl – jaña da emes, reforma da emes, eskiniñ de este joq eskisi, qwsqınıñ da qiyuı joq qwsqısı! Turasın aytsaq, bwl – wlttıñ tağdırımen oynau! Wlttıñ tağdırı – meniñ de tağdırım. Demek, bwlar wlttı mazaq etip, bärimizdiñ de tağdırımızben oynap otır (Nälet mwnday tirlikke!).
6 jastağı büldirşinge 3 tildi qatar oqıtu… Qazaq asıra silteudiñ neşe atasın kördi ğoy, biraq mwnday asıra silteudi bwrın-soñdı körgen emes! Aqılğa da qonımsız, sanağa da sıyımsız mwnday täjiribe birde-bir eldiñ (!) täjiribesinde joq. “Bala bastauış mektepti tek ana tilinde tämamdauı kerek. Şetel tilin 13 jastan bastap oqıp-üyrengeni jön” deydi ruhani kösemimiz Ahmet Baytwrsınov. Mwnıñ sırtına A.Baytwrsınov “Qazaq mektebi qanday boluı kerek?” degen mäsele töñireginde artına qanşama ülgi-önege, aqıl-keñes, nwsqaulıqtar qaldırdı deseñizşi! Osınıñ bärin tärk etip, biz qazaq tilin joyudıñ, wlttı joyudıñ eñ töte jolına bet bwrdıq. YAğni, biılğı 1 qırküyekten bastap 6 jastağı wl-qızdarımızğa 3 tildi qatar oqıtamız dep şeştik.
Qazaqtildi ziyalılardıñ ärqaysısı öz balasınıñ erteñgi küni wlt qızmetkeri, wlttıq qayratker bolıp şığuın qalaytını da belgili. Al endi üş tildi qatar oqıtatın mektepti bitirgen bala eşuaqıtta wlt qızmetkeri, wlttıq qayratker bola almaydı. Onı aytasız, olar qıl ayağı qazaq ta bolıp jarıtpaydı. Olar qazaq boluı üşin wlttıñ tili jırımdalmaytın, wlttıñ ruhı saqtalğan wlttıq mektepti bitirui kerek.
Bärinen bwrın… Iä, asığa kütken 1 qırküyek te kelip jetti delikşi. Büldirşinderimiz, közimizdiñ ağı men qarasınday qaraqtarımız tompañ qağıp mektepke qaray ketip bara jatır. Al endi bwlarğa nendey tilek, qanday tileu tileymiz?
“Közderiñnen aynalayın jaudırağan… Biz senderdi ana tilinde söyleu baqıtınan ayırdıq. Biz senderdi wlt tilinde oylau baqıtınan ayırdıq. Şın baqıtsızdıq degenimiz de – osı… Keşire köriñder, bizdi… Senderge ara tüse almağan biz sekildi beybaq ata-analarıñdı, beybaq ağa-äpkeleriñdi, beybaq zamandı, beybaq qoğamdı keşiriñder… Keşiriñder, qaraqtarım… ” deytin şığarmız.
Joq älde “Senderdiñ obaldarıñ – wltsızdanğan, orıstanğan bilikke! Orıstanğan şeneunikterge! Orıstanğan ağa-äpkeleriñe!” deymiz be?!
Erte kezde qazaqtarda “alğaday” dep atalatın jankeşti, jauınger top bolğan. Entelep kele jatqan jaudı qaytken künde de kidirtu üşin, söytip uaqıttan wtu üşin (jiılıp-terilip, ülken soğısqa dayarlanu üşin) ata-babalarımız älgi alğadaylardı jaudıñ jolın tosuğa attandıradı eken. Attandırıp jatıp, birjolata qoştasadı eken. Öytkeni alğadaylar qaytıp oralmaydı…
Bälkim, 1-sınıpqa bara jatqan büldirşinderimizben biz de birjolata qoştasarmız, öytkeni olar da endi qaytıp qazaq bola almaydı! Qazaqtıqqa qaytıp oralmaydı! Osı ketkeni ketken…
aika902007@rambler.ru
Ämirhan Meñdeke
zhasalash.kz
Pikir qaldıru