Karimov qaytıs boldı degen suıt habardı “Fergana” saytı taratqan edi. Alayda bwl mälimet resmi twrğıdan naqtılanğan joq. Prezident äkimşiligi kerisinşe Karimovtıñ jağdayınıñ “twraqtı” ekenin mälimdedi. Osıdan keyin “Fergana” agenttiginiñ bas redaktorı Daniil Kislov ükimet pen prezident äkimşiliginiñ baspasöz qızmetinen Karimovtıñ tiri ekenin ayğaqtaytın suret jariyalaudı wsınğan. “Fergananıñ” bwl wsınısı jauapsız qaldı. Osıdan keyin jwrt köñilinde resmi Taşkent jamanat habardı şınımen jasırıp otır ma degen küdik küşeydi.

Al jasıruı mümkin be? Äbden mümkin. Sebebi diktator basqar­ğan eldegi öliara kezeñ eşbir bilikke oñay soqqan emes. Mwn­day sätte öz müddesi üşin halıqtıñ arasına iritki salıp, ot twtatqısı keletin ıqpaldı toptar kezdespey twrmaydı. Ekonomikası twralağan memleket hal­qınıñ dürk köterilui tez. Sondıqtan bütin bir eldi aşsa alqanında, jwmsa jwdırığında wstağan adamnıñ qazası turalı habardı taratpay twrıp, işki mäselelerdi şeşip alğan jön. Işki mäseleniñ eñ irisi – “bos ketikke” kirpiş bolıp qalanatın twlğanı belgileu. Tipti pre­zi­denttiñ äzirge aman, eki älem­niñ arasında jatqanı rastalğannıñ özinde bwl mäseleniñ qwnı tömen­demeydi. Sebebi Karimovtıñ endi qayta taqqa minui neğaybıl.

Bilikke kim kelui mümkin? Qazir bwl eñ jii talqılanatın taqı­rıp­qa aynaldı. Sarapşılardıñ auzına alğaşqılardıñ biri bolıp iligetin ümitker – 13 jıldan beri ükimetti irkilmey basqarıp kele jatqan Şavkat Mirziyaev. Onıñ jası 58-de. Karimovtıñ eñ senimdi serikteriniñ biri.

Äri jerlestik jaqındığı da bar. Onıñ üstine soñğı jıldarı Konstituciyağa engen özgerister ükimet basşısınıñ qwzıretin birşama keñeytti. Mwnıñ bäri Mirziyaevtıñ taqqa ayaq artu mümkindigin arttıra tüsedi. Alayda bastı mäsele – basqa. Sarapşılardıñ birqatarı qazirgi ükimet basşısın Mäskeudiñ ıñğayına keletin adam degen pikir aytıp jatır. Öytkeni onıñ Re­sey­degi sayasatkerlermen jäne beldi käsipkerlermen baylanısı tüzik. Reseylik milliarder Alişer Usmanovpen qwda. Osınday sebepterdi köldeneñ tartqandar Şavkat Mirziyaev prezident bola qalğan jağdayda Özbekstannıñ sırtqı sayasatı kürt özgerui mümkin dep sanaydı.

Jäne bir ümitker – Rustam Inoyatov. Ol bir orında wzaq otıru jağınan Karimovten ğana keyin twr. Wlttıq qauip­sizdik komitetin sonau 1995 jıldan basqarıp keledi. Pre­zidenttiñ senimdi serigi ğana emes, qandıköylek dosı dese de bolğanday. Biraq ata saqalı auzına tüsken adam. Jası 72-de. Sondıqtan onıñ prezident bolu mümkindigine senetin­der sirek.

Ötken jılı ğalamtorda “Karimov mwrageriniñ atın atadı” degen aqparat tarağanı esimizde. Ondağı mälimet­terge süyensek, Köksaraydağı rezidenciyasında özbek basşısı bılay degen: “Meniñ tañdau bildirgen adamım bilikti qauipsiz äri u-şusız auıstıra aladı jäne senderdiñ de köñilderiñnen şığadı dep esepteymin.  Biz bwl orınğa Lolanı dayınday bastasaq qarsı bolmassıñdar dep oylaymın. Gulyağa qarağanda ol qarapayımdılığımen jäne diplomatiyalıq salmaqtılığımen erekşelenedi. Sonımen birge halıqaralıq ortada da onıñ jaqsı abıroy-bedeli bar”. Özbekstan Halıq qozğalısı wyımınıñ habarlauınşa, Karimov bwl sözdi sanaulı adamnıñ közinşe ğana aytqan. Sol sanaulınıñ işinde Wlttıq qauipsizdik qızmetiniñ törağası Rustam Inoyatov, işki ister ministri Adham Ahmedbaev, prem'er-ministr Şavkat Mirziyaev, birinşi vice-prem'er Rustam Azimov bolğan. Qazir bwlardıñ deni Karimovtıñ ornın basuı mümkin adamdar retinde atalıp jatır. Demek, tükirigi jerge tüspeytin prezidenttiñ keşegi sözinde bügin qwn joq. Lola Karimovanıñ äke ornına otıruı qazirgi jağdayda eş mümkin emes. Onıñ negizgi sebebi, oğan aldımen halıq qarsılıq tanıtadı.

Kelesi bir ümitker Qarjı ministri Rustam Azimov edi. “Eho Moskvı” radiosınıñ habarlauınşa, ol Karimovtıñ ölimi turalı habar tarağan soñ üyqamaqqa alınğan. Ädettegi­dey mwnı resmi Taşkent rastağan joq. Ruslan Azimovtı batısşıl edi dep bağalaytındar köp. Eger qamauğa alınğanı ras bolsa, onıñ ümitkerlik­ten ümiti üzildi degen söz. Tipti “baytal tügil bas qayğınıñ” kebin qwşuı da ğajap emes.

Bwl endi BAQ betinde anda-sanda jılt etip qalıp jatqan derekterden belgili bolğan dünieler. Al Taşkenttegi bi­lik üşin nağız tartıstıñ qalay jürip jatqanı jwmbaq. Taqta tapjılmay wzaq otırğan basşılar oqıs jağdayğa wşırağanda osınday ötpeli kezeñ tuındaydı. Klandar arasındağı qaqtığısta ayaqastı talay şeneunik jazıqtı bolıp şığadı. Türmege toğıtılğandar köbeyedi. Sırtqı küşter de öz ıqpalın jasaydı. Öytkeni Özbekstannıñ endigi tağdırı onı basqarğan adamnıñ qanday sayasat wstanıp, qanday joldı tañdaytınımen baylanıstı. Al bwğan älemdik oyınşı deñgeyindegi iri memleketter bey-jay qaray almaydı. 32 mln halqı bar Öz­bekstanda twraqsızdıq ornay qalsa, onıñ zardabı körşi elderge de tieri anıq. Sol sebepten Taşkenttiñ tınış bol­ğanı Ortalıq Aziya üşin öte mañızdı. Özbek ağayındardıñ sın sağattan sürin­bey ötuine eñ birinşi tilekşi – bauırlas qazaq halqı.

Bwl tilek orındala ma? Bilik basına kim keledi? Onı halıq moyınday ma? El dürligip, halıq tolqıp ketpey me? Qazir mwnıñ birine de jauap joq. Tek boljam ğana bar. Al boljam ämanda öli-tirisi belgisiz Islam Karimovtıñ qazirgi tağdırı sekildi bwlıñğır keledi. Demokratiyalıq qwndılıqtar saqtalsa, saylau ädil ötse, prezidentter biri­nen keyin biri auısıp otırsa, mwnıñ biri de bolmas edi. Bükil halqı bir adamnıñ auzına qarağan memleket künderdiñ küninde bir twyıqqa barıp tireledi. Özbekstan qazir osı twyıqqa kelip toqtadı.

– Özbek elinde bolıp jatqan qazirgi jağdaydan Qazaqstan sabaq aluı tiis. El bolaşağı memleket basşılarınıñ densaulığına täueldi bolatınday sayasi faktorğa aynalmağanı abzal. Äytpese, tarihtan biletinimizdey, imperiyalar memleket basqaruşılar qazasınan keyin qağaz üy siyaqtı qwlaydı. Bwl bizdiñ antikalıq nemese ortağasırlıq zamannan alısqa wzay qoymağanımızdı añğartadı.

 Ortalıq Aziyadağı aymaqtıq qauipsizdikti qamtamasız etu twrğısınan qarağanda, Qazaqstan men Özbekstan negizi oyınşılar ekenin ayta ketu orındı. Sondıqtan köpşiligimiz jaqsı tüsinemiz: eger osı eki eldiñ bireuinde dürbeleñ, dümpu tuatın bolsa, ol äri tikeley, äri janama türde ekinşi memleketke ıqpal etedi. Sayasi täuekel twrğısınan alıp payımdasaq, soñğı jıldarı bwl elderde biliktiñ tranzittik mäselesi birinşi orında twrdı.

Deytwrğanmen, biliktiñ auısu ülgisiniñ Ortalıq Aziyağa tän türleri bar: mısalı, Qırğızstandağıday radikaldı jüyeden töñkeriske deyin nemese Türkimenstandı alıp qaraytın bolsaq, mwndağı “jılı-jwmsaq” auısu saray işindegi intriga arqılı jüzege astı.

Äytse de, Özbekstanda Islam Karimovtıñ mwrağa tastaytın wzaq jıldar boyı keyinge ısırılğan nemese mülde şeşimin tappağan iri tüytkilder köp. Halıqtıñ äl-auqatı naşar, jwmıssızdıq deñgeyi öte joğarı, äsirese, jastar arasında jwmıssızdıq basım. Bwl jer-jerdegi gastarbayterlerdiñ sanın ösirdi, el işinde jemqorlıqtıñ öris aluına äser etti. Bilikke degen halıqtıñ senimi bwzıldı, aymaqtıq ekstremizm, körşilermen arada şekara jäne su mäselesi tuındadı. Bwğan Auğanstan siyaqtı jalpı jağdayı twraqsız memleketpen körşi otıru mäselesin qosıñızdar. Mwnıñ bärin Islam Karimov küni keşege deyin qolınıñ astında qatal wstadı, endi sol qospalardıñ jarılıp ketu qaupi joq emes. Eger Karimovten keyin bilikke kelgen elita mwnıñ bärin baqılauda wstay almasa, onda bwl mäsele eldi dürliktiredi. Onıñ wşqını bizge sözsiz jetedi: köşi-qon mäselesi jaña lañkestik täuekeldiñ ösuine äser etedi.

Sondıqtan Özbekstanda biliktiñ tınış äri qalıptı auısuına köpşilik müddeli. Mwnı sırtqı geosayasi oyınşılar da, Ortalıq Aziyadağı körşi elder de, şeteldik investorlar da qalaydı. Biraq mwnday twraqtılıqqa toqırau, dağdarıs arqılı emes, damu negizinde jetken jön. Äytpese, erte me, keş pe, el işin twraqsızdıq jaylap, dümpu tuadı.

Islam Karimovtıñ mwrageri kim bolsa da, onı öte kürdeli problema kütip twr. Är klan, är top özderiniñ adamın wsınıp, bilikke talas op-oñay bastalıp ketti desek, artıq aytqandıq emes. Qauipsizdik pen wzaq merzimdi twraqtılıqtı Konstituciya ayasında sayasi oyınnıñ belgili bir zañdarın saqtaytın mıqtı sayasi instituttar ğana qamtamasız ete aladı. Sonday sayasi instituttıñ biri – bäsekege qabiletti jäne elektoraldı sayasi partiyalardan qwralğan bilikti parlament. Biraq mwnday mümkindikti Özbekstan äldeqaşan uısınan şığarıp alğan. Öytkeni, ol elde josparlı, sauattı, sayasi reforma jürgen joq.

Mwnday memleketterdi basqaru üşin “pretoriandıq gvardiyağa”, yağni äri qatal, äri swmpayı temir qolğa süyenu kerek degen pikir de wşırasadı. Äytse de, arab elderiniñ täjiribesi körsetkendey, mwnday jüye tübi qwlaydı. Demek, özbek halqı qazir sınalar sın sağattı basınan keşude. Bilikke kim kelse de, oğan oñay soqpaytını belgili.

Özbekstandı köp jıldan basqarıp kele jatqan diktator Islam Karimov insul't alıp, auruhanağa tüsti. Özbek biligi men Karimovtıñ qızı – Lolanıñ memleket basşısınıñ densaulığı sır bergenin rastap, resmi mälimdeme jasağanında ülken män bar. Bwl Karimov auruınan ayığıp şıqsa da, memleket bas­qaruğa mümkindigi bolmaytının ayqındaydı. Islam Karimov – ölim auzındağı arıstan. Endi özbek biliginiñ işindegi şiböri­ler men körtışqandardıñ maydanı bastaladı. Mwnıñ artı nege äkep soğadı, orıntaq kimge bwyıradı, jalpı, Özbekstandağı twraqtılıq saqtala ma, älde jwrt jik-jikke bölinip, eldiñ qwtı qaşa ma, – bwl ülken äñgime. Qalay bolğanda da, özbek halqın jarqın bolaşaq kütip twrğan joq: bilikke kim kelse de, bwl elde demokratiya ornap, ekonomikanıñ damuına mümkindik tua qoyuı ekitalay.

Özbekstanda bolıp jatqan jağdaydan biz de sabaq aluımız tiis. Bir adamğa täueldi, bir basşınıñ densaulığına, köñil-küyine, qas-qabağına, ömir jasına bağınıştı eldiñ jağdayı oñay bolmaytının Karimovtiñ derti körsetip twr. Özbekke tuğan kün qazaqqa da kelui mümkin. Ömir jası wzaq boluına tilek­tespiz, ärine, biraq ğayıptan tayıp, Nwrswltan Äbişwlı memleket basqara almaytın jağdayğa kelse, Qazaqstanda qanday oqiğalar orın aladı? Senattıñ törağası Qasım-Jomart Toqaevtıñ bilikti wstap, ötpeli kezeñnen eldi ıñ-şıñsız alıp şığarına kümän basım. Oğan Toqaevtıñ jeke basınıñ mümkindigi de, abıroyı, bedeli, legitimdi küşi de joq. Senattı kim sayladı? Onıñ törağasın ornına qonjitqan kim? Sol siyaqtı Nığmatullin men Mäsimov te sayasi be­delderi joqqa tän şeneunikter. Bwlardıñ barlığı Nazarbaevtıñ köleñkesinde, prezident şatırınıñ astında ğana jüre alatın sayasi kembağaldar. Toptar arasında tartıs, halıqtıñ narazılığı küşeyse, Qazaqstan biliktiñ özi qorqıtatın elderge bir sätte aynalıp şığu qaupi az emes.

Bwl jağın prezident N.Nazarbaev ta oylamaydı emes, oylaytın şığar. Biraq kez kelgen diktatordıñ älsizdigi – basşınıñ qay uaqıtta densaulığı sır berip, memlekettik qızmetin at­qara almaytın jağdayğa jetetinin bir Qwday ğana biledi. Bügin attay şauıp, şetel aralap, olimpiada çempiondarın marapattap jürip, erteñ-aq mwrttay wşuğa boladı. Islam Karimovtıñ mısalı – soğan dälel.

Däl qazir Qazaqstannıñ aldında eki jol twr. Biri – Özbekstan. Bir adamnıñ auzına qarap, bir basşığa bağınıp, avtokrattıñ tağdırına twtas memle­kettiñ, eldiñ bolaşağın baylau. Künderdiñ küninde sol basşınıñ densaulığına bir jağday tusa, el işinde de qaterli oqiğalar orın aluı mümkin. Bwl – twyıq­qa, tığırıqqa bastaytın jol. Ekinşisi – Pol'şa. Esteriñizde bolar, 2010 jılı Pol'şa prezidenti men birqatar joğarı lauazımdı basşılar otırğan wşaq Smolenskide qwlap, bilik ökilderi tügel qaza taptı. Biraq bwdan Pol'şada azamattıq soğıs, qaqtığıs, bilikke qandı talas bastalmadı. Bilikke demokratiyalıq jolmen basqa adamdar kelip, Pol'şa basşılığı auıstı. Kaçin'ski ketti, endi qayte­miz? Pol'şa bola ma, joq älde borday toza ma degen bir äñgime köterilmedi. Qaza bolğan basşınıñ räsimderi atqarıldı, biraq qarapayım jwrtqa mwnıñ bir teris äseri tigen joq.

Qazaqstan osı eki joldıñ qaysısın tañdaydı – äli bel­gisiz. Qazirgi jağdayğa qarağanda, Özbekstannıñ jabıq jolımen ketip bara jatırmız. Jaqsılıqqa aparmaytın, orta ğasırğa qayta äkeletin jol bwl. Eger sonı tañdasaq, onda bizdiñ eldiñ de bolaşağı bwlıñğır.

– Özbekstan prezidenti özgerse de, meniñşe, eşqanday da bir erekşelik bola qoymaydı. Sebebi onda osı uaqıtqa deyin basqa niettegi talpınıstar bayqalğan emes. Sondıqtan adam auısqanmen de, jüye auıspaytın siyaqtı. Mwnıñ Orta Aziyağa da, Qazaqstanğa da äseri bolmaydı dep oylaymın. Özbekstanğa sırtqı küşter de ıqpal ete qoymaydı. Bizdiñ orıstarmen dos bolğanımız siyaqtı, Özbekstannıñ osı kezge deyin qandayda bir memleketpen qattı jaqındasqanın körgen joqpız. Ol – är uaqıtta özin beytarap wstaytın el. Sol sebepti de, ne AQŞ, ne Resey nemese Qıtay tarapınan sırtqı äser bola qoymaytın tärizdi.

Sonday-aq bilikke kim kelse de, memlekettiñ wstanğan sayasatı özgermeytini aydan anıq. Ne demokratiyalıq jağınan, ne dini twrğıdan bağıtın özgertui, meniñ oyımşa, mümkin emes.

zhasalash.kz