“اركىم” تۋرالى
kerey.kz
قازىردە 26-باپ تۋرالى اركىم ايتا باستاپتى جانە «سەندەر تۇسىنبەيسىڭدەر، زاڭنان ساۋاتسىزسىڭدار؟!» دەپ سوگۋشىلەر پايدا بولدى. ءبارىنىڭ پىكىرىنە قۇرمەتپەن قاراي وتىرىپ، كونستيتۋتسيامىزدى ءبىر شولىپ شىعالىق. ەڭ اۋەلى مەنشىك جايىندا، 6-باپ:
1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك مەنشىك پەن جەكە مەنشىك تانىلادى جانە بىردەي قورعالادى.
2. مەنشىك مىندەت جۇكتەيدى، ونى پايدالانۋ سونىمەن قاتار قوعام يگىلىگىنە دە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. مەنشىك سۋبەكتىلەرى مەن وبەكتىلەرى, مەنشىك يەلەرىنىڭ ءوز قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋ كولەمى مەن شەكتەرى، ولاردى قورعاۋ كەپىلدىكتەرى زاڭمەن بەلگىلەنەدى.
3. جەر جانە ونىڭ قويناۋى، سۋ كوزدەرى، وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى، باسقا دا تابيعي رەسۋرستار مەملەكەت مەنشىگىندە بولادى. جەر، سونداي-اق زاڭدا بەلگىلەنگەن نەگىزدەردە، شارتتار مەن شەكتەردە جەكە مەنشىكتە دە بولۋى مۇمكىن.
3-تارماقتى قىسقارتا ايتساق «جەر جەكە مەنشىكتە بولا الادى» دەپ تۇر. ال 26-باپ وسى مەنشىك كىمگە بەرىلەتىنىن ايقىندايدى:
1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى زاڭدى تۇردە العان قانداي دا بولسىن مۇلكىن جەكە مەنشىگىندە ۇستاي الادى.
2. مەنشىك، ونىڭ ىشىندە مۇراگەرلىك قۇقىعىنا زاڭمەن كەپىلدىك بەرىلەدى.
3. سوتتىڭ شەشىمىنسىز ەشكىمدى دە ءوز مۇلكىنەن ايىرۋعا بولمايدى. زاڭمەن كوزدەلگەن ەرەكشە جاعدايلاردا مەملەكەت مۇقتاجى ءۇشىن مۇلىكتەن كۇشتەپ ايىرۋ ونىڭ قۇنى تەڭ باعامەن وتەلگەن كەزدە جۇرگىزىلۋى مۇمكىن.
4. اركىمنىڭ كاسىپكەرلىك قىزمەت ەركىندىگىنە، ءوز مۇلكىن كەز كەلگەن زاڭدى كاسىپكەرلىك قىزمەت ءۇشىن ەركىن پايدالانۋعا قۇقىعى بار. مونوپوليستىك قىزمەت زاڭمەن رەتتەلەدى ءارى شەكتەلەدى. جوسىقسىز باسەكەگە تىيىم سالىنادى.
بارى وسى. اۋىز كوپىرتىپ ساعاتتاپ تۇسىندىرەر تۇك تە جوق مەنىڭشە. كونستيتۋتسيا – مەملەكەت ىرگەتاسى، ەڭ قۋاتتى زاڭ. ەلدەگى بارلىق زاڭدار مەن نورماتيۆتىك اكتىلار وسى كونستيتۋتسيانى نەگىزگە الا وتىرىپ جازىلادى، تۇسىنىكسىز تۇس بولسا وسى زاڭعا جۇگىنەدى. بىلۋىمشە ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيانى سالىق زيمانوۆ باستاعان بىلىكتى عالىمدار ازىرلەدى. ولاردىڭ ءدال 26-باپقا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى» دەگەندى نىعىرلاپ جازۋى بەكەر ەمەس. مۇنداي ناقتىلىق كونستيتۋتسياعا مىندەتتى تۇردە كەرەك. ماسەلەن 33- باپتا :
رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىرۋگە تەڭ قۇقىعى بار، دەلىنىپ تۇر. ونى “اركىمنىڭ قۇقىعى بار” دەۋگە بولمايدى. ال، «اركىم» ءسوزى ورتاق تۇرعىدا كوپ قولدانىلادى:
اركىمنىڭ قۇقىق سۋبەكتىسى رەتىندە تانىلۋىنا قۇقىعى بار جانە ءوزىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن، قاجەتتى قورعانىستى قوسا العاندا، زاڭعا قايشى كەلمەيتىن بارلىق تاسىلدەرمەن قورعاۋعا حاقىلى. (13-باپ. 1)
اركىم ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ بوستاندىعىنا قۇقىعى بار. (16-باپ)
ەڭبەك قۇقىعىن تالدايتىن 24-باپتا دا «اركىم» دەگەن ءسوز بارشىلىق. راس، ءبىز زايىرلى ەل رەتىندە اركىمنىڭ (وتانداسىمىز، شەتەلدىك) قۇقىعىن ساقتاۋعا، بارشاعا تەڭ ءبىلىم الۋعا مۇرسات بەرۋگە، ەڭبەك ەتۋىنە رۇقسات بەرۋگە ءتيىسپىز. زاڭ اياسىندا. ال، بۇل رەسپۋبليكانىڭ جەر-سۋ، بايلىعىنا تەك قازاقستان ازاماتى يەلىك ەتە الادى! بۇل مەملەكەتتىڭ ەگەسى بولعاندىقتان اركىمدەر ساناتىنا قوسىلعىسى كەلمەگەن ازاماتتاردى جازعىرۋعا بولماس…
پىكىر قالدىرۋ