ТӘЛКЕКТІ ТАҒДЫР | Kerey.kz/Керей.кз

TÄLKEKTİ TAĞDIR

| Nov 3, 2016

nemese professor Zeynep Älihanqızınıñ aşqan ğılımi jañalığı

Altı Alaştıñ aymüyizdi serkesi Älihan Nwrmwhamedwlı Bökeyhannıñ wrpaqtarınıñ bäri şetinen darındı, talanttı bolğan. Äke qanı, ana süti arqılı qonğan teginde bar tektiliktiñ önegesi wrpaqtarına darığan. Alaş kösemi Älihannıñ qos perzentiniñ de, olardan tarağan wrpaqtarınıñ da tağdır däpterine (Dauhil-mağfuzına) eline, jerine qızmet etu jazılıptı. Baq darıp, qwt qonğan äuletke solaqay sayasattıñ keri äseri tiip, tälkekti tağdırğa duşar etkeni bolmasa, wlt kösemi Älihan da, onıñ wlı Ökitay (Sergey) men qızı Zeynep te bügingi qazaq eliniñ bolaşağı üşin adal qızmet etken jandar. Özekti örteytin ökiniş, ornı tolmas ökiniş sol – Alaştıñ abıroyı bolğan marğasqa twlğalardıñ äuletiniñ borday tozıp, quğın-sürginge wşırauı.

Alaş köseminiñ özi sekildi asa darındı, bilimdi bolğan perzentiniñ biri, qızı – Zeynep. Zeynep (Elizaveta) 1903 jıldıñ segizinşi mamırı küni düniege kelgen. Ol Sovet Odağı kölemindegi asa tanımal, jetekşi medicina qızmetiniñ demografı, social-gigenist mamanı, medicina ğılımınıñ doktorı, professor jäne Ekinşi düniejüzilik soğısqa qatısqan ardager, medicina salası boyınşa İİİ därejeli mayor şenindegi äskeri-däriger bolğan.

1923 jılı Zeynep Älihanqızı Alaştıñ ülken qayratkeri, Älihan Bökeyhannıñ şäkirti äri üzeñgilesi, qoğam jäne memleket qayratkeri, ädebietşi Smağwl Säduaqaswlına twrmısqa şıqqan. 1924 jılı Smağwl men Zeyneptiñ Eskendir esimdi wlı düniege keledi. Alaş kösemi ayalap ösirgen Eskendir 1941 jıldıñ 19 qaraşasında KSRO-nı faşistik Germaniyanıñ basqınşılığınan azat etu jolında erlikpen qaza tabadı (Keybir derekterde Eskendirdiñ qaza tapqan jeri Mäskeu oblısınıñ Skirmanovo eldi mekeni delinedi).
Zeynep Älihanqızı 1927 jılı Mäskeu memlekettik universitetiniñ birinşi medicina fakul'tetin tämamdağan. Ol wzaq jıldar boyı Densaulıq saqtau ministrliginiñ apparatında qızmet atqarğan. 1945–1948 jıldar aralığında N.A.Semaşko atındağı VNII äleumettik gigiena jäne densaulıq saqtau böliminiñ ğalım-hatşısı, 1959–1969 jıldar aralığında osı instituttıñ sanitarlı statistika böliminiñ meñgeruşisi siyaqtı jauaptı qızmetterde istegen. Alaş köseminiñ qızı ömiriniñ soñğı jıldarında Ortalıq därigerlerdiñ biliktiligin jetildiru institutında qızmet etken.
Zeynep Älihanqızı öziniñ ğılımi şığarmaşılıq ğwmırında sanitarlıq-statistikanıñ teoriyası men ädisnamasınıñ mäselelerin häm tüsik tastau (abort) jäne onıñ qauiptiligi men ziyanı siyaqtı mäselelerin jan-jaqtı zerttegen. Ğalım KSRO köleminde medicinalıq statistika salası boyınşa swranısqa ie maman bolğan. Äri Zeynep Älihanqızı halıqtıñ ösimi, köbeyui jäne tuu körsetkişi siyaqtı demografiyalıq mäselelermen KSRO-nıñ medicina tarihında twñğış ret şwğıldanğan maman bolıp sanaladı. Ol köptegen qiın äri jauaptı otalarğa qatısıp, öziniñ şeberligimen köptegen nauqastardıñ ajalına araşa tüsken.
Zeynep Älihanqızı Säduaqaskelini 1965 jılı «Tüsik tastaudıñ äleumettik-gigienalıq probleması» («Abort kak social'no-gigieniçeskaya problema») attı doktorlıq dissertaciyasın sätti qorğap, medicina ğılımınıñ doktorı ğılımi därejesin ielengen. Al, 1967 jılı medicina salasınıñ «professorı» ğılımi atağın aladı. Ğalımnıñ 1969 jılı «Otbasınıñ äleumettik-gigienalıq aspektilerin retteu» («Social'no-gigieniçeskie aspektı regulirovaniya razmerov sem'i») attı monografiyası jarıqqa şıqqan. Ğalım-därigerdiñ bwl eñbegi KSRO tarihındağı tüsik tastau mäselesine oray jazılğan №1 eñbek bolıp sanalğan. Äli künge deyin Reseydiñ medicinalıq oqu orındarında osı eñbekti basşılıqqa alıp, oqu processinde qoldanadı eken. Özderiñiz jaqsı bilesizder, tüsik tastau mäselesi – qazirgi qoğamnıñ da özekti mäselesi bolıp twrğan is. Tipti, özegin joymağan mäsele desek te boladı.
Professor Zeynep Älihanqızı Säduaqastıñ ğılımi eñbekterin nazarlarıñızğa wsınudı jön sanadıq:
1.Meropriyatiya po ograniçeniyu rojdaemosti i ih vliyanie na vosproizvodstvo naseleniya. /Sovetskoe zdravoohranenie. 1966. № 5. S.16-22.
2.Social'no-gigieniçeskie aspektı regulirovaniya razmerov sem'i. M.: Medicina. 1969.
3.Rol' aborta v osuşestvlenii soznatel'nogo materinstva v SSSR (po materialam vıboroçnogo obsledovaniya). // Izuçenie vosproizvodstva
naseleniya. (Sb. statey. Nauçn. Red. A.G. Volkov). M.: Nauka. 1968. S. 207-224.
4.Kompleksnoe izuçenie zdorov'ya naseleniya SSSR na god perepisi (1970). /Zdravoohranenie Rossiyskoy Federacii. 1969. № 10. S. 7-11.
5.Materinskaya smertnost' v nekotorıh zarubejnıh stranah i metodika vıçisleniya etogo pokazatelya. /Zdravoohranenie Rossiyskoy Federacii. 1965. № 2. S. 30-32.
6.Abort kak social'no-gigieniçeskaya problema. Avtoreferat dissertacii na soiskanie uçenoy stepeni doktora medicinskih nauk. M. Central'nıy institut usoverşenstvovaniya vraçey. 1965.
7.Social'no-gigieniçeskie aspektı izuçeniya zdorov'ya naseleniya. /Sovetskoe zdravoohranenie. 1965. № 10. S. 9-13.
Alaştıñ oqığan ayaulı qızdarınıñ biregeyi, ülken däriger-ğalım, professor Zeynep Älihanqızı öziniñ sanaulı ğwmırında basınan türli qiındıqtı ötkerip, qwsalıqpen kün keşip, ayıqpas dertke şaldığıp, 1971 jıldıñ 23-mausımında dünieden ötti. Ğalımnıñ süyegi Mäskeu qalasındağı Novodeviç'e mazarında jerlengen.
Äkesi men jan jarınan, bauır eti balasınan tiridey ayırılıp, tağdırdıñ tälkegine wşırağan Zeynep Älihanqızı aqtıq demi tausılğanşa KSRO-nıñ medicina salasına köp üles qosqan bilikti maman. Onıñ aşqan ğılımi jañalığı – otbasınıñ twraqtı boluına jağday jasalıp, halıqtıñ sanın köbeytu kerek degen ğılımi twjırımı bolatın. Alayda, ğalım-därigerdiñ teoriyalıq aşqan ğılımi jañalığına köziniñ tirisinde bilik tarapınan äldeneşe ret tiım salınğan bolatın.

Derekközi: Rossiyskiy Gosudarstvennıy arhiv social'no-politiçeskoy istorii (RGASPI). – F. 558. – On. 4. – D. 585 (ç. IV). – L. 1-

Eldos TOQTARBAY

qazaquni.kz

Tags TÄLKEKTİ TAĞDIR

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,