Jazuıma eşqanday böget bolmasa da, tınıştıq kerek bolğannan keyin Pragada twratın wlımnıñ qolına kettim. Ol jaqqa barğannan keyin ülken jwmıstı bastau kerek boldı. Jeti künnen keyin-aq jazuğa otırdım. Aldımen bir şağın äñgime jazdım. Sodan keyin «Jarmaq» degen kölemi ülken bolmasa da, salmağı auır roman jazdım. Öte tez jazıldı. 18 künde jazıp bitirdim. Bir top äñgime jazdım. Sodan keyin «Şıñğıs hanğa» otırdım. Şıñğıs handı jazuımnıñ köp sebebi bar. Aytılmağan söz qalğan joq, bärin aytqanbız. Meniñ «Altın däpter» deytin student kezde bastağan ülken däpterim boldı. Sonıñ işinde bolaşaqta jazatın barlıq şığarmalarımnıñ syujeti, swlbası bir auız sözben aytılğan. Sonıñ işinde, mısalı, «Alasapırannıñ» swlbası bar, odan 15, 20, 25 jıl ötkennen keyin jazılğan şığarmalar bar. Qolma-qol jazılğan şığarmalar da bar. Biraq, sonıñ işinde Şıñğıs hannıñ swlbası joq. Öytkeni, sovet zamanında Şıñğıs hannıñ atın atamau kerek boldı. Ataytın bolsañ, tek jamandau kerek. Şıñğıs han – bükil älemge tanılğan twlğa. Wlı twlğa, wlı qolbası. Wlı memleket, wlı imperiya qwrğan adam. Onı Cezar'men de, Napoleonmen de, Atillamen de salıstıruğa bolmaydı. Ol bärinen joğarı. Şıñğıs han qazaqtıñ wğımında äulie, wlı han. Añız boyınşa, Täñiriniñ nwrınan jaralğan. Öziniñ asıl tumısın däleldeu üşin halıqtıñ aldında şeşesi «sadağıñdı künniñ säulesine ildir» deydi. Kiiz üyde şañıraqtan tüsip twrğan säulege sadağın atqanda, jebesi sol säulege ilinip twrıp qaldı desedi. Al qalğan bilikke talasqan Şıñğıstıñ tuıstarınıñ oqtarı ilinbeydi. «Sadağın sağımğa ildirgen Şıñğıs han» dep aytatını sodan. Bwl, ärine, añız. Biraq, Şıñğıs hanğa degen senimniñ körinisi.

«ŞIÑĞISTAN TUĞAN HANDAR-AY…»

700-800 jıl boyı, onıñ işinde qazaq handığı qwrılğan zamannan bastap Şıñğıs han äulie boldı. Qaztuğan jıraudıñ atınan aytılğan Mwrat aqınnıñ zarın maqalalarımda talay ret aytıp keltirgenmin:

Oyıl da Qiıl, Jem, Sağız,

Qayran salanıñ jatqan añğarı-ay.

Aq şalmalı pirlerdiñ

Meşitke jaqqan şamdarı-ay!

Käpirden teñdik aluğa,

Qaytıp ta keler deymisiñ,

Mwsılmannıñ balası,

Şıñğıstan tuğan handar-ay…

Mwrat – azattıq jırşısı, otarşıldıqqa qarsı öleñder şığarğan. Ğasırdıñ basında halıq kösemi, ağartuşı Ğwmar Qaraş aytadı:

Şıñğıs, Batu handıq qwrıp twrğan el,

Qaraqıpşaq Qobılandılar tuğan el,

Eregesken dwşpan-jauın quğan el

Emes pe ediñ – jwrtım sağan ne boldı?!..

«ADAMZATTA ŞIÑĞISTAY ER TUMAYDI»

Osı sözdi däl qazir aytuğa boladı. Al Mağjan «Adamzatta Şıñğıstay er tumaydı» degen. Şäkärim, Swltanmahmwt, Abaylar «Qazaq ruları Şıñğıs hanğa özi qosıldı» dep aytqan. Orıs sovet ideologiyası kelip jetkenge deyin bükil qazaq Şıñğıs handı qwrmettegen, qadir twtqan. Al odan keyin wlttıq sanamızdan ayırılğanımız sonşalıq, orıstıñ ideologiyasımen, orıs bolğanda ülken ğılımnıñ ideologiyasımen ğana emes, mektep oqulığı därejesindegi şovinistik ideologiyamen äbden miımız ulanğan. Şıñğıs handı äli künge jauız dep jürgender sol sanadan äli arıla almay otır. Qazaqtıñ jağdayı tüsinikti. 70 jıldıñ işinde wlttıq sanasınan, dästür-saltınan ayırıldı. Qımız işudi, qwrt qaynatudı wmıtıp, barınan ayırıldı. Ol tüsinikti jağday, ideologiya solay boldı. Qazaqqa kinä qoymay-aq qoyayıq. Al arğı jaqta – Qıtayda bir jarım million qazaq otır. Elimiz bar, jwrtımız bar dep köñilge medeu twtatın edim. Olardıñ qazirgi zamandağı sayttarı – «Kültegin» men «Sen – qazaqtı» qarap otıramın. Qıtaydağı qazaq sovet ideologiyasınan tıs boldı. Onıñ üstine, Qıtay ideologiyası boyınşa, Şıñğıs han Wlı memleketti negizdeuşi adam. Şıñğıs han bastadı, al Şıñğıs hannıñ nemeresi Qwbılay birjolata bekitti. Sonda sol jaqtağı qazaq nege Şıñğıs handı balağattap jatadı? Mwndağılar jauız dep sıpayı aytsa, ondağılar tügin qaldırmay, aram qalmaq, pälen-tügen dep balağattaydı, onıñ işinde «nege jazadı?» dep men de ketip jatamın. Qayran qalatın närse. Sovet ideologiyasınan tıs boldı, Qıtaydıñ bügingi ideologiyasında da Şıñğıs han jaman degen närse joq. Sonda qaydan keldi bwl? Anığın aytu kerek, bwl eldiñ, halıqtıñ azıp-tozıp, wlttıq sanadan birjola derlik ayırılğanınıñ körinisi. Biraq, basqa halqımız joq, osı halıqtıñ sanası aşılu kerek, osı halıqtıñ işinde sanası joğarı azamattar bar, jastar da köp, arğı bette de azşılıq bolsa da sonday azamattar bar, solar tüsinui kerek. Şıñğıs handı qanşa jamandağanmen, jaman bop qalmaydı. Bükil düniejüzi moyındap otır. Şıñğıs han jöninde neşe mıñ maqala, zertteu, jüzdegen kitap jazılğan.Ağılşın jazdı, francuz jazdı, nemis jazdı, amerikan jazdı, japon jazdı. Şıñğıs handı japon özine tartadı, qıtay özine tartadı, qazir orıstar Şıñğıs handı slavyan boldı dep özine tartıp jatır. Al şın mwrageri, şın wrpağı bola twra, biz odan qaşıp qwtıla almay jatırmız. Qanşama kitap jazılsa da, aynalıp kelgende Şıñğıs han äli joq. Şıñğıs handı wlı qolbası, danagöy sayasatker, wlı imperiya qwrğan deydi. Şıñğıs hannıñ jasağan isteri keyingi zamanğa jalğastı deydi. Halıqtardıñ arasındağı qatınas, dinge közqaras turasında, halıqaralıq qwqıqtar salasında Şıñğıs hannıñ aşqan jañalıqtarı öte köp. Europa soğan endi jetip jatır, äytpese jetpey de qalıp jatqan jaylar bar.

ŞIÑĞIS HANNIÑ BEYNESİN JAÑADAN JASAU KEREK

Şın mäninde, Şıñğıs hannıñ beynesi, şın tarihi twlğası äli aşılğan joq. Sonımen qatar, Şıñğıs hanğa qatıstı köptegen derekter bwrmalanadı, naqtı jerine jetpey aytıladı. Öytkeni, qalay degenmen, Şıñğıs hannıñ öziniñ jwrtı emes, jat jwrt, jaulasqan jwrt. Monğol ağayındarğa bwl rette riza bolu kerek. Olar sovet zamanında da, ideologiya zamanında da Şıñğıs hannan eşqaşan ayırılğan joq. Ol kezde aqtau üşin Şıñğıs hannıñ moñğoldıñ memleketin qwrğan äueldegi qızmeti dwrıs boldı, keyingi kezdegi jaulauşılığı teris boldı dep ekijaqtı etip şığardı. Şıñğıs hannıñ 800 jıldığın toyladı. Sol toydı wyımdastırğan, eskertkiş qoyğan Monğoliyanıñ kompartiyasınıñ ekinşi hatşısı qudalanıp, aqırı azaptalıp öltirildi. Biraq, bäribir aynığan joq. Olar – birjaqtı. Şıñğıs handı tek monğol dep qaraydı.

Bir sözben aytqanda, Şıñğıs hanğa qatıstı derekterdiñ bäri jer astında jatqan joq. Halıqaralıq tilderge audarılğan, onıñ işinde orıs tiline tügeldey derlik audarılğan. Şıñğıs hannıñ beynesin jañadan jasau kerek. Boldı! Arada jazğan Raşid-äd-din, Jüzjani, Jüveyni bar, qıtay derekteri bar, tağı basqa Europanıñ derekteri bar. Barlığın da jinaqtap, qarap kelgende, Şıñğıs hannıñ basqa beynesi şığadı. Asılıq aytqanım emes, Şıñğıs hannıñ eñ tolıq, eñ naqtı, eñ ädil bağasın ayğaqtaytın, Şıñğıs hannıñ bükil ğwmırbayanın tolıq qamtitın, sol Şıñğıs han ğana emes, Hİİİ ğasırdağı bükil türik qauımınıñ, Ortalıq Aziyanıñ tarihın ayqındaytın kitap jazdım dep oylaymın. Anıq aqiqatı sol. Üş kitap bitti. Üşinşi kitaptıñ küni keşe ğana alğaşqı danası şıqtı. Birer aydıñ işinde taralıp, satuğa tüsu kerek. Alda törtinşi kitap qaldı. Täñiri quat berse, bir jarım, eki jıldıñ işinde onı da bitirip qalamız.

«OTIRARDI QIRATTI» DEGEN ORINSIZ SÖZ

Şıñğıs han «Otırardı qirattı» degenge baylanıstı talay ret ayttım da, jazdım da. Otırar Qarahan äuletiniñ qwramındağı şağın ğana memleket-qala bolğan. Ilek handardıñ bası, swltandardıñ swltanı degen Osman Samarqanda otırğan, Osmannıñ inisi Qadır Ferğananı bilegen, sosın kişi qalalarda kişi tuıstarı bolğan. Osmannıñ nemere inisi Täj-äd-Din Bilge han Otırardı bilep otırğan. 1210 jılı parsı patşası Horezmşah Aladdin Mwhammed Samarqandı basıp aladı. Täj-äd-Din Bilge handı twtqınğa aladı. Osmandı bir jıldan keyin öltiredi. Otırardı tonaydı, qanşama halqı qırıladı, qanşaması şetke qaşadı. Otırar bay qala, köpesterdiñ barlığı tatar dalası Şıñğıs hanğa qaray qaşadı. Otırardı mwsılman dinbasılarına deyin tastap ketedi. Artınan Täj-äd-Din Bilge hannıñ basın alğan. Ol turalı ekinşi kitapta tolıq jazılğan. Sodan keyin öziniñ ornına Otırardı bileuge öziniñ şeşesiniñ älde ağasınan, älde inisinen tuğan Qayır handı otırğızadı. Al Şıñğıs han kelip, Otırardı azat etken. Keruenniñ tonaluı jäne basqa da tolıp jatqan jağdaylar bar. Bizde sovettiñ tarih ğılımınıñ azıp-tozğanı sonşalıq, qaraqşılardı jaqtay biledi. Tarihşılardıñ barlığı Otırarda keruenniñ qırğınğa wşırauın ülken jauızdıq dep bağalağan. Adam qayran qalatın jağdaylar bolğan. Mısalı, özimizdiñ Sarayşıq qalası. 1480 jılı Ermak Sarayşıq qalasın basıp aladı. Sodan qaladağı bükil halıqtı qıradı. Eñ soñında Altın Orda handarınıñ kümbezderi bar qabirdi, süyekterdi qazıp alıp, üyip örteydi. Sonı kezinde Ivan Groznıydıñ özi ayıptağan. Osını Täjikstanda bäri jauızdıq dep aytadı. Al sovet tarihşıları dwrıs jasadı deydi. Qalanı tazartu kerek dep esepteydi. Sol siyaqtı jağdaylar öte köp.

Şıñğıs hannıñ zerttelmegeni sonşalıq, Otırar, ondağı qırğın mäselesi jäne odan keyingi jağdaylar da teris payımda bayandaladı. Mısalı, Şıñğıs han onıñ aldında Qıtaymen soğıstı. Soltüstik Qıtaydı qiratıp, bağındırdı. Oğan Jalayır Mwqalı-noyandı qoydı. Qıtaydı birjola talqandau kerek edi. El esin jiyu kerek edi. Oñtüstik Qıtay tağı twr. Sol kezde mına jaqtan jaña maydan aşuğa mäjbür boldı. Öytkeni keruendi tonadı, elşilerdi öltirdi. Osı turalı ekinşi kitapta ayttım. Soğıs jariyalağan Şıñğıs han emes, soğıs jariyalağan Horezmşah Aladdin Mwhammed. Al Şıñğıs han qabıl alğan. Tilegeniñ soğıs bolsa, alasıñ degen.

Bir sözben aytqanda, Şıñğıs hannıñ naqtı tarihı, Şıñğıs hannıñ naqtı mwrageri, eñ negizgi mwrageri – qazaq halqı. Öytkeni Şıñğıs han tu kötergen kezde keyin monğol dep atalğan tatar dalasındağı 25 ru – tikeley bizdiñ babalarımız sonıñ astında bolğan. Sosın barlıq dästür-saltı da monğol emes, türiktik.Şıñğıs hannıñ möri turalı ekinşi kitapta arnayı tarau jazdım. Mördiñ beti türikşe jazılğan. Onı eşkim teriske şığara almaydı. Al endi oylap qarañız, Orıs memleketiniñ möri ağılşın tilinde, francuz tilinde boluı mümkin be? Angliya korol'diginiñ möri nemis tilinde boluı mümkin be? Türik memleketi – türik tilinde. Sol siyaqtı tolıp jatqan mäselelerdiñ bärin naqtılauğa tura keldi.

Täñiri qoldap, üş kitaptı jazıp şıqtıq. Endi törtinşi kitaptı jazsaq, Şıñğıs hannıñ jeke bası tämam boladı. Onıñ ar jağında tağı basqa äñgime şığıp jatatın boladı.

QAZAQ – ÜLKEN HALIQ

Audaru degen – kürdeli mäsele. «Abay jolınıñ» özi äli künge deyin dwrıstap audarılğan joq. «Abay» körkem şığarma boğlandıqtan, onı audarudıñ qiındığı bar. Al Şıñğıs handı audaru üşin tarihtan habarı bar, orıs tilin jaqsı biletin maman kerek. Aldağı uaqıtta bolatın şığar. Däl qazir oğan alañdaudıñ qajeti joq dep oylaymın. Adamnıñ ğwmırı şekteuli. Men qazir 74-ke keldim. Jüzge kelsek te, jazatın närsemiz tausılmaytın siyaqtı. Kezinde äñgimelerimdi audarta bastadım da, sonşalıqtı maşaqatı köp ekenin bayqap, toqtatıp qoydım. 70-jıldıñ ayağında audarılu kerektigin añdağannan keyin, kerek bolğasın audarta bastadım. Öte köp uaqıtım ketti. Mısalı, «Alasapırannıñ» eki kitabın eki-üş ayda jazdım, al eki kitaptı audartuğa eki jılday ketip qaldı. Jolma-jol audarma jasaladı, birden audaratın adam audarğasın tağı qaraysıñ. Sonı zaya ketken bos uaqıt dep keyin jazdım da. Endi elimiz ornında twratın bolsa, halqımız aman bolatın bolsa, dünie oñalatın bolsa, biz barmız ba, joq pa, joqşısı tabılu kerek. Al kerek bolmaytın bolsa, jazğan närse eskertkiş boladı da qaladı. Älgi qwrıp ketken halıqtardıñ qwrdımğa ketken tilderi bar ğoy. Sol siyaqtı. Biraq, Qwdayğa şükir, Qazaqstan şeginde 11 million qazaq bar. 1 million halıqtıñ özi joyıluı mümkin emes närse. Qazaq – ülken halıq. Dünie oñaladı dep oylaymın.

Suretter EL.KZ saytınan alındı.