ÄMİR TEMİR, TOQTAMIS han turalı birer söz
kerey.kz
Jwmat ÄNESWLI
(Qazaq jeriniñ bir tarihı)
Joşınıñ ülken wlı Batıy 1237-jılı Orıs knyaz'dikterin talqandap, Kiev qalasın alıp, Dunayğa jetip, Vengriyanı, Mordvanı bağındırğanı tarihtan belgili. Sodan beri Altaydan Dunayğa deyingi elder Altın Ordağa bağınıştı bolıp, alım tölep twrğan. Ğasırdıñ ortasına deyin Altın Ordanı Batıydıñ wrpaqtarı bilegenmen, 1360-jıldardan bastap is jüzinde bilik basında (beklerbek, uäzir qızmetin atqarğan) Mamay boldı. Mamay Altın Ordanıñ is jüzindegi bileuşisi retinde Orıs knyaz'dikterine ıqpalı, biligi jürip twrğan. Mamay orıs, litva knyazderimen aralasıp, qız berisip, qız alısıp twrğan.(Litva knyaz'i Glinskiyh Mamaydıñ qızınan tuğan, al, Ivan Groznıy Mamayğa jien bolıp keledi). Alım salıq mäselesinde qiındıq tuğan jağdayda Mamay Ryazan', Mäskeu knyaz'dikterine jorıq jasap twrğan. Mamay sonday jorıqtardıñ birinde Mäskeu knyaz'i D.Donskoydiñ äskerimen Kulikovo dalasında kezdesip, joyqın ayqasta jeñilip qalğan. Mamay Orıstardan, sosın Toqtamıstan jeñilgennen keyin, Qırımğa qaşıp barıp, keyingi Feodosiyada qaytıs bolıptı. (Onıñ jerlenuine Toqtamıs barıp, ülken qwrmetpen o dünielik saparğa jöneltken. Mamaydıñ Feodosiyadağı qabirin birneşe ğasır ötkennen keyin, orıs äskerinde qızmet etip jürgen ataqtı suretşi Vereşagin tapqan.) Mamaydıñ orıstardan osı jeñilisin paydalanıp, Altın Ordanıñ basına Ämir Temirdiñ kömegimen Toqtamıs keldi. (Karamzin öziniñ keybir jazbalarında Toqtamıstı «qıpşaqtardıñ hanı» dep te körsetken kezi boldı. Toqtamıs Mañığışlaq bileuşisi Tüy Qoja degen bilikti kisiniñ balası eken. Tüy Qojanı Orıs han öltirgennen keyin, Toqtamıs Bwhara jerine qaşıp keledi. Bwhar bileuşisi onı Ämir Temirge alıp kelipti. Toqtamıstıñ bilikke köterilui osı kezden bastalğan. Ämir Temir Toqtamıstı Sığanaqtıñ ämiri etip tağayındaydı.. Toqtamıs Altın Ordanıñ biligine kelgen şaqtan bastap, jan jağındağı elderge ıqpalın küşeytti. Äzirbayjanğa, Hiuağa jorıqtar jasadı. 1382-jılı Mäskeudi basıp alıp, örtedi.
Sodan biraz jeñisterden keyin, öziniñ äskeri qabiletine senimi küşeygen Toqtamıs han Ämir Temirdiñ ielikterine jorıq jasay bastadı. Tipti, Ämir Temir Parsı elinde jorıq jasap jürgende Toqamıs han Betpaqdala arqılı Bwhara men Samarqanğa äskerimen kelip, sol qala mañındağı qışlaqtardı tonağan.
Toqtamıs han osı äreketterinen keyin, Ämir Temirmen soğıs bolatının bildi me! Ärine, sezdi. Sol sebepti öziniñ küşinen biraz ığıp qalğan, «Mäskeu knyaz'i» qwdiretin bildiretin ayrıqşa gramotasınan ayrılğan knyaz' D.Donskoy Altın orda hanı Toqtamısqa balası Vasiliydi jiberedi. Toqtamıs han Vasiliydi oylamağan jerden ülken qwrmetpen qarsı aladı. Qonaq qılıp, kütedi, sıy sıyapat berip, «Mäskeu knyaz'i» degen gramotamen birge Gorodec', Meşera, Torus, Murom qalaların bileuge rwqsat beredi. Mwnıñ bäri Vasiliy men Mäskeu jwrtı üşin ülken olja edi. Bäri kütpegen jerden boldı. Altın Ordağa barıp üş ay jürgen, jäne ülken bilik qwjatımen oralğan Vasiliydi mäskeulikter tañ qalıp, quanışpen qarsı alğan.
Toqtamıs hannıñ Vasliydi Mäskeu jäne birneşe oblıstıñ knyaz'i etip tağayındauınıñ özindik esebi bar edi. Ol Ämir Temirmen soğısa qalğan jağdayda Mäskeu jäne birneşe oblıstıñ knyaz'i ğıp tağayındağan Vasiliydiñ äskeri küşiniñ qoldauına ie bolu edi.
(Toqtamıs han oylağanday, Vasiliy bastağan äskeri küş Ämir Temir äskerimen şayqasar ( 1387-jılı) aldında kelgen. Biraq, şeşuşi şayqas Ämir Temirdiñ jağına oyısqanda Vasiliy öz küşimen şeginip, keri qaytıp ketken.)
Bwrın öz ieligindegi Äzirbayjan men Gürzi eline Toqtamıstıñ basıp kirgenine onşa renjimegen Ämir Temir, Toqtamıstıñ Bwhara men Samarqanğa özi joqta kelgenin kek twttı, qaharına mindi. Äskerin atqa qondırdı. Söytip, ataqtı qolbasşı Toqtamısqa qarsı jorıqqa attandı. Ämir Temir qalıñ qolımen Betpaqdala arqılı Wlıtauğa at basın tiredi. Qalıñ äskerine wsaq tastan tau üydirdi. Qasındağı ülken tasqa qaşatıp, öziniñ jorığı turalı türki tilinde söz jazdırdı. Sodan soñ Ämir Temir Wlıtaudıñ basına şığıp, Sarıarqanıñ wşı qiırsız keñdigine qarap, köp oylanıp qalğan. Özen köli sirek jazıq dalada soğısuda qiın ekenin körgen.
Onıñ sebebi, Ämir Temirdiñ Wlıtaudıñ jer Kindigi ekendigin bilgendiginde dep oylaymın. Şınında da, Wlıtau Europa men Aziyanıñ däl ortasında twr. Ämir Temir öz ömirinde oqımağanımen, toqığanı köp bolğan qolbasşı. Onıñ Şığıs ädebietinen, tarihtan, arhitekturadan, astrolgiya ğılımınan habarı bolğan. Olay deytin sebebimiz, Samarqan men Bwhara, Türkistan qalalarındağı qwrılıstardıñ jwmısına özi tikeley aralasıp, aqıl keñes berip otırğan.
Ämir Temir Wlıtaudan keyin, Kaspiydiñ soltüstik beti arqılı, Jayıqtan ötip, Äzirbayjanğa bet aladı. Öytkeni, tıñşıları arqılı Toqtamıs hannıñ äskeriniñ sonda tağı jorıqqa şıqqanın estidi. Ämir Temir Toqtamıstıñ äskerin Qwrıq özeniniñ jağasında qarsı alıp, sol jerde talqanın şığarğan. Toqtamıs han qaşıp qwtıladı. Ämir Temir Toqtamıstıñ qayta jinap alğan äskerin tört jıldan keyin Qwndızşa özeninde kezdestirip, tağı oysırata jeñgen.
Toqtamıs tağı qaşıp ketedi. Sodan Ämir Temir osı jolı onı ökşelep quıp, jolındağı Saray, Sarayşıq qalaların, Altın ordağa bağınıştı basqa da qalalardı talqandağan. Ämir Temir sonda da Toqtamıstı qolına tüsire almay, ülken ökinişpen Samarqanğa qaytadı.
Altın Ordağa Toqtamıstan keyin, Edige, Şädibek bilik qwrğan. Şädibek pen Edige Toqtamıstı birjola qwrtpay tınıştıq bolmaytının bilip, onı Tümenge deyin quıp baradı. Toqtamıs han sol şayqasta 1406-jılı qaza tabadı.
ÄMİR TEMİR
(Orıstıñ ataqtı tarihşısı N.Karamzinniñ «Istoriya Rossiyskogo gosudarstva» kitabındağı «Ämir Temir turalı» jazbaları negizderinde jazılğan şağın maqala. V-tom, I-tarau,79-87-betterden.Ertedegi slavyan kirilicasında jazılğan Karamzinniñ osı tarihın aqtarıp otırıp, «ol Şıñğıs han, Joşı, Batıy, Altın Orda Ämir Temir turalı derekterdi kezinde Sibirge kelip, mıñdağan qwjattardı alıp ketken G.Millerdiñ arhivinen, Raşid ad Dinniñ, Äbilğazınıñ eñbekterinen alğan au» degen oyğa keldim.).
Mäskeudiñ bwrınğı knyaz'i Dmitriy Donsoydıñ balası Vasiliydiñ Toqtamıs hannan arnaulı gramota alıp, birneşe orıs knyaz'dikterin Mäskeu qaramağına biriktirip, däuiri jüre bastağan kezi. Osı kezde Vasiliy Şığısta Ämir Temir degen jahangerdiñ şıqqanın estidi. Vasiliy orıs jerine tağı bir qauiptiñ tuıp kele jatqanın işi sezedi.
N.Karamzinniñ bayandauı boyınşa Ämir Temir Şağatay Moğoldarı imperiyasınıñ eñ tömen därejedegi swltanınıñ otbasında düniege kelgen. Bwl Qaşqar qalmaq handarı men ämirleriniñ öz ara qırqısıp jatqan kezi edi. «Temirlan osı Şağatay moğoldarı imperiyasınıñ bwrınğı ataq dañqın qalpına keltirudi armandağan» deydi N.Karamzin. Temir osı jolda biraz jeñisterge jetip, Şağatay ämirligin bwrınğıday küşeytken. Aqırında Temirge işki jaudı jeñu qaladı. Sodan keyin öziniñ bwrınğı dosı, ämir Hwseyindi öziniñ ıqpalına tüsirip, ol bir şayqasta qaza tabadı. Sodan keyin halıq Temirdi moyındap, Şağatay imperiyasınıñ , Sageb' Keremniñ ämiri jäne «Älem bileuşisi» atağın bergen. Bwl Ämir Temirdiñ 35 jasqa tolğan kezi, 1370- jıl. Şığıs dästüri boyınşa, patşanıñ altın beldigin tağıp, altın jäne asıl tastarmen kömkerilgen taqqa otırıp, özine bağınıştı ämirleri aldında, söz berip, Älemniñ barlıq patşalıqtarın bağındıratının aytqan. Ämir Temir Şıñğıs han twqımdarın är elge han, ämir etip tağayındağanmen, olardı, özine asa jaqındatpay, wstağan.
Ämir Temir taqqa otırğannan keyin , altı jıldan soñ, älemniñ üş jartı şarındağı 26 memleketti, patşalıqtardı bağındıradı.
Ämir Temir Kaspiydiñ şığıs betin özine qaratıp, wzaq jıldar Şıñğıs wrpqtarı bilegen Parsı elin taptap ötken. Ol eldegi keybir swltandar Ämir Temirdiñ qıspağına şıdamay, tağı aldındağı kilemge bas wrıp kelse, keybiri qarsılasıp, şayqassada jeñilip qalğan, ämirleri ayqasta qaza tapqan.
Bir kezdegi wlı haliftardıñ astanası Bağdattı Ämir Temir az uaqıtta bağındırğan. Sol eldegi Orius degen öte bay Ämir Temirge köp altın, asıl tas berip qwtılğan. Araldan Persi qwyılısına deyingi Aziya jerlerin, Tiflisten Efratqa deyingi Araviya saharasındağı patşalıqtar men memleketter Ämir Temirdi ÄMİRŞİSİ retinde moyındağannan keyin, ol elderdegi barlıq emirlerdi jinap, olarğa «Dostarım, seriktesterim! Baqıt meni qoldap twrğan şaqta, men sizderdi jaña jorıqtar men jaña jeñisterge şaqıramın! Birge bolıñdar!» degen. Sodan keyin Ämir Temir Ündistandı qısqa merzimde jaulap alğan. Sol jerde jürip, ol Gruziyada özine qarsı köterilis şığıp jatqanın estip, elge oraladı.
Ämir Temir Gürzi elinde jürgende Türik qolbasşısı Bayazidtiñ erlikteri turalı äñgimelerdi qwlağı şaladı. Sodan Ämir Temir Anatoliy jerine kelip, Bayazidke: «Men älemniñ teñizden teñizge deyin jerlerine ielik etemin. Türli Memleketterdiñ şahtarı men handarı meniñ şatırımdı küzetedi. …Aqılğa kelseñ öz otanıñda qalasıñ, mağan qarsı şıqsañ, ölesiñ!» dep hat jazadı.
Sodan keyin Ä.Temir Egipet, Siriyanı qol astına qaratqan. Alepo tübinde mamelyuktardıñ äskerin qırıp jibergen. Damaskini alğanda Ämir Temir basqa qalalarda bolmağan köp altınğa ie boladı.
Osı jeñisterden keyin Ämir Temir Bayazidke kelip, onıñ soğıssız bağınuın talap etedi. Älem bileuşisi bar joğı üş tört künde Bayazidtiñ äskerin talqandap, Bayazidti twtqındağan. Bayazidti öz tağınıñ aldına äkelgende Ämir Temir onı qwşaqtap qarsı aladı. Bayazidtiñ basındağı täjin şeştirip alıp, onıñ üstine qımbat şapan jabadı. Ämir Temir Bayazidke ömirdiñ osınday auır kezeñderi bolatını turalı filosofiyalıq äñgime aytıp, Bayazidti jwbatadı.
Söz soñında, Ämir Temir saldırğan Türkistan qalasındağı Ahmet YAssaui kesenesi turalı birer söz ayta keteyin. Ä.Temir A.YAssaui kesenesin «Toqtamıs handı jeñgennen keyin saldırğan» degen söz bar. Biraq, ğimarattıñ kire berisinde Ämir Temir özi aytıp jazdırdı degen: «1394-1395- j.j.» degen jazba bar. Ämir Temir Ahmet YAssaui kesenesiniñ sırtqı arhitekturalıq jobasın, işki äşekeylerin, qazandıqtıñ qalay jasalu kerektigin aytqan, tüsindirgen. Keseneni Parsı, Ündistan elderinen äkelgen şeberler örgen. Ämir Temir Äziret Swltan qorın qwrıp, oğan öziniñ gramotasın tapsırğan. Ol jazbada «Bwl äulie meken ğimarattı eşkimge satuğa, jekemenşikke beruge, bireuge ielik etuge beruge bolmaytını» aytılıptı. Sonday aq, ğimarattıñ qabırğasında «Bwl äulie meken Allanıñ rahımımen, padişah Ämir Temir köregenniñ jarlığı boyınşa ornatıldı» degen jazu bar.
Jwmat ÄNESWLI,jazuşı, tarihşı
kerey..kz
Pikir qaldıru