قوش دەلiك. سونىمەن، وزگە ەلدەرگە وڭەشiن سوزعاننان باسقا دىم بiتiرمەگەن د.ليۆانوۆتىڭ ورنىنا كiم تاعايىندالدى؟ ولگا ۆاسيلەۆا. بۇ كiم؟ تاريحشى-عالىم. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. ماسكەۋ پەدينستيتۋتىنىڭ تاريح فاكۋل­تەتiن بiتiرگەن. دوكتورلىعىن “ورىس شiركەۋiنiڭ تاريحى” دەگەن تاقىرىپتا قورعاعان. “پاتريوتيزم جانە پراۆوسلاۆيە” دەگەن ەڭ­بەگi بار. ايتپاقشى، قازiرگi كۇنi ورىس زيالىلارىنىڭ ورتاسىندا جيi ايتىلاتىن “پاتريو­تيزمدi قارجىلاندىرمايدى، پاتريوتيزمدi قالىپتاستىرادى” دەگەن قاناتتى ءسوزدiڭ اۆتورى دا – وسى ولگا ۆاسيلەۆا. بiر سوزبەن ايتقاندا، جاڭا مينيستر – ورىستىڭ تاريحىن دا، دiنiن دە، دiلiن دە وتە تەرەڭ بiلەتiن تۇلعا. سودان دا بولار، ول مينيستر قىزمەتiنە كiرiسكەننەن كەيiنگi العاشقى سۇحباتىندا-اق بىلاي دەدi: “ورىس مەكتەبiنiڭ وزiندiك تاريحى، وزiندiك ءداستۇرi بار. بiز ەندi حIح عاسىرداعى، حح عاسىردىڭ باسىنداعى ورىس مەكتەبiنiڭ ءداستۇرiن قازiرگi كۇنگە ورايلاستىرىپ، جالعاستىرساق، جاڭعىرتساق دەگەن ويدامىز”.

تولستوي، دوستوەۆسكي، بۋنين، كارامزين، مەندەلەەۆ سەكiلدi ۇلى تۇلعالار وقىعان ورىس مەكتەپتە­رiنiڭ (ورتا مەكتەپ، گيمنازيا، سەميناريا جانە ت.ب ) وسال بولماعانى دا بەلگiلi. بۇل مەكتەپتەردە تەك ورىس تاريحى عانا وقىتىلعان جوق، سلاۆيانداردىڭ تاريحى دا تۇتاس وقى­تىلدى. گەوگرافيا ساباعىندا تەك “جاۋىن-شاشىننىڭ مولشەرi” مەن “وزەن-كولدەردiڭ ورنالاسۋى” عانا وقىتىلعان جوق، ورىستىڭ ەجەلگi قونىستارى مەن اۋليەلi, كيەلi جەرلەرiنiڭ قادiر-قاسيەتi, وزiندiك سىر-سيپاتى تەرەڭدەتiلە وقىتىلدى. “ورىس تiلi”، “ورىس ادەبيەتi” پاندەرiنەن بولەك، شەشەن سويلەۋگە، ءوزiنiڭ ويىن ورىس تiلiندە ورالىمدى ءارi مادەنيەتتi جەتكiزۋگە ۇيرەتەتiن ارنايى پاندەر جۇرگi­زiلدi. “بي ساباعى”، “دiن ساباعى” جۇرگiزiلدi. مiنە، جاڭا مينيستر ەندi حIح عاسىرداعى، حح عاسىردىڭ باسىنداعى كەيبiر وزىق، ۇلگiلi, جاقسى ۇردiستەردi بۇگiنگi ورىس مەكتەپتە­رiنە قايتا ەنگiزبەك.

نە ءۇشiن؟ ورىس مەكتەپ­تەرi­نiڭ الدەبiرەۋلەر مەن الدەكiم­دەرگە ەمەس، ورىسقا قىزمەت ەتۋi ءۇشiن! ورىس مەكتەپتەرiنiڭ ورىس حالقىنىڭ ماقساتى مەن مۇددەسiنە،كەرەگi مەن كەلە­شەگiنە قىزمەت ەتۋi ءۇشiن!

ءدال وسى جەردە مىناداي سۇراق تۋىندايدى: “ورىس مەك­تەپتەرiندە شەتەل تiلi قاي سىنىپتان باستاپ وقىتىلادى؟” ەجەلدەن ۇزiلمەي كەلە جاتقان ءۇردiس بويىنشا، ورىس مەكتەپ­تەرiندە شەتەل تiلi 12 جاستان باستاپ وقىتىلادى. بۇل ءۇردiس قازiر دە قاتاڭ ساقتالىنىپ وتىر، رەسەيدiڭ جالپى بiلiم بەرەتiن مەكتەپتەرiندە شەتەل تiلi 5-سىنىپتان باستاپ وقىتىلادى (راس، ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربوردا، رەسەيدiڭ وزگە دە iرi قالالارىندا اعىلشىن تiلiن تەرەڭدەتiپ وقىتاتىن ارناۋلى مەكتەپتەر بار. بۇلاردى جالپى بiلiم بەرەتiن مەكتەپتەرمەن شاتاستىرۋعا بولمايدى، ارينە.).

قايران عابەڭ، عابيت ءمۇ­سiرەپوۆ بىلاي دەيدi: “جاڭا دەگەننiڭ iشiندە ەسكiدەن دە ەسكiرەگi, ەسكi دەگەننiڭ iشiندە جاڭادان دا جاڭاراعى بولادى”. سول ايتقانداي، رەسەيدiڭ مينيسترi بiر قاراعاندا ەسكiگە، ەسكiلiككە ۇمتىلىپ وتىرعانداي بوپ كورiنەدi. شىن مانiندە، ول جاڭاعا، جاڭا مازمۇنعا ۇمتىلىپ وتىر. ورىس مەكتەپتەرiن جاڭا مازمۇنمەن بايىتۋعا دەن قويىپ وتىر. ورىس ۇلتىنىڭ وقۋ-اعارتۋ سالاسىنداعى باي iس-تاجiريبەسiنە جۇگiنiپ وتىر.

ال بiزدiڭ مينيستر شە؟ بiزدiڭ مينيستر، ەگەر شىندىقتى ايتار بولساق ءوزiنiڭ نە iستەپ، نە قويعانىن دا بiلiپ وتىرعان جوق. ە.ساعاديەۆتiڭ ءوزi “جاڭا رەفورما جاسادىم” دەپ ويلاۋى مۇمكiن. شىنتۋايتىنا كەلگەندە، بۇل – جاڭا دا ەمەس، رەفورما دا ەمەس، ەس­كiنiڭ دە ەستە جوق ەسكiسi, قۇسقىنىڭ دا قيۋى جوق قۇسقىسى! تۋراسىن ايتساق، بۇل – ۇلتتىڭ تاعدىرىمەن ويناۋ! ۇلتتىڭ تاعدىرى – مەنiڭ دە تاعدىرىم. دە­مەك، بۇلار ۇلتتى مازاق ەتiپ، ءبارiمiزدiڭ دە تاعدىرىمىزبەن ويناپ وتىر (نالەت مۇنداي تiرلiككە!).

6 جاستاعى بۇلدiرشiنگە 3 تiلدi قاتار وقىتۋ… قازاق اسىرا سiلتەۋدiڭ نەشە اتاسىن كوردi عوي، بiراق مۇنداي اسىرا سiل­تەۋدi بۇرىن-سوڭدى كورگەن ەمەس! اقىلعا دا قونىمسىز، ساناعا دا سىيىمسىز مۇنداي تاجiريبە بiردە-بiر ەلدiڭ (!) تاجiريبەسiندە جوق. “بالا باستاۋىش مەكتەپتi تەك انا تiلiندە ءتامامداۋى كەرەك. شەتەل تiلiن 13 جاستان باستاپ وقىپ-ۇيرەن­گەنi ءجون” دەيدi رۋحاني كوسەمi­مiز احمەت بايتۇرسىنوۆ. مۇنىڭ سىرتىنا ا.بايتۇرسىنوۆ “قا­زاق مەكتەبi قانداي بولۋى كەرەك؟” دەگەن ماسەلە توڭiرەگiن­دە ارتىنا قانشاما ۇلگi-ونەگە، اقىل-كەڭەس، نۇسقاۋلىقتار قالدىردى دەسەڭiزشi! وسىنىڭ ءبارiن تارك ەتiپ، بiز قازاق تiلiن جويۋدىڭ، ۇلتتى جويۋدىڭ ەڭ توتە جولىنا بەت بۇردىق. ياعني، بيىلعى 1 قىر­كۇيەكتەن باستاپ 6 جاستاعى ۇل-قىزدارىمىزعا 3 تiلدi قاتار وقىتامىز دەپ شەشتiك.

قازاقتiلدi زيالىلاردىڭ ارقايسىسى ءوز بالاسىنىڭ ەرتەڭگi كۇنi ۇلت قىزمەت­كەرi, ۇلتتىق قايراتكەر بولىپ شىعۋىن قالايتىنى دا بەلگiلi. ال ەندi ءۇش تiلدi قاتار وقىتاتىن مەكتەپتi بiتiرگەن بالا ەشۋاقىتتا ۇلت قىزمەتكەرi, ۇلتتىق قاي­راتكەر بولا المايدى. ونى ايتاسىز، ولار قىل اياعى قازاق تا بولىپ جارىتپايدى. ولار قازاق بولۋى ءۇشiن ۇلتتىڭ تiلi جىرىمدالمايتىن، ۇلتتىڭ رۋحى ساق­تال­عان ۇلتتىق مەكتەپتi بiتiرۋi كەرەك.

بارiنەن بۇرىن… ءيا، اسىعا كۇتكەن 1 قىركۇيەك تە كەلiپ جەتتi دەلiكشi. ءبۇل­دiرشiندەرiمiز، كوزiمiزدiڭ اعى مەن قاراسىنداي قاراقتارىمىز تومپاڭ قاعىپ مەكتەپكە قاراي كەتiپ بارا جاتىر. ال ەندi بۇلارعا نەن­دەي تiلەك، قانداي تiلەۋ تiلەيمiز؟

“كوزدەرiڭنەن اينالا­يىن جاۋدىراعان… بiز سەن­دەردi انا تiلiندە سويلەۋ باقىتىنان ايىردىق. بiز سەن­دەردi ۇلت تiلiندە ويلاۋ باقىتىنان ايىردىق. شىن باقىتسىزدىق دەگەنiمiز دە – وسى… كەشiرە كورiڭدەر، بiزدi… سەندەرگە ارا تۇسە الماعان بiز سەكiلدi بەيباق اتا-انالارىڭدى، بەيباق اعا-اپكەلەرiڭدi, بەيباق زاماندى، بەيباق قوعامدى كەشiرiڭدەر… كەشiرiڭدەر، قاراقتارىم… ” دەيتiن شىعارمىز.

جوق الدە “سەندەردiڭ وبالدارىڭ – ۇلتسىزدان­عان، ورىستانعان بيلiككە! ورىستانعان شەنەۋنiكتەرگە! ورىستانعان اعا-اپكەلە­رiڭە!” دەيمiز بە؟!

ەرتە كەزدە قازاقتاردا “العاداي” دەپ اتالاتىن جانكەشتi, جاۋىنگەر توپ بولعان. ەنتەلەپ كەلە جات­قان جاۋدى قايتكەن كۇندە دە كiدiرتۋ ءۇشiن، ءسويتiپ ۋاقىتتان ۇتۋ ءۇشiن (جيىلىپ-تەرiلiپ، ۇلكەن سوعىسقا دايارلانۋ ءۇشiن) اتا-بابالارىمىز الگi العادايلاردى جاۋ­دىڭ جولىن توسۋعا اتتاندىرادى ەكەن. اتتاندىرىپ جاتىپ، بiرجولاتا قوشتاسادى ەكەن. ويتكەنi العادايلار قايتىپ ورالمايدى…

بالكiم، 1-سىنىپقا بارا جاتقان بۇلدiرشiندەرiمiز­بەن بiز دە بiرجولاتا قوشتاسارمىز، ويتكەنi ولار دا ەندi قايتىپ قازاق بولا المايدى! قازاقتىققا قايتىپ ورالمايدى! وسى كەتكەنi كەتكەن…

zhasalash.kz