“БАЛҚАДИША” әнiн қашанғы бұрмалап айта бермекпiз?

“BALQADIŞA” änin qaşanğı bwrmalap ayta bermekpiz?

| Jan 30, 2017

Biraz kün bwrın “Jigitter” kvartetiniñ 10 jıldıq mereytoyına arnalğan koncertin teledidardan berip jatqanın bayqap, änderine qwlaq saldım. “Jigitter” tobı Aqan seriniñ “Balqadişa” änin ötken ğasırdıñ 30-jıldarındağı nasihat qwralına aynaldırıp, äyel teñsizdigin jırlağan Maqswtbek Mayşekin arnayı kirgizgen
“Degende Balqadişa, Balqadişa,
Küyeuiñ seksen beste, şal, Qadişa”, – dep aytılğan nwsqasımen orındadı. Osı bir nwsqanıñ äli künge özgermey, boyauın joğaltpay şırqalıp kele jatqanına qattı qapalımın.
Negizinde, Aqan seri Qazirgi Kökşe öñirindegi Zerendi audanına qarastı Jılandı tauınıñ baurayındağı Qaraötkel jerine şildehana toyına kelip, Ibıray atamızdıñ qızı – jiırma jastağı Balqadişa apamızben kezdesedi. Keyin Balqadişanıñ Keñötkel auılına, özinen altı jas ülken Masabaydıñ Süleymenine wzatılğanın estip, zarlı ökinişin osı änmen şırqağan. Mine, bar tarihı da, aqiqatı da osı.
Änniñ tarihın bile twra, M.Mayşekinniñ nwsqasın halıqqa taratu bizdiñ Mädeniet ministrligindegi mamandardıñ salğırttığı ma, älde şou-bizneste jürgen önerpazdarımızdıñ nemqwraydılığı ma, tüsinbedim.
Soñğı jıldarı şıqqan “Qazaq änderi” jinaqtarınıñ köbinde “Balqadişa” äni osı qate nwsqada keltirilgenin bayqaymız. Mısalı, “Auıl keşi köñildi” attı qazaq änderi jinağınıñ 87-betinde “Balqadişa” äniniñ eki şumağı bastapqı qalpında özgerissiz berilgen.
Ötken jılı Zerendi öñirinde ötken körnekti kompozitor, jazuşı, Arqa änderin zertteuşi ağamız Il'ya Jaqanovpen kezdesu keşinde öziniñ “Bir kezde Aqan edim aspandağı…” degen derekti hikayat kitabın mağan tartu etti. Avtor öz kitabında “Balqadişa” äniniñ şığu tegin tereñ zerttep, tiyanaqtı twjırım jasaydı. Kitaptıñ 171-betinde Il'ya ağamız bılay dep kürsinedi: “Aqan seriniñ köp küyip, köp süyingen jüreginiñ bir tebirene eljiregen kezi “Balqadişa” äninde qalıp qoydı. Bwl än keşegi bir kezeñde wzaq jıldar boyı:
“Degende Balqadişa, Balqadişa,
Küyeuiñ seksen beste, şal, Qadişa”, – dep aytılıp keldi. Äli de solay aytılıp jür. Öresiz, bilimsiz bireuler uıljığan Balqadişanı qutıñdağan şalğa tigizip, jürekti auırtatın, ar-ojdandı qorlap, namısqa tietin ädepsiz beynebayan da tüsiripti. Qanday soraqılıq?! Ne degen jetesizdik?! Neniñ ne ekenin bilmeytin mäñgürttik degen osı bolar… Qoldan jasalğan jalğan sözdiñ süreñi sanadan öşip, wmıtılatın emes. Jürekke baylanğan dert ol! Ayıqpay, jöndelmey kele jatqan zardabınan arılu qanday qiyamet… qanday qiyanat?! Bügingi jäne keler wrpaq eş şındıqqa közi jetpey, “Balqadişa” äni jöninde osı teris tüsinikpen kete bere me?…”. Mine, estitin qwlaq bolsa, Il'ya ağamızdıñ da janayqayı osınday!
Däl osı mäseleni köterip, dwrıs jolğa qoyamın ba degen nietpen 2013 jılı şıqqan “Qayran elim – Qaraötkelim…” degen kitabımda keñinen jazğan bolatınmın. Amal ne, qazirgi önerpaz jastar kitap oqımaytın siyaqtı. Bizdiñ jazğandarımız ortalıqqa asa jete qoymasa da, Il'ya Jaqanovtay ataqtı ağalarımızdıñ eñbekterimen tanıs bolu är önerpazdıñ mindeti emes pe?!

Jeñis TEMIRHAN, ölketanuşı, Balqadişa Ibırayqızınıñ nemereles inisi.
Qaraötkel auılı,
Kökşetau qalası

zhasalash.kz

Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
KÖKBAY ATA ŞIĞARMALARI – QAZAQTIÑ ÖRKENIETTİK ÖRESİNİÑ AYĞAĞI

kerey.kz

Adamnıñ bäri birdey emes. Aqıl-oyı erkin, mändi, qwndı dünieler tuğıza alatın, jasampazdıq quatı zor adamdar boladı. Sol siyaqtı örkeniettik äleueti (potencialı) zor halıqtar boladı. Onday qasiet özindik qwndılıqtar jüyetin jasay alatın, eşkimge wqsamaytın, tereñ tamırlı ruhaniyatı bar halıqtarda boladı. Qazaqtıñ bükil tarihı men mädenieti bizdiñ sonday halıqtar sanatına jatatınımızdıñ ayğağı. Sonday ayğaq Abaydıñ aqındıq mektebiniñ körnekti ökili Kökbay Janataywlı şığarmaşılığında molınan tabıladı… Keşe Semey qalasındağı Abaydıñ qorıq- muzeyinde Kökbay Janataywlınıñ 165 jıldığına arnalğan “Abaydan sabaq aldım bala jastan” attı ädebi keş ötti. Zal belgili abaytanuşı, professor Jandos Äubäkirdiñ tağılımı mol, äserli bayandamasın erekşe ıntamen tıñdadı. Spikerdi tıñdap otırıp: “Biz Kökbaydı tipti bilmeymiz deuge bolğanday eken ğoy… Keyde tipti jeñil, üstirt
ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq
Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

kerey.kz

Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin