Keñes zamanınıñ basqa da halıqtarı siyaqtı qazaq halqı da, feodalizmnen kapitalizmge ötu eksperimentin bastan keşirdi. Kenje qalğan halıqtardıñ şaruaşılıq, bilim, mädeniet, tehnika salalarında damu deñgeyin köteru ideyası dwrıs ta bolar. Biraq, is jüzinde 10-15 jılda wlttıñ bolmısın, mädenietin, dinin socialistik qalıpqa (standart) say qayta özgertu maqsatı qoyıldı. Otarlanğan qazaq elinde ğasırlar boyı, hristiandandıru (şoqındıru), orıstandıru jürgizilip kelse, Keñes ükimeti, endi, taptıq twrğıdan islamğa da, pravoslaviege de qarsı ateistik ideyalıq küres jariyaladı. Küres asa döreki jäne qatigezdikpen jürgizildi. Socializm twsında jedeldetip jaña zayır­lı ateistik mädeniet qalıptastıru qolğa alındı, şirkeuler men meşitter töñireginde qırın qabaq ahual qalıptastı. Eñ bir aqılğa sıyımsız jağday, memleket qwruşı ideologiya marksizm-leninizm ateistik sipatta bola twra, kieli dini sipat ta aldı. Kösemderge ğajayıp payğambarlarğa tän qasietter tañıldı, kommunizm jwmaq siyaqtı jarqın bolaşaq beynesinde nasihattalındı.

Qazaqstanda, basqa da postkeñestik memleketterde dinge bostandıq berilgenmen, dinge baylanıstı ahual erekşe boldı. Europalıq elderdiñ sayasi jäne ideologiyalıq jüyesi rettelgen, belgili bir jönge salınğan, qandayma radikaldıq ağımdarmen dialogqa baruğa, bolmasa olardıñ ziyandı saldarınıñ aldın aluğa mol täjiribeleri bar. Qa­zaqstanda, basqa da jas memleketterde ahual basqaşa: meşit, şirkeuler, hramdar qiratılğan, dini ädebietter tärkilengen, dini qayratkerler quğın-sürginge wşırağan. Bastarınan genocid ötkizgen az ğana dini qızmetkerler, imamdar, svyaşennikter qorqınışqa tereñ boy aldırğandarı sonşalıq, büginde enjar, jaltaq, demokratiyalıq jağdayğa, dini senim bostandığına dayın bolmadı, ruhani jetekşi bola almadı. Sondıqtan, olar eldiñ ruhani talabın jäne jastardıñ swranıstarın qanağattandıra almadı. Kommunistik ideologiya, ateizm de izsiz ketken joq. Birneşe on jıldar boyı ateizm ideologiya­sın küşpen engizu dindi tamırımen joyu maqsatımen qatar jürdi. Dinniñ ıqpalı älsiredi, qayırımdılıq, gumanistik qızmetine de tıyım salındı. Degenmen din tamırımen joyılmadı, ateizmdi siñire almadı, biraq, dinniñ ıqpalı, ruhani küş-quatı tömendedi, halıqtıñ basım köpşiligi meşit, şirkeuden alastatıldı. Ateizmniñ salqındığı, dinnen ürku, ürey kütuşilik Qazaqstanda  da bayqaldı. Äsirese, islam qaupinen qorqu körinis aldı. Basqa dinder siyaq­tı islamnıñ da tağattılıqqa, baysaldılıqqa tärbieleytinin, dindar­lıqpen birge izgilik pen jarastıqtıñ wyalaytının moyındamaytındar şıq­­tı. Keyde örkenietti Europa elde­­­rin­de din qoğamnan şettetilgen degen pikir taratıldı. Sol elderde ıqpaldı din memlekettik küş ekenin qazaqstandıqtar bilmedi. Wlıbritaniya anglikandıq memlekettik şirkeu, onıñ basında memleket basşısı, monarh koroleva Elizaveta II. Al, evangelistik – lyuterandıq şirkeuge köptegen elderde memlekettik märtebe berilgen; Şveciyada şirkeu ükimettiñ qwzırında. Barlıq azamattar şirkeu salığın töleuge mindetti, şirkeu memlekettik byudjetten qarjılandırıladı, şir­keu orman men jer ielenuşi; Fin­lyandiyada şirkeudiñ barlıq şığın­darı memlekettik byudjet jäne şirkeu salığı esebinen tölenedi; Daniyada şirkeudiñ basşısı korol', arnaulı salıqtar jinaladı, svyaşennikter memlekettik qızmetşiler bolıp esepteledi; Islandiyada şirkeudiñ bas­şısı prezident jäne memleket şir­keudiñ ekonomikalıq jağdayına jauaptı.

Memleketimizde iştey ateizm ärtürli körinis aldı. Sırttan tañılıp jatqan pikirdi kolday jönelip, elimizde islam tım asqınıp bara jatır, meşitter tım köbeyip ketti, qalalarda dini rämizder basım, bwl zayırlı memleketke säykes emes deuşiler kezdesedi. Osılay, memleketimiz klerikaldanıp, nemese dinge boy wsınıp bara jatır dep te aytuşılar bar. Elin, ruhani dästürin sıylaytın zayırlı memleketterde bwnday sözderdi aşıq aytuğa barmaydı, onı ädepsizdikke sanaydı, al, ol elderde dini ğibadathanalar, ay men krester de barşılıq. Törkinimiz Keñes ükimeti wlt dese wltşıl dep ayıptauğa dayın twratın edi. Endi, bügin din dese, äsirese, islam dini turalı söz bola qalsa, ol dindi wstanuşılarğa «ekstremist», «terrorist», «vahabist» deytinder köbeydi. Şındığında, mwnday anıqtamanı tek sot bere aladı. Äli de bolsa, dindi jau körmese de, ideologiya salasında bäsekeles köredi. Jastardıñ köbirek meşitke baratını, bolmasa, erekşe kiinse, osıdan jasırın qauip izdeuşiler tabıldı. Ja­ñarğan dini sananı eldiñ basın biriktiretin mädenietiniñ, dästüriniñ tiregine aynaldırudıñ ornına din men halıqtıñ, din men mädiniet arasına böget saluğa, eldi jikke böluge tırısu bayqaladı.

Qwqıq qorğau organdarı men arnaulı qızmetkerler de öz qızmetin tım keñ mağınada tüsinip, öz qızmetterinde öz qwzıretteri şeñberinen asıp jatadı, memlekettik basqa organdardıñ qızmetin almastıruğa tırısuşılıq boy körsetedi. Qay salada da barlığın baqılap, «aşsa alaqanımda, jwmsa jwdırığımda bolsın» degen niet oydağıday nätije bermeytindigi belgili. Tizgindep, künde «dostıq» äñgimege şaqıru adamdı aşındırıp,  özine özi qol saluğa deyin aparadı. Ekstremizmmen küresti jeleu etip azamattardıñ jeke isine aralasu da orın aluda. Keyde qılmıstıq qaqtığıstardıñ astarına dini män beruşilik jii kezdesedi. Qauip-qaterdiñ sebebin dinnen ğana izdeu, olar äleumettik basqa da sebebterin izdeudi şekteydi. Bwl, birinşiden, körşi slavyan elderiniñ bwqaralıq aqparat qwraldarınıñ barlıq päleni mwsılmandardan körip, olardı qwbıjıq etip körsetip, özderin aqtauğa tırısuşılığınan tuıp otır. Bwl, äsirese, Şeşenstandağı soğıs kezinde jii körinis berdi. Ekinşiden, dindarlıqtı – «fanatizm», radikaldıq is-ärekettermen baylanıstıratın psihologiya öz işimizde äli de körinis  alıp otır. Din ata-baba­la­rımızdıñ qwndılığınıñ negi­zi degenimizben, äli onıñ parqına baru kürdeli izdenis. Orıs aqını A. Voznesenskiy aytqanday, bügingi qazaq­tardıñ da kindigin negizinen ateister kesken, ruhani tärbie almağan wrpaq endi köp dünieni oy eleginen ötkizude.

Ateizm negizinen Europa mädenietinde hristiandıqqa oppoziciya retinde payda bolğan qwbılıs. Biraq, ateizmniñ bastı qızmeti dindi sınau emes edi. Onıñ negizgi qızmeti bwrın da, bügin de – tabiğattı, qoğamdı ğılımi twrğıdan tüsindiru, adamnıñ tanımdıq jäne jasampazdıq qabiletin qalıptastıru, sodan keyin barıp dindi sınau boldı. Ateizmdi tek materialistik filosofiya­men baylanıs­tıru da qate. Ol idealistik filosofiyağa da tän. F.Nicşe, A.Kamyu, J.P.Sartr, B.Rasseldi aytsaq ta jetkilikti. Täuel­sizdik pen jariyalılıq oktyabr' töñke­risinen keyingi köptegen qayğılı uaqi­ğalardıñ, jappay quğın-sürginniñ, aştıqtıñ betin aştı. Keñes ükimeti din qızmetkerlerine, meşit pen şir­keulerge qarsı asa qatigezdik bağıt ws­tandı. Bwl zañsızdıq halıqtıñ  aşu-ızasın tuğızıp keñes ideologiyasına,  äsirese, «ğılımi ateizmge» qarsılıqtı qozdırdı. Ozbırlıq, döreki keñestik ateizm älem tarihında qalıp­tasqan ateizmnen bölek qwbılıs edi. Qatıgez qwdaysızdıq ilimi ruhani ömirdiñ barlıq salalarına – ädebiet, öner, poeziya, hwqıq, gumanitarlıq ğılım-bilimge qarsı jwmsaldı. Ötken qılmıstardı sı­nau aynalıp kelgende ateizmdi balağat sözge aynaldırdı, al, onı qoldauşılar qiyanatşıl, kesapat, mädeni eskertkişterdi qira­tuşılar, jappay quğın-sürginge jauaptı dep ayıptaldı.

Otarlanğan qazaq elinde wlt-azat­tıq qozğalıs dini sipat alıp, din ärtürli äleumettik jäne sayasi küşterdi toptastırdı. Däs­türli mäde­niet, onıñ işinde dini qwn­dı­lıqtar, orıstandıru sayasatına qarsı ımırasız qarsılıq körsetti. Son­dıqtan, qazaqtar totalitarlıq ateizmge wltsızdandıruşı, din bwzğış ideologiya retinde qaradı. Ateistik bilim men tärbie qazaq wltınıñ sanasında öz izin qaldırğanmen tereñ tamırın jaya almağandıqtan, ateis­ter täuelsizdik twsında dini senimge qarsı bas kötermedi. Al, pravoslavtar – ateister hristian qwndılıqtarın bağalay bastadı. Kommunister de sırttay bolsa da ateizmnen bas tarttı. Endi, ateizm «qartaya» bas­tadı. Ağa wrpaqqa sanasına siñgen nanım-senimnen ayırılu qiın bolsa, jañalıqqa üyir jastardıñ dinge qızığuşılığı tez östi.

Postateistik Qazaqstanda, basqa da bwrınğı socialistik elderde ateizm men adamgerşilik mäselesi töñireginde pikirtalas tudı. «Jaratuşığa senimnen, payğambarlardı onıñ elşileri tanudan, Qasietti kitaptardı moyındaudan tıs adam boyında kisilik, izgilik qasietter boluı mümkin emes» degen pikirdi eti­kalıq immanentizm koncepciyası qol­daydı. Keñes biliginiñ dağdarısı, post­keñestik elderdegi moral'dıq qwl­di­laudıñ sebebin dinniñ älsireuinen dep tüsindiredi. Aynalıp kelgende, bwl problema ateistik qoğamda tärbielengen wrpaqqa, olardıñ kisilik wstanımına din twrğısınan közqarasına tireledi.

Qarapayım halıqtı aytpağanda, Kom­munis­tik  partiya  ökilderiniñ birqatarına iştey, üstürtin bolsa da din qağidaların wstanu tän bolğan, dini jwmsaq, meyirimdi, qayırımdı adamdar olardıñ qatarında az bolmağanı belgili. Sonımen birge, olar socializm twsındağı äleumettik ädildikti, ğılım men bilimniñ, mädeniettiñ damuın joğarı bağalap, ateisterdiñ din ökilderiniñ minez-qwlqın sınauın da maqwldağan. Söyte twra, socialistik ideya men dini uağızdardıñ keybir twstarınıñ, äsirese, tärbie mäselesinde üylesuin bağalağan. Francuz filosofı Klod Adrian Gel'veciy dinaralıq qaqtığıstardı eş­qanday aqıl-parasatpen aqtauğa bol­may­tındığın ayta kele, mına ösiet-äñgimege nazar audaradı. Körnekti suretşi tüsinde jwmaqtıñ qaqpasına köterilse, onı qasqabas, saqalı beline tüsken, qolında kiltteri bar bir qariya tañğaldıradı. Zer salıp qarasa, ol äulie Petr eken. Apostol jwmaq qaqpasınıñ aldında otır. Bir top adam oğan qaray bet aladı. Birinşi bolıp katolik keledi: «Men ömir boyı osı dindi wstandım, izgilikti, raqımşıl adammın», – deydi. «Olay bolsa», – deydi äulie, – jwmaqta katolikter otıratın qatarğa öt». Odan keyin protestant körinedi, ol da özin kisilik qasietim mol, ıjdahattı janmın dep tanıstıradı da, sonday jauap aladı. Odan keyin Bağdat,  Basır, basqa qalalardan kelgen mwsılmandar özderin meyirban, keñpeyildi adamdarmız deydi. Äulie Petr mwsılmandarğa da qwrmetti orın wsınadı. Eñ soñında tağı bir adam jaqındaydı: «Sen qay dindi wstanasıñ? – degen Apostol saualına: «Men, qasiettim, eşbir dindi wstanbaymın, biraq, men de, meyirban, janaşır adammın», – deydi. «Olay bolsa, seniñ de ötuiñe boladı, biraq, seni qayda otırğızamın», – dep qinaladı äulie. Sebebi, jwmaqta dindarlarğa ğana orın bar. «Orındı öziñ tañda, parasattı degenniñ qasına otır» deydi äulie. Adamdardıñ nanım-senimine bwy­rıq-zorlıq jürmeydi. Gel'veciy tağınan ketken korol'dıñ: «Üyimde 30-dan astam sağat bar, biraq, solardıñ işinde bir sätte, dälme-däl bir uaqıttı körsetetin eki sağat joq. Qalayşa men din mäselesinde barlıq adamdar birdey oylasın dep mäjbürleymin? Qanday aqımaqtıq, qanday astamşılıq!»,  – dep keş bolsa da ökingenin aytadı. Bwl mısaldan tek dinşil adam ğana emes, dindi wstanbaytındar da izgilikti, imandı, berekeli, bolmasa kesirli, raqımsız adamdar boluı mümkin degen oy tuadı.

Reseydiñ «Nauka i religiya» jurna­lınıñ betinde ötken  «Veruyuşie i ateistı v sovremennom obşestve» attı pikirtalasta mınaday oy aytıldı: «Otkazıvat' ateistam v nravstvennosti nevozmojno. Naşi dedı, otcı vospitıvalis' i formirovalis' v ateistiçeskom obşestve i pri etom bıli potryasayuşimi v moral'nom plan lyud'mi. Koneçno, v sovetskom obşestve bıli i veruyuşie, no ved' bıli i te, kto vpolne soznatel'no sçital sebya ateistom i pri etom bıl nositelem vısokih nravstvennıh principov». Biyazı, özara sıylastıq jağdayğa ötken bwl pikirtalas dindegi adam öziniñ mäñgiligine senedi, ol onıñ ateisterden ülken artıqşılığı degen oy aytıldı.  Al, ateist o dünieni moyındamaydı, tek osı düniede ğana ömir süredi, onıñ artında igilikti isi men amal- äreketi qaladı, qayırımdılığı men meyirimdiligi onıñ atın  öltirmeydi degen pikirmen aytıs ayaqtaldı, bwl ateisterdiñ artıqşılığı delingen.

Reseydiñ dintanu ädebietinde Apos­tol  Iakovtıñ  «Vera bez del mertva» pikirin jii keltiredi. Igilikti is joq jerde din jansız degen oydı bildirse kerek bwl közqaras. İs degende eñbek, jwmıs, qaraket, şarua, otbası, minez-qwlıq twtı­natın din jolına, bağıtına üylesui tu­ralı aytılğan   bolsa kerek. Igilikti isti dindegiler men dindi qoldamaytındar je­ke adamdar atqaruı mümkin. Al, dini äl­siregen elde adamgerşilik qwndılıqtar da älsirey beredi degen oy basım.

Din twrğısınan «bügin Europanıñ kelbeti özgerude, keyde, tipti, hristian­dıqtan keyingi Europa» dep jatadı, hristiandıq qwndılıqtar öz mänin joya bastağan. 2006 jılı Qazaqstan Respublikası Parlament delegaciyasınıñ qwramında Bel'giya Korol'digine resmi saparmen barğanımızda, biz üşin öte ıñğaysız jağdaydıñ üstinen şıqtıq. Bağdarlamağa säykes, bizdi Antverpen qalasınıñ gubernatorı qabıldadı. Qabıldaudan keyin ğimarattıñ bir şetinde saltanattı şara ötip jatır­ğanın bayqadıq: muzıqa, du qol şa­palaq. Barsaq, eki jigit nekelesip, dos­tarı tuıstarı olardı qwttıqtap jatır eken. Jındıhanada bolğanday äser alıp sırtqa şıqtıq. Kelesi kezdesuimiz qalanıñ svyaşennigimen edi, ol bizdi kütip otır eken. Alğaşqı saualımız birjınıstı neke turalı boldı. Svyaşennik «Bizdiñ qoğam azdı. Jaratuşı bireuimizdi er, ekinşimizdi äyel etip, jwptasıp, otbasın qwrıp, wrpaq ösiruge bwyırdı. Biz bolsaq, birjınıstı ne­keni zañdastırıp, Jaratuşığa, tabi­ğatqa qarsı is jasap jatırmız» – dedi. «Sizder, – dep sözin jalğastırdı ol, – deputat ekensizder, birjınıstı nekeni qoldaytın zañ qabıldamañızdar. Esteriñde bolsın, sizder qwrmettep qarsı alıp, qonaq qılıp jürgen bizdiñ lauazımdı adamdar, deputattar, ministrler, basqalardıñ da birqatarı birjınıstıq nekede twradı. Sizder onı bilmeytin de şığarsız».

Demokratiyanıñ ekinşi jağı da bar. Erkindik äkesiniñ qızına üylenuine, balasınıñ anasına üylenuine, erkek pen erkek, äyel men äyeldiñ nekelesuine, denem özimdiki dep, onı satıp jezökşe bolıp, tabıs tabuğa jağday tuğızıp otır. Europada balalardıñ 30% nekege twrmağandardan tuadı. AQŞ – ta balalardıñ tek 50% äkesi, ne anası bar, jalğız bastılar köbeyude. Ärine, Europada şınayı hristiandıq ta bar, taqua, qwlıqtı, dindar azamattar da köp. Sondıqtan, hristian dinine degen salqındıqqa, bwl ruhani dağdarısqa ülken alañdauşılıq bildirip, adamgerşiliktiñ qazığın Europa da  dinnen izdeude.

Ğılımi ädebiette şınayı dindar adamdar men dinde joq adamdardıñ kisilik qasietteri turalı pikirtalastar tolas­tar emes. Şınayı dindar adamdarğa tän meyirimdilik, raqımdılıq, riyasız şın köñil, qayırımdılıq, ıqılastılıq, kişipeyildilik, ökinu, opıq jeu şınayı dindarlarğa da, dinde joqtağılarğa da tän bolğandıqtan bireuler dinde joq adamdar bolmaydı dese, ekinşileri qwdaysız da ädil qoğam qwruğa boladı desedi.

Jeke adamnıñ din tañdauına hwqı bar. Al, twtastay dininen ayırılğan wlt, wlttıq qasietinen, memleketinen ayırıladı. Psihologiya ğılımında Tomas teoreması degen qağida bar. Mısalı, banktiñ bolaşağına senbey, salımşılar özderiniñ qarjıların ala berse bankrotqa wşıraydı. Sol siyaqtı tilinen bezip, dininen, dilinen şıqqandar köbeye berse, san sapağa aynalıp, wlt birte-birte ıdıray beredi, memleket te küyreydi. Senim-twtastıq pen birliktiñ kepili. Qoğam şındığında birtwtas organizm, bütin denedey. Sol organizmniñ bir müşesindegi özgeris basqa müşelerine äser etedi. Wlttıñ ruhına sal­ğan jaraqat uaqıtpen de emdelmeydi, onıñ ruhında mäñgi iz qaldıruı mümkin. Din tazartuşı, demeu beruşi, jaraqattı jazuşı, sauıqtıruşı em, äleumettik organizmnen ziyandı qaldıqtardı şığaruşı dep beker aytılmağan. Adam öziniñ tabiği qajettiligin qanağattandıruğa qanday mwqtaj bolsa, ruhani azıqqa, tazaruğa mwqtaj. Adamdardıñ ruhani bolmısın keyde jer astı paydalı qazbalarına teñeydi.  Jer qoynauındağı rudalar tabiği şikizat qana, olardı juıp tazartılğannan, öñdegennen, keyin olar taza altınğa, kümiske, almazğa aynaladı. Sol siyaqtı, beynelep aytqanda, adamdardı da dinder taqualıqqa tär­bieleydi, bolmasa boyında jinalğan u auır indetterge wlasuı mümkin, tipti, organizmdi küyretuge, ıdıratuğa äke­ledi. Täuelsizdik, derbes memlekettik, wlttıq til, ortaq dästür men dästürli mw­sılmandıq qwndılıqtar wlttı wyıstıruğa mümkindik tuğızadı.

Amankeldi  Aytalı,
filosofiya ğılımdarınıñ doktorı

“Aqiqat”