|  |  |  | 

Көз қарас Тарих Тұлғалар

Жаудың алдында бас имеген Бөкенбай батыр!

12.04.2016ж.      Ақтау қаласы

bgenbai bair

Бөкенбай Қарабатырұлы

 

Қазақ халқы елдігін сақтау жолында қан төгіп, жан берген аруақты тұлғаларын қастерлеуден жалыққан емес. Бұл мақала 1726-1729 жылдардағы Бұланты, Бөленті, Аңырақай, Қалмақ қырылған т.б. соғыстарда жоңғарларға қарсы қол бастаған даңқты қолбасшы, тарихи тұлға, айбынды саясаткер, азаттық үшін күрес жолында жанын құрбан еткен Табын Бөкенбай Қарабатырұлы туралы.   

 

1710 жылы Дүрбін-Ойрат тарапынан қатер туғанын аңдаған Тәуке хан Қарақұмда бүкіл Қазақ Ордасының құрылтайын шақырғаны туралы тарихтан белгілі. Сол құрылтайда қалмақ басқыншыларына қарсы күрес жүргізу үшін біріккен қазақ әскерінің Бас қолбасшысы болып Бөкенбай Қарабатырұлы сайланады. Қазақ Ордасының тарихында тұңғыш рет ұлыс тағдыры хан мен сұлтанға емес, қара қылыш батырға сеніп тапсырылды.

Сол жиында сөз алған Бөкенбай батыр ортаға шығады да: «Ағайын! Ұлымызды құл, қызымызды күң қылғанша, қаруымызды суырып алып қан майданда қасқайып тұрып өлейік!» деп салған ұраны еңсесі түскен елді рухтандырады.

Дүрбелең майданда Бөкенбай батыр бастаған қазақ әскері 1711 жылы қалмақтарға тойтарыс беріп, 1712 жылы ойрат ұлыстарының шегіне басып кіреді де, біраз қоныстарын қайтарып, үлкен жеңіске жетеді. Displaying Әбіш Кекілбаев.jpg

Бөкенбай батырдың ерлігі мен жетістігі туралы Әбіш Кекілбайұлының кіші жүз руларының Ресей Империясына қосылған кездегі жағдайды сипаттайтын «Үркер» романынан оқып білуге болады. Бұл туынды қазақ елі басынан өткерген аса ауыр кезеңдерді, XVII-XVIII ғасырларда орын алған ірі-ірі оқиғаларды тарихи деректерге сүйеніп жазылған, көп қанатты, тарих шежіресін жырлайды.

Шығарманың басты кейіпкерлері – Тәуке, Әбілқайыр, Бөкенбай, Тевкелев немесе бірдің емес бүкіл елдің атынан сөйлеген билер: Қазыбек, Төле, Әйтеке. Бұл шығарманың басқа шығармалардан ерекше айырмашылығы мен артықшылығы – ол түгелдей өмірде болған оқиға желісінде жазылғандығы.

Әбіш Кекілбаев өзі жазған «Үркер» романында Табын Бөкенбай Қараұлының ерліктеріне ерекше тоқталған. Әсіресе Әбілқайыр ханмен тізе қосып, отыз жыл бойы сыртқы жаумен жаға жыртысқаны және 1742 жылы сәуірде түркімендермен болған шайқаста ерлікпен қазақ тапқандығы, батырдың адаргершілігі мен ерліктері туралы толық баяндалған. Ордабасыдағы жиын туралы да: «Үш алаштың туын тағы да азуы алты қарыс үйсін тұрып, арғын тұрып, алшын тұрып күні кешегі табындардың көсемі Қараұлы Бөкенбай ұстады» делінген.    Displaying Мұхтар Мағауин.jpg

Бөкенбай Қараұлы батыр туралы қазақтың көрнекті жазушысы, әдебиет зерттеушісі, ғалым Мұхтар Мағауиннің қаламына да арқау болды. Атап айтқанда, «Қазақ тарихының әліппесі» атты еңбегінде батырдың ерлігі кеңінен баяндалған. Онда Бөкенбай батыр Әбілқайыр ханның қасында аса ықпалды, халық алдында ерлігі, мәрттігі, абыройлы және айбынды тұлға ретінде бейнеленеді.

Сондай-ақ, Бөкенбай батыр туралы орыс ғалымдары Гавердовский, Левшин, орыс елшісі Тевкелев, қазақ ғалымы М.Тынышбаев, орыс ғалымы Ерофеева өте терең зерттеулер жазды. Онискованың, Вадим Нестеров, Өталиев Сәкеннің, тарихшы Нұржан Жетпісбаевтың көптеген мақалалары жарық көрді. Танымал ақын Жөкей Шаңғытбаев  «Бөкенбай» атты дастан жазған.

Жалпы Бөкенбайдың атасы Жиембет пен әкесі Қарабатыр, ұлдары Тіленші және Есенаман, немересі Жоламанда батыр болған. Барлығы да қазақ жерінің тұтастығы үшін күрескен баһадүрлер.

Мәселен, Бөкенбайдың немересі Ресей империясының отаршыл саясатына қарсы ұлт-азаттық көтерілісі басшыларының бірі, халық батыры Жоламан Тіленшіұлының қайсарлығы, отаншылдығы мен ұлтжандылығы туралы қазақтың көрнекті жазушысы Ілияс Есенберлиннің  «Көшпенділер» трилогиясында жазылған. Бұл салмақты туынды алты кітаптан тұратын тарихи эпопея. Сонымен қатар, Жоламан батырдың есімі мектептегі Қазақстан тарихы оқулығы, Кеңес дәуірінде Қазақ совет энциклопедиясы және тарихшы Ермахан Бекмахановтың жазған туындысынан оқуға болады.

Бөкенбайдың ұлы тархан Тіленші де даңқты батыр, әрі би болған. ХҮІІІ ғасырдың соңғы ширегінде ұлттық тәуелсіздік жолындағы арпалыстың көш басында Сырым Датұлы тұрса, 20 жылға созылған азаттық күресіне Табын руын әкеліп қосқан Тіленші Бөкенбайұлы Кіші жүз қазақтары қарулы қозғалысының Сырым батырдан кейінгі жетекшілерінің біріне айналды. Ол – азаттық үшін күресте қызметі мен рөлі ерекше көрініп, сол кезеңдегі қоғамдық өмірден абырой-беделінің, ел үшін істеген  еңбегінің, әділ билігі мен қайтпас батырлығының арқасында салмақты орын алған қайраткер және Сырым батырдың ең жақын қарулар серігі, әрі досы ретінде ел есінде қалды.

Бөкенбай батырдың тағы бір ұлы болды. Ол – Есенаман батыр. Орал өңірінде (Батыс-Қазақстан облысы) Есенаман тауы бар. Таудың «Есенаман» деп аталуы батырдың есімімен тікелей байланысты. Бұл туралы жазушы Құрманғазы Қараманұлы Науқан молданың әңгімесіне сүйене отырып жазған. Өз сөзінде Науқан молда былай деген екен: – «Табын руынан шыққан Қарабатыр, Бөкенбай, атақты Есенаман тұқымдарымен батыр болған. Осы бетте Есенаман тауы дейтін тау бар. Бөкенбай, Қарабатыр – Есенаманның арғы бабалары. Заманында жеті атасының бәрі батыр болған. Ту ұстап, тұлпар мінген».

«Есенаман тауы» Шыңғырлау ауданына қарасты Сегізбай ауылы мен Қаратөбе ауданының Егіндікөл ауылы арасында орналасқан. Аталмыш тау ел арасында небір аңыз бен ақиқатқа айналған. Осындай аңыздың бірінде Асан Қайғы бабамыз халқына жерұйық іздеп жүріп, іргесінен Қалдығайты өтетін Есенаман тауының қасына желмаясын шөгеріпті деседі. Сонда ол «Төбең биік, суың бал» деп, осы жерде аялдап кеткен екен дейді.

Аңыз бойынша Бөкенбай Қараұлы Ақтөбе облысы, Байғанин ауданының Жарқамыс ауылында жерленген. Бірақ, бұл дерекпен келіспейтіндер көп. Енді біреулер баһадүр Үстіртте (Маңғыстау облысы) жерленген дегенді алға тартады. Маңғыстау өңірінің Бейнеу ауданынан 110 шақырымдай оңтүстікке бет алған бойда Айрақты бекінісі бар, сонда түркмендермен шайқаста Бөкенбай батыр 1742 қайтыс болған, оның қасында адай Есек мерген бірге болған. Әйгілі Есек мерген 10 жылдан соң, яғни 1752-жылы Бөкенбай батырдың басына құлыптас қойылған деген әңгіме бар.

Сол жер кіші әулиешілік көрінеді, ираннан келген ағайындардың бірі құлпытасты оқып жүріп Табын баһадур батыр …алдыңғы әріптері өшіп қалған, …енбай батыр деген жазуды оқыпты. Бұл әңгіме Маңғыстаулық журналист Әбілқайыр Спанға жеткен. Кезінде Әбіш Кекілбаев Әбілқайыр ағамызға Бөкенбай Қараұлының сүйегін осы Үстірт төңірегінен іздеу керек деген көрінеді. Осыған қарағанда баһадүр шынында да сол маңайда болуы ғажап емес.

Табын руынан шыққан тағы бір батыр, Сайын даланың сардары – Бұқарбай Естекбайұлы туралы да алғашқы болып жазған осы Әбіш Кекілбаев болатын.Displaying Ӏлияс Есенберлин.jpg

Сонымен қатар Бұқарбай батырдың ерліктері ақын-жыраулардың мұраларында, тарихшы Е.Бекмахановтың зерттеуінде, жазушы І.Есенберлиннің «Қаһар» романында, зерттеуші Қ.Бердәулетовтың еңбегінде көрініс тапқан.

Заңғар жазушы Әбіш Кекілбайұлы бірқатар еңбектерінде табын батырларын жақсы суреттеген. 2015 жылы 21 қарашада Астана қаласында Бұқарбай Естекбайұлы батырға көше берілген болатын. Аталмыш шараға Әбіш Кекілбайұлы да шақыртылған, алайда ол сырқатына байланысты бара алмапты. Сол кездегі ҚР Парламенті Сенатының депутаты Қожахмет Баймаханов ағамыздың тапсырмасымен бір топ ағайын сыйлықтарымен Әбіш ағаның үйіне бар екен. Сонда Әбекең көзіне жас алып: «Бұқарбай Естекбайұлы батырды бірінші болып мен жазып едім» сіздерге көп рахмет батырдың есімін ұлықтап жатқандарыңызға, бірақ мен денсаулығыма байланысты бара алмаймын» деген екен. Артынша 2015 жылы 11 желтоқсанда Әбіш Кекілбайұлы өмірден озды.

«Елін сыйламаған ер азады, Ерін сыйламаған ел тозады» демекші, батырлар даңқы мәңгі өшпесі анық және оларды қастерлеу бізге ортақ парыз. Яғни, қазіргі таңда бейбіт өмір сүріп жатқанымыз, осы батырлардың арқасы екендігі сөзсіз, демек олардың есімдері жадымызда мәңгі сақталары һақ.

Бұл ретте Әбіш Кекілбаевтың: «Бодандықта өкініш көбейсе, бостандықта жауапкершілік күшейетінін түсінбегіміз шарт» деген сөзін жадымыздан шығармауымыз керек.

 

 

Дайындаған Нұрбол Оқуов,

Маңғыстау облысы Ақтау қаласы,

журналист                  kerey.kz

Related Articles

  • “Ресейдегі демократияны құртуды Ельцин бастаған”

    Азаттық радиолы Ресей парламенті алдында тұрған әскери танкілер. Мәскеу, 4 қазан 1993 жыл. 1993 жылы Жоғары Кеңесті тарату Ресей демократиясына соққы болды ма? Неліктен Вашингтон Борис Ельциннің күмәнді іс-әрекетін қолдады? Ельциннің тұлғасы мен түпкі ниетін бағалаған батыс сарапшылары мен саясаткерлері қателесті ме? Владимир Путин – Борис Ельциннің адал ізбасары ма? Wall Street Journal басылымына “Ресей демократиясы қалай өлді” деген мақала жариялаған америкалық публицист Дэвид Саттер постсоветтік Ресейдің бірінші парламентін таратуға 25 жыл толуына орай Азаттыққа сұхбат берді. 1993 жылы қыркүйектің 21-і күні Ресей президенті Борис Ельцин “Ресей Федерациясындағы кезеңді конститутциялық реформа туралы” №1400 жарлығын шығарды, оның бірінші тармағында ең жоғарғы заң шығарушы орган – Жоғары Кеңес пен халық депутаттары кеңесін тарату туралы

  • Қытайдың саяси жүйесіндегі саяси командалық топтар мен тұлғалар

    Қытайдың саяси жүйесіндегі жік-жікке бөлінген саяси командалық топтар мен тұлғалар қытайдағы барлық жағдайға тіке ықпал жасайтын басты себеп екені қаймана жұртқа анық. Саяси команда мен олигархтар арасындағы астыртын бақастық пен күрес керек десеңіз ең төменгі атқарушы билікке дейін көрініс беріп жатады. Әр команда өз жақын жақтасының көп әрі білікті, сенімді болуын қалайды. Сонымен бірге қытайдың саяси билікте жік-жікке бөлініп бақас болуының тағы бір себебі- байлық пен билік арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуы себеп болып отыр. Қытайда ұлттық капитализм еркін даму жолына түскісі келеді, ал көне сүрдек коммунист билік шет-шетін ернеулеп, ұлттық капитализмнің ағытылып жүгенсіз кетуінен бек қатты алаңдайды және тежеп отырады. Алда жалда капитализмның басы ноқтаға симаса, ол- кәртең коммунисттерді биліктен аластайтыны

  • Зайырлы қоғамдағы діндар әйелдің орыны

    ҚМДБ-ның Өскемен аймақтық өкілдігі «Халифа -Алтай» мешітінің ұстазы, теолог, ШҚ облыстық «Әйел -қыздар» секторының жетекшісі Талшын Қожахметованың қатысуымен Күршім аудандық орталық мешітте «Зайырлы қоғамдағы діндар әйел тұлғасы» атты аудандық семинар өтті. Аталмыш шараға, Күршім аудандық ішкі саясат бөлімінің бастығы Арай Қасымбаева, Күршім аудандық Жастар ресрустық орталығының жетекшісі Шырақ Дабырбаева, мешіт ұстазы Айгүл Қансейітова қатысты. Естеріңізге салатын болсақ, семинардың өтуіне орталық мешіттің бас имамы Тілейбек қажы Соянұлының тапсырмасына сәйкес наиб имамдары Ажы Шәмерхан және Жәнібек Айдархан ұйтқы болып отыр. Өкілдіктен арнайы келген теолог маман, діндар әйелдің зайырлы қоғамдағы орыны мен отбасындағы атқаратын міндеті, туысқандарымен қарым-қатынасы, ата-енесін сыйлауы қатарлы тақырыптарға тоқталып, асыл дініміздің құндылығы, Ханафи мазхабының артықшылығы, пайғамбарымыздың (оған Алланың игілігі мен

  • Тіккен туы жығылмаған Ер Жабай

    Ағашта, биікті айтсаң, қарағайды айт,Жігіттік, ерлікті айтсаң, Бөгембайды айт!Найзасының ұшына жау мінгізген -Еменәлі керейде ер Жабайды айт!  Ер Жабай батырдың  340 жылдық мерей тойы қарсаңында, Алматы қаласында қыркүйектің 15 күні  “Тіккен туы жығылмаған Ер Жабай” атты ғылыми конференция болды. Тарихшылар мен жазушылар батырдың тарихи ерліктері мен ауыз әдебиетіндегі тарихи бейнесі туралы баяндамалар жасады. Мақсұт Темірбаев, Асқар Сәбит, Зиябек Қабуки-Шоқан, Нәбижан Мұқаметxанұлы, Жәди Шәкенұлы, Уатқан Сәипіл, Әбділдә Салықбай, Әбубәкір Қайран, Асқар Сабит, Айбын Әубәкір- қатарлы белгілі жазушылар мен тарихшылар, Жабай батыр ұрпақтары қатысты.   Ер Жабай батырдың 340 жылдығына( екі жылдан соң) орай мұшәйра (көркем шығарма, ғылыми мақала, жыр, өлең т.б) жарияланатын болды. Ер Жабай батырдың атына қор құру, Қалмақтардың қас жауы болған (батырдың басын

  • Шежіре – Абақ Керей

    Абақ Керей 12 атаға бөлінеді. Бұл бөлініс Қытай қарамағына өткен кезден басталады. Абақ керейдің қайдан, қалай таратылатыны туралы шежірелер көп және оларда бірізділік жоқ, яғни «әркімдікі өзіне жөн» дегенге саяды. Ойғырлық Мәсәли, Дөйтен, Сахария қариялардың мақұлдауы негізіндегі атам Жанаттың (А.Ж) жазып қалдырған шежіресінде Абақтан Изен, Жусан. Изеннен Мағыналы, Сидалы, Жабайды таратады. Мағаналыдан Қойлау, Байлау делінеді. Қойлаудан-Ителі. Абақ Керейдің ішінде ителі руы «ноқта аға» аталады.  “Алаш айнасы” интернет-газеті халқымыздың шығу тегін, таралуын баяндайтын тармағы – қазақ шежіресі туралы ақпараттарды кезең-кезеңімен жарияламақ. Осы арқылы үш жүздің әр руы туралы мәліметтерді топтастырып, қазақтың ортақ шежіре қорын жасап шығармақ. Егер сіздің қолыңызда өз руыңыз жайында мәліметтер болса, біздің мына: info@alashainasy.kz электронды поштамызға жіберуіңізге болады. Ноқта

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: