Көз қарас Тарих Тұлғалар

ШЫҢҒЫС ХАН ТУРАЛЫ ШЫНДЫҚ ҚАЙДА?

kerey.kz

 |  Feb 21, 2017

Жұмат ӘНЕСҰЛЫ

XIV-ғасырдан бері Шыңғыс хан туралы сан мыңдаған ғылыми еңбектер, мақалалар мен көркем шығармалар жазылып келді. Бір қызығы соның бәрі негізі екі еңбектің -Рашид ад диннің «Жамиғат ат Тауарихы» мен Әбілғазы ханның «Түрік шежіресі» атты шығармаларға сүйенген. Шыңғыс хан туралы осы күнге дейін жүздеген мың ғылыми зерттеулер мен мақалалар жазылса, Рашид ад дин мен Әбілғазының жазғандарын негізге алған. Бүгінге дейін Ұлы Хан туралы жазылған қай еңбекті алсаңызда сол, бірі XIV-ғасырда  екіншісі XVII-ғасырда жазылған осы екі тарихшының деректерін талғажу етеді.

Жалпы орта ғасырда Орта Азия мемлекеттерінің тарихы туралы жазылған еңбектер біршама болғанымен, олардың ішіндегі ең атақты, әлемге белгілі еңбектер үшеу. Олардың ең алғашқысы Рашид ад диннің «Жамиғат ат тауарихы» 1311- жылы жазылған. Одан кейінгі ең атақты тарихи шежіре Бабырдың «Бабырнамасы» 1530-жылы елге тарады. Ал, Әбілғазы ханның «Түрік шежіресі» мен «Жамиғат ат тауарихтың» арасын 352 жыл бөліп тұр.  Осының ішінде Шыңғысханның тарихына арналғаны «Жамиғат ат тауарих» пен «Түрік шежіресі».

Ұлы Моғол империясының негізін қалаған Бабырдың «Бабырнамасына» келетін болсақ, бұл тарихи шығарма  ғасырдағы Орта Азия мемлекеттері мен Үндістандағы Ұлы Моғол империясының тарихын баян етеді.

«Тарихтың аты тарих»  дегенімізбен, тарих қоғамдық даму сатысының өзгеруіне байланысты, не мемлекетті ұзақ билеген патшалардың ықпалымен қайта жазылған кезеңдері болған. Мәселен,  XIV-ғасырларда Иранды билеген (Хұснидтер мемлекеті кезінде) Толы ханның ұрпағы  Газан хан (Хасан хан) уәзірі Рашид ад динге  «Шыңғысхан мен Алтын орда тарихын жазуды міндеттеген. Рашида ад дин «Жамиғат ат тауарих» атты екі томдық еңбегін 1311-жылы жазған. Рашид ад дин «Жамиғат ат тауарихтың» үшінші томында  Еуропадағы мемлекеттердің де, яғни «Әлем тарихын» тарихын жазуды ойластырған екен, бірақ, ол арманын жүзеге асыра алмай, сарай ішіндегі интригалардың себебінен  қаза болған.

Дегенмен, Рашид ад диннің «Жамиғат ат тауарихы» әлемдегі ең алғашқы атақты тарихи шығарма болып қалды. Екінші бір тарихи атаулы еңбек Рашид ад диннің «Тарихынан» шамамен 252-жылдан кейін жазылған Әбілғазы ханның «Түрік шежіресі» атты шығармасы. Бұл еңбек 1663-жылы аяқталған.

Әбілғазы осы «Түрік шежіресін» жазуды бастаған шақта, Шыңғысхан туралы «Жамиғат ат тауарихтан» басқа он жеті шығарманың болғанын айтады.

«Сол Рашид ад диннің тарихы қазір мен пақырдың алдында жатыр. Кітаптың басында айтқанмын,бұдан басқа да  Шыңғыс тарихы жазылған он жеті кітап әзір тұр.  Осы кітаптардың керек жерінен көшіріп, осы шежірені жазып отырмын…» дейді Әбілғазы өзінің «Түрк шежіресі» кітабының бастауында. (30-бет). Одан әрі Әбілғазы хан осы еңбегінде өзіне дейінгі Шыңғысхан туралы жазылған көптеген шығармаларды  аударушылардың парсы, түрік тілдерін жақсы білмегендіктен, көп қатеге ұрынғандықтарын атап көрсеткен.

Ғасырларға созылған уақыт ішінде тек Шыңғысханның тарихы ғана емес, әлемдегі жалпы тарихта екі түрлі ықпалдың әсерінен көптеген өззгерістерге түсті.

Біріншісі, ғасырлар қойнауынан табылған парсы, түрік, қытай тілдеріндегі құжаттарды, тарихи шығармаларды, шежірелерді аударушылар түпкі сөздің мәнін, мағынасын тап басып,  түсінбегендіктен, Әбілғазы хан айтқандай, еркін аудармаға жол берілген.

Екіншісі, «Әр патша өзінің тарихын жаздырады» деген түсінік тарихта ертеден қалыптасқан. Мәселен, Иранды билеген Шыңғысханның ұрпағы Хасан хан (Газан хан) Рашид ад динге «Шыңғысханның тарихын жазуды тапсырса, Ресейді әлемдік деңгейдегі державаға айналдырған император I-Петр өзінен кейінгілерге «Орыс тарихын патриоттық рухта жазуды» өсиет еткен.

I-Елизавета патшайым Петрдің өсиетін жүзеге асырды. Патшайым әуелде осы мақсатта орыс тарихын Францияның атақты философы Вольтерге жаздырмақ болған. Бірақ, іс жүзінде «История Государства Российского» атты және осыған орайлас тарихи еңбектерді орыс тарихшылары жазып шықты. Ресейдің тарихшы ғалымдары Н.Карамзин, С.Соловьев, В. Ключевский осы үдерістен шықты. Карамзиннің 12 томдық «История Государства Российского», Соловьевтың 29- томдық «История России» орыс тарихының негізгі өзегі сияқты болса, , Ключевскиийдің  9-томдық « Курс истории России» атты шығармалары әлемдік беделге ие болған. Ресейде осы атақты ғалымдардан кейін де  тарихшы ғалымдары көп шықты.

XIV-XVII-ғасырларда Орта Азия мемлекеттерін тарихын баян ететін «Жамиғат ат тауарих», «Шыңғысханның тарихы», «Түрік шежіресі», «Рашид ад дин Тауарих», «Бабырнама» атты және т.б. көптеген тарихнамалық әлемге жайыла бастаған кезде орыс тарихы әлі жазыла қоймаған кез еді. Ресейдің шамамен оныншы ғасырлардан басталатын тарихы  XIX-ғасырдың бас кезінен бастап жазыла бастады.  Ресейдің тарихы туралы ең жүйелі еңбек Н.Карамзиннің «История Государства Российского» атты еңбегінің алғашқы томдары 1811 жазыла бастады. Жазушы, тарихшы Н.Карамзин осы еңбектерінің он екіші томын 1818-жылы аяқтаған.

Ресей тарихы әлемдік тарихтарға қарағанда кешірек дамыса да, патшалық кезеңде, Кеңес дәуірінде де отарлықта болған елдердің, кейін Кеңeстер одағының құрамында болған республикалардың тарихының қалыптасуына идеологиялық тұрғыда кері әсерін тигізді.

Қазақ  тарихы Кеңес билігі тұсында жазылды да, сол идеологияның талаптарынан шыға алмады, Тіпті, Қазақ тарихы бұрмаланып жазылды десек, артық емес.

200 -жылға жуық отарлық құлдықта,  70-жыл Кеңестер Одағының идеологиясының құрсауында болған қазақ еліне өзінің өткен тарихына, талай бұрмаланған тарихына  Шынның жүзімен қарау оңай болды ма! Әрине, оңай емес. Қазақ тарихын сонау Шыңғысханның кезінен бастап, қайта жазып шығу қажет ақ!

Мәселе, тарихтың жүздеген ғасырлар бойы бұрмаланып кетуінде. Әбілғазы ханның  өзі осыдан 550 жыл бұрын «Түрік шежіресінде» түрлі тілде жазылған еңбектерді аударушылар тілді білмегендіктен көп қателер жібергендіктерін айтқан. Тарихтағы қателесу, ертедегі құжаттардың қате аударылған БІР АҚ СӨЗІ (не транскрипциясы) ғасырлардан ғасырларға жалғасатын теріс тұжырымдардың қалыптасуына әсер етуі мүмкін.

Мәселен,  XIX-ғасырдың ортасына дейін «МОҒОЛ ТАТАР»деп жазылып жүрген тіркес,  XIX-ғасырдың  ортасынан бастап, «татар моңғол» деген тұрақты тіркеске айналып кетті.

Парсы тілін білетін Әбенай тәрізді тарихшы зерттеушілердің пікіріне сүйенсек, Рашид ад диннің «Жамиғат ат тауарих» атты еңбегінде «моңғол» деген тіркес атымен жоқ көрінеді. Олай болса, осы «Жамиғат ат тауарихты» өзінің «Түрік шежіресінде» пайдаланған Әбілғазы хан Шыңғысхан туралы жазбаларына «моңғол» тіркесті пайдалануы логикаға сыйымды, мүмкін бе еді. Әрине, мүмкін емес. Бірақ, Әбілғазы ханның «Түркі шежіресін» аударған Әбілқасымов (1991-жыл) осы аудармасында «моңғол» деген тіркесті еркін пайдаланған. Мен мұны сол кездегі Кеңес идеологиясының ықпалынан еріксіз болған пайым деп бағалаймын. Солай бола тұрсада «Түрік шежіресі» қазақ оқырмандарына біршама түсінікті жақсы аударылған деп санаймын.

Сондықтан, оқырмандарға бұрыннан танысырақ, Әбілғазының «Түрік шежіресіндегі» жазылған Шыңғысханның тарихына және одан басқа деректерге жайттарға талдау жасап көреміз.

Ең бірінші, бұл еңбектің «ТҮРІК ШЕЖІРЕСІ» деп аталғанына назар аударыңыз.  Әбілғазы хан осы шығармасындағы әңгімесін Моңғолдың ( мүмкін МОҒОЛ. Автор) арғы атасын таратуды Нұх пайғамбардан бастап, ең үлкен атасын ТҮРІК ( осы кітаптың 12-беті) екенін атап көрсетеді.Содан Моңғолдан Қара ханды туғызады да, оның Есіл, Тобыл бойын мекендегінін айтады. Осы шежіреде Қара ханнан Оғызды туғызып, одан Жұлдыз ханның, одан Меңлі ханның, одан  Теңіз ханның, одан Ел ханның туғанын айта келіп, Ел ханнан Қиянды туғызады. Қиян- Есугей бахадүрдің руы. Сoл, Есугей Шыңғыс ханның әкесі.  Сонда Шыңғыс хан қалай МОҢҒОЛ болып шығады?.

Шыңғыс ханның баларының есімдері де түрік тектес Жошы, Шағатай, Үгедей, Толы.

Сосын мына бір қызық дерекке назар аударыңыз, 1311-жылы жазылған Рашид ад диннің «Жамиғат ат тауарихтан» бастап   1818-жылы жазылып біткен Н.Карамзиннің «История Государства Российского» атты тарихи еңбегіне дейінгі 500-жылдан астам уақыт ішінде Шыңғыс хан, оның бар әулеті, Алтын Орданы билеушілер мен оның eл жұрты неге «МОҒОЛ», не «МОҒОЛ ТАТАР» деп аталып келген!

Ал, Н.Карамзиннің сол тарихында Шыңғыс хан мен Алтын орда туралы жазғандарында бірде бір «МОҢҒОЛ» деген тіркес жоқ. Олай болса, 1850-жылдан кейінгі тарихтарда «моғол татар» тіркесін «Моңғол татар» тіркесіне аударып жіберілуінің себебі қандай?!

Шыңғыс хан мен оның ұрпақтарын, Алтын Орда билеушілерін  әлемге белгілі «Жамиғат ат тауарихтан» бастап, 500 жыл бойы  «МОҒОЛ» деп атап келіп, XIX-ғасырдың бас кезінен бастап, негізінен орыс тарихшылары Шыңғыс ханды, Алтын Орда билеушілерін «МОҢҒОЛ» тектес деп. «Моңғолиядан шыққан» деген ұғымды тарихта қалыптастырып тастады. Мұның бәрі батыс шығыста иеліктерін кеңейтіп, Ресей империяға айналғаннан кейін, отарланған елдерге менсінбей қарап, орыс тарихын патриоттық рухта қайта жазып, тарихтың өңін айналдырудан туындаған еді.

«Орта ғасырдан әрі де Қап тауының солтүстік жақ бетін сонау Қырымға дейін қыпшақтар, половецтер мекендеген, Алтын Орданы Жошы бастаған қазақтар билеген» десең, орыс саясатына жаға ма, жақпайды. Міне, 500-жыл бойы «Моғол» атанған Шыңғыс ханның кейін «моңғол» болып кетуі содан деп білемін.

«Қазақстан тарихының» Кеңес Одағы тұсында жазылғанын жоғарыда айттым. Онда қазақ жерінің орта ғасырдағы тарихы туралы бір сөз де жоқ десе болады. Әсіресе, қазақ хандықтарының кезеңдері көрсетілмеген. Ал, Кенесары хан туралы жазған тарихшы Бекмаханов сотталып кетті.  Кеңес тұсында Тарих ғылымы болғанмен, ондағы жазылған шығармалар «Марксизм Ленинизм институтымен» қадағаланып, тексеріліп отырды. Марксизм Ленинизм идеологиясына қарсы көзқарастағы адамдар тарихты зерттеушілердің қатарына жіберілмеді, тарихты зерттеушілердің қатарында басқа көзқарастағы адам болған күнде де, оларға диссертацияларын қорғатпады.

Мынандай бір оқиға еске түседі. Мен КазГудің тарих факультетін бітіретін болып, диплом жұмыстарының тақырыбын ұсынғанда бұрын ешкім жазбаған «Моңғолия компартиясының тарихын» жазуды таңдап алған едім. Сол диплом жұмысын  қазіргі Ұлттық кітапханада отырып

eкі ай ішінде жазып шыққанмын. Сол дипломдық жұмысымды «Марксизм- Ленинизм  институты» бір ай тексерді. Содан кейін ғана дипломдық жұмысым деканатқа түскен. Сонда әлгі ғылыми институт қарапайым студенттің дипломдық жқмысын тексеріп отыр. Мінеки, Кеңестік идеологияның тарихты бақылауы осындай қатаң тәртіпте болып еді.

Міне, 700 жылдан кейін, еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін ғана Шыңғыс ханның шынайы тарихын зерттеушілер енді шығып жатыр.

Жазушылар Б.Нұржекеев, Х.Қожахмет және де басқалай тарихшы ғалымдар  Шыңғыс хан туралы жаңа көзқараста еңбектер жариялап жүр. Мен осылардың тұжырымына қосыламын.

Кеңес идеологиясының ықпалы санасына сіңісіп кеткен  Шыңғыс хан мен Алтын орда тарихын сол көзқарас пен концепцияда  Шыңғыс хан тарихын жазып, ескі сүрлеумен жүргендер де бар.

Олар Шыңғыс хан туралы жазғанда, орыс тарихын көп аударыстармай, іздене бермей ақ,  көбінесе шығыстанушы И.Березиннің, Бартольдтің еңбектеріне сүйенеді.  И.Березин 1858-жылы Рашид ад диннің «Жамиғат ат тауарихын» орысшаға аударуға тырысқан. «Тырысқан» дейтін себебім, ол «Жамиғат ат тауарихты» толық аударып шықпаған.  Онан басқа, И.Березиннің парсы тілін жетерліктей меңгергені де белгісіз. Солай болса да, Кеңес тұсындағы қазақ тарихшылары ғылыми жұмыс жазғанда көбінесе осы Березиннің аудармасына сүйенгенін байқауға болады.

Осы бірер жыл бұрын белгілі бір газетте, белгілі бір тарихшының «Шыңғыс хан туралы шындық» атты мақаласы шықты. Сол мақаланың жарымы шығыстанушы И.Березиннің аудармасынан келтірілген орысша үзінділер. Бұл дегеніңіз, ертеде империялық үстемдік идеологиясының негізінде аударылған дүниенің тұжырымдамасын қайталап шығу болып табылады.

Шыңғыс хан дәуірінен бері 700 жыл ішінде қоғамның түрлі формацияға өтуіне байланысты, сол кезеңдердің тарихи құжаттарын әр аудармашының түрлі  аударуларына байланысты және түрлі кезеңдерде  империялық, кеңестік идеологияның жетегінде кетуіне байланысты Шыңғыс хан тарихы, Алтын Орда тарихы, соған орай Орта Азия мемлекеттерінің орта ғасырдағы тарихы бұрмаланып жазылды.

Сондықтан қазіргі кезеңде  Шыңғыс ханның тарихының, Алтын Орда тарихының шындықтарын ашуға әлі де мүмкіндіктер бар. Мәскеу архивінде Орта Азия тарихына қатысты тіл мамандарының жоқтығына байланысты зерттелмеген Сібірден әкелінген мыңдаған  құжаттардың жатқанын атақты тарихшылардың бірі В.Ключевский жазып кеткен еді.  Содан кейін де ол құжаттарды іздеген ғалым болмады.

Тәуелсіз мемлекет болуымызға орай, Шыңғыс ханның тарихының, Алтын Орданың тарихының, орта ғасырдағы Орта азия мемлекеттерінің тарихтарының шындығы терең зерттеуді қажет етіп отыр.

Шыңғыс ханның шындығы қайда! Міне, көкірегімізде әлі күнге сайрап, шыңғырып жүрген ойлар осы.

Жұмат ӘНЕСҰЛЫ, жазушы, тарихшы

kerey.kz