|  |  |  | 

Көз қарас Тарих Тұлғалар

Жаудың алдында бас имеген Бөкенбай батыр!

12.04.2016ж.      Ақтау қаласы

bgenbai bair

Бөкенбай Қарабатырұлы

 

Қазақ халқы елдігін сақтау жолында қан төгіп, жан берген аруақты тұлғаларын қастерлеуден жалыққан емес. Бұл мақала 1726-1729 жылдардағы Бұланты, Бөленті, Аңырақай, Қалмақ қырылған т.б. соғыстарда жоңғарларға қарсы қол бастаған даңқты қолбасшы, тарихи тұлға, айбынды саясаткер, азаттық үшін күрес жолында жанын құрбан еткен Табын Бөкенбай Қарабатырұлы туралы.   

 

1710 жылы Дүрбін-Ойрат тарапынан қатер туғанын аңдаған Тәуке хан Қарақұмда бүкіл Қазақ Ордасының құрылтайын шақырғаны туралы тарихтан белгілі. Сол құрылтайда қалмақ басқыншыларына қарсы күрес жүргізу үшін біріккен қазақ әскерінің Бас қолбасшысы болып Бөкенбай Қарабатырұлы сайланады. Қазақ Ордасының тарихында тұңғыш рет ұлыс тағдыры хан мен сұлтанға емес, қара қылыш батырға сеніп тапсырылды.

Сол жиында сөз алған Бөкенбай батыр ортаға шығады да: «Ағайын! Ұлымызды құл, қызымызды күң қылғанша, қаруымызды суырып алып қан майданда қасқайып тұрып өлейік!» деп салған ұраны еңсесі түскен елді рухтандырады.

Дүрбелең майданда Бөкенбай батыр бастаған қазақ әскері 1711 жылы қалмақтарға тойтарыс беріп, 1712 жылы ойрат ұлыстарының шегіне басып кіреді де, біраз қоныстарын қайтарып, үлкен жеңіске жетеді. Displaying Әбіш Кекілбаев.jpg

Бөкенбай батырдың ерлігі мен жетістігі туралы Әбіш Кекілбайұлының кіші жүз руларының Ресей Империясына қосылған кездегі жағдайды сипаттайтын «Үркер» романынан оқып білуге болады. Бұл туынды қазақ елі басынан өткерген аса ауыр кезеңдерді, XVII-XVIII ғасырларда орын алған ірі-ірі оқиғаларды тарихи деректерге сүйеніп жазылған, көп қанатты, тарих шежіресін жырлайды.

Шығарманың басты кейіпкерлері – Тәуке, Әбілқайыр, Бөкенбай, Тевкелев немесе бірдің емес бүкіл елдің атынан сөйлеген билер: Қазыбек, Төле, Әйтеке. Бұл шығарманың басқа шығармалардан ерекше айырмашылығы мен артықшылығы – ол түгелдей өмірде болған оқиға желісінде жазылғандығы.

Әбіш Кекілбаев өзі жазған «Үркер» романында Табын Бөкенбай Қараұлының ерліктеріне ерекше тоқталған. Әсіресе Әбілқайыр ханмен тізе қосып, отыз жыл бойы сыртқы жаумен жаға жыртысқаны және 1742 жылы сәуірде түркімендермен болған шайқаста ерлікпен қазақ тапқандығы, батырдың адаргершілігі мен ерліктері туралы толық баяндалған. Ордабасыдағы жиын туралы да: «Үш алаштың туын тағы да азуы алты қарыс үйсін тұрып, арғын тұрып, алшын тұрып күні кешегі табындардың көсемі Қараұлы Бөкенбай ұстады» делінген.    Displaying Мұхтар Мағауин.jpg

Бөкенбай Қараұлы батыр туралы қазақтың көрнекті жазушысы, әдебиет зерттеушісі, ғалым Мұхтар Мағауиннің қаламына да арқау болды. Атап айтқанда, «Қазақ тарихының әліппесі» атты еңбегінде батырдың ерлігі кеңінен баяндалған. Онда Бөкенбай батыр Әбілқайыр ханның қасында аса ықпалды, халық алдында ерлігі, мәрттігі, абыройлы және айбынды тұлға ретінде бейнеленеді.

Сондай-ақ, Бөкенбай батыр туралы орыс ғалымдары Гавердовский, Левшин, орыс елшісі Тевкелев, қазақ ғалымы М.Тынышбаев, орыс ғалымы Ерофеева өте терең зерттеулер жазды. Онискованың, Вадим Нестеров, Өталиев Сәкеннің, тарихшы Нұржан Жетпісбаевтың көптеген мақалалары жарық көрді. Танымал ақын Жөкей Шаңғытбаев  «Бөкенбай» атты дастан жазған.

Жалпы Бөкенбайдың атасы Жиембет пен әкесі Қарабатыр, ұлдары Тіленші және Есенаман, немересі Жоламанда батыр болған. Барлығы да қазақ жерінің тұтастығы үшін күрескен баһадүрлер.

Мәселен, Бөкенбайдың немересі Ресей империясының отаршыл саясатына қарсы ұлт-азаттық көтерілісі басшыларының бірі, халық батыры Жоламан Тіленшіұлының қайсарлығы, отаншылдығы мен ұлтжандылығы туралы қазақтың көрнекті жазушысы Ілияс Есенберлиннің  «Көшпенділер» трилогиясында жазылған. Бұл салмақты туынды алты кітаптан тұратын тарихи эпопея. Сонымен қатар, Жоламан батырдың есімі мектептегі Қазақстан тарихы оқулығы, Кеңес дәуірінде Қазақ совет энциклопедиясы және тарихшы Ермахан Бекмахановтың жазған туындысынан оқуға болады.

Бөкенбайдың ұлы тархан Тіленші де даңқты батыр, әрі би болған. ХҮІІІ ғасырдың соңғы ширегінде ұлттық тәуелсіздік жолындағы арпалыстың көш басында Сырым Датұлы тұрса, 20 жылға созылған азаттық күресіне Табын руын әкеліп қосқан Тіленші Бөкенбайұлы Кіші жүз қазақтары қарулы қозғалысының Сырым батырдан кейінгі жетекшілерінің біріне айналды. Ол – азаттық үшін күресте қызметі мен рөлі ерекше көрініп, сол кезеңдегі қоғамдық өмірден абырой-беделінің, ел үшін істеген  еңбегінің, әділ билігі мен қайтпас батырлығының арқасында салмақты орын алған қайраткер және Сырым батырдың ең жақын қарулар серігі, әрі досы ретінде ел есінде қалды.

Бөкенбай батырдың тағы бір ұлы болды. Ол – Есенаман батыр. Орал өңірінде (Батыс-Қазақстан облысы) Есенаман тауы бар. Таудың «Есенаман» деп аталуы батырдың есімімен тікелей байланысты. Бұл туралы жазушы Құрманғазы Қараманұлы Науқан молданың әңгімесіне сүйене отырып жазған. Өз сөзінде Науқан молда былай деген екен: – «Табын руынан шыққан Қарабатыр, Бөкенбай, атақты Есенаман тұқымдарымен батыр болған. Осы бетте Есенаман тауы дейтін тау бар. Бөкенбай, Қарабатыр – Есенаманның арғы бабалары. Заманында жеті атасының бәрі батыр болған. Ту ұстап, тұлпар мінген».

«Есенаман тауы» Шыңғырлау ауданына қарасты Сегізбай ауылы мен Қаратөбе ауданының Егіндікөл ауылы арасында орналасқан. Аталмыш тау ел арасында небір аңыз бен ақиқатқа айналған. Осындай аңыздың бірінде Асан Қайғы бабамыз халқына жерұйық іздеп жүріп, іргесінен Қалдығайты өтетін Есенаман тауының қасына желмаясын шөгеріпті деседі. Сонда ол «Төбең биік, суың бал» деп, осы жерде аялдап кеткен екен дейді.

Аңыз бойынша Бөкенбай Қараұлы Ақтөбе облысы, Байғанин ауданының Жарқамыс ауылында жерленген. Бірақ, бұл дерекпен келіспейтіндер көп. Енді біреулер баһадүр Үстіртте (Маңғыстау облысы) жерленген дегенді алға тартады. Маңғыстау өңірінің Бейнеу ауданынан 110 шақырымдай оңтүстікке бет алған бойда Айрақты бекінісі бар, сонда түркмендермен шайқаста Бөкенбай батыр 1742 қайтыс болған, оның қасында адай Есек мерген бірге болған. Әйгілі Есек мерген 10 жылдан соң, яғни 1752-жылы Бөкенбай батырдың басына құлыптас қойылған деген әңгіме бар.

Сол жер кіші әулиешілік көрінеді, ираннан келген ағайындардың бірі құлпытасты оқып жүріп Табын баһадур батыр …алдыңғы әріптері өшіп қалған, …енбай батыр деген жазуды оқыпты. Бұл әңгіме Маңғыстаулық журналист Әбілқайыр Спанға жеткен. Кезінде Әбіш Кекілбаев Әбілқайыр ағамызға Бөкенбай Қараұлының сүйегін осы Үстірт төңірегінен іздеу керек деген көрінеді. Осыған қарағанда баһадүр шынында да сол маңайда болуы ғажап емес.

Табын руынан шыққан тағы бір батыр, Сайын даланың сардары – Бұқарбай Естекбайұлы туралы да алғашқы болып жазған осы Әбіш Кекілбаев болатын.Displaying Ӏлияс Есенберлин.jpg

Сонымен қатар Бұқарбай батырдың ерліктері ақын-жыраулардың мұраларында, тарихшы Е.Бекмахановтың зерттеуінде, жазушы І.Есенберлиннің «Қаһар» романында, зерттеуші Қ.Бердәулетовтың еңбегінде көрініс тапқан.

Заңғар жазушы Әбіш Кекілбайұлы бірқатар еңбектерінде табын батырларын жақсы суреттеген. 2015 жылы 21 қарашада Астана қаласында Бұқарбай Естекбайұлы батырға көше берілген болатын. Аталмыш шараға Әбіш Кекілбайұлы да шақыртылған, алайда ол сырқатына байланысты бара алмапты. Сол кездегі ҚР Парламенті Сенатының депутаты Қожахмет Баймаханов ағамыздың тапсырмасымен бір топ ағайын сыйлықтарымен Әбіш ағаның үйіне бар екен. Сонда Әбекең көзіне жас алып: «Бұқарбай Естекбайұлы батырды бірінші болып мен жазып едім» сіздерге көп рахмет батырдың есімін ұлықтап жатқандарыңызға, бірақ мен денсаулығыма байланысты бара алмаймын» деген екен. Артынша 2015 жылы 11 желтоқсанда Әбіш Кекілбайұлы өмірден озды.

«Елін сыйламаған ер азады, Ерін сыйламаған ел тозады» демекші, батырлар даңқы мәңгі өшпесі анық және оларды қастерлеу бізге ортақ парыз. Яғни, қазіргі таңда бейбіт өмір сүріп жатқанымыз, осы батырлардың арқасы екендігі сөзсіз, демек олардың есімдері жадымызда мәңгі сақталары һақ.

Бұл ретте Әбіш Кекілбаевтың: «Бодандықта өкініш көбейсе, бостандықта жауапкершілік күшейетінін түсінбегіміз шарт» деген сөзін жадымыздан шығармауымыз керек.

 

 

Дайындаған Нұрбол Оқуов,

Маңғыстау облысы Ақтау қаласы,

журналист                  kerey.kz

Related Articles

  • Қазақстандағы билік жүйесінің сәлде болса өзгеруі өңірдегі гео-саяси жағдайға да ықпал етуі мүмкін.

     Соңғы жаңалық Қазақстан xалқына ғана емес әлемнің біраз еліне де тосын жағдай болды. Қазір орталық азияны қалыптасқан өңірлік гео-саяси жағдайда жаңа саяси таңдаулар мен саяси қарым-қатынастар күтіп тұрғаны айқын. Әлемдегі біраз алпауыт елдің назары Қазақстанда. Менің түсінігімше алпауыт елдер орталық азияға астыртын жаңа жоспарларды ойластырды, соның ішінде ең орайлы кезең саяси жүйенің бір форматтан екінші форматқа ауысуы, тб. дегендей… Алпауыт елдер ауыз салмай жатып президенттің тосын мәлімдеме жасап биліктің ауысуын бастап кетуі шынымен саяси тактика саналады. Ақш-Қытай, Қытай-Батыс, Қытай-Ресей, Ресей-Батыс, Ресей-Ақш қатынастарына байланысты тұтас орталық азия жаңа саяси күрделі таңдауға дөп келген еді. Бұндай күрделі өткіншіде әлем назары орталық азиядағы ішкі-сыртқы саясатты көбірек бақылауға алатыны рас. Сондықтан тұтас орталық азияда

  • Тәңіртау мен Алтай арасы – Қазақтың ата қонысы 

    Бүгінде Қытайдың солтүстік-батысындағы Шынжаң провинциясының Алтай, Тарбағатай, Іле, Үрімжі, Санжы, Баркөл және Бұратала өңірлері бағызы заманнан көшпенділердің, соның ішінде қазақты құрған көшпелі тайпалардың ата мекені болғаны белгілі. 2000 жыл ілгері бұл өлкелерді Сақтар, Нүкүздер, Усүндер (үйсін) мекендеген. Усүндер туралы сол замандағы Қытай деректерінде : «Усүндердің түтін саны 120 мың, халық саны 630 мың, садақты әскер саны 180 мыңнан асатын, батыстағы ең ірі мемлекет», – деп көрсетеді. Ал шындығында Усүн ұлы Ғұндардың қарастылығындағы ел болатын. Оларды Ғұн тәңірқұты Нүкүздерге қарсы аттандырған, олар Нүкүздерді жеңіп Іле, Тәңіртауды жайлаған. Ғұн мен Хан патшалығы арасындағы соғыс кезінде де Усүндер Ғұн жағында болды, Ғұндар олардың Хан патшалығымен тікелей қарым-қатынас орнатуына жол бермеген. Усүн ханының ғұн

  • Бәрі жақсы дегенмен бары ақсауда

    2018 жылы еліміздегі үш бірдей МӨЗ жаңаландырудан өтіп, толық жаңғырды деп жарияланды. Енді олар елімізді мұнай өнімдерімен толықтай қамтамасыз ететін болды деп бөркімізді аспанға аттық. Ресми деректер ішкі рыногымыз бензинмен -93,2., дизельді отынмен -91,1пайызға отандық өніммен қамтамасыз етіледі деп жариялады. Энергетика министрлігі тіпті Ресейден сатып алынатын дизельді отын көлемі 40 мың тоннаға дейін азайып, ал авиациялық керосин мүлде алынбайтынын да айтып қуантты. Осындай қуанышты хабарлар болып жатқанымен оның ішкі сырлары басқа болып шықты. Оны Мәжілістегі «Халықтық коммунистер» фракциясы ашып отыр. Фракция жетекшісі Айқын Қоңыров авто отын өндірісі осылай артты деп жақсы хабар таратқанымызбен жаздық дизельді отынның бағасы 21.9%, ал қыстық дизельді отынның бағасы 26.2% артқанын айтады. Ішкі рыноктың сұранысы толық

  • Орта ғасырлық Қидан мемлекеті немесе қидандар қайда кетті? 

    Қидандар орта ғасырда Орталық Азия тарихында айтарлықтай із қалдырған халық. Тегі жағынан Дұңхудан тарайтын Алтай текті, моңғол тілдес, негізінен аңшылықты кәсіп еткен халық. Мекені қазіргі Қытайдағы Ішкі Моңғол провинциясының шығысы мен одан шығысқа қарайғы жерлер. Күлтегін, Білге қаған бітіктасында «қытан» деп жазылған. Этимология Қидан- қытай иероглифінде 契丹(qidan яғни чидан)деп жазылған, ал оны көне қытай тілінің дыбысталуы бойынша оқысақ – ки дәй, ки дән деп оқылады. Көне монғол тілінде «дай» жұрнағы белгілі тайпаның ер адамдарына қаратылады, мысалы Маңғыт ерлерін –маңғытай, Керей ерлерін – керейтай, Ұраңқай ерлерін – ұраңғатай дегеніндей. Демек «қытай» «кидан ерлері» сөзінен келіп шықты деп болжауға болады. «Алтын патшалығы» тарихында: «Қидан шойын немесе лом темір деген мағынаны білдіреді», –

  • Марат Бәйділдәұлы:   ЕЛІМІЗДІ ӨЗГЕРІСТЕР КҮТЕДІ

    «Адам ақиқатты бас көзімен көрмейді, ақыл көзімен көреді» дейді Шәһкәрім Құдайбердіұлы. Мен де еліміздің таяу болашағына қатысты өзімше «ақыл көзімен» қараған кейбір ойларыммен бөліскім келеді. Сонымен Бақытжан Сағынтаевтың Үкіметі доғарысқа кеткенін бәріңіз білесіздер. Мұның астарында не сыр бар? Елімізді қандай өзгерістер күтіп тұр? Соған барлау жасап көрелік. Мемлекет басшысының 21 ақпан күнгі мәлімдемесінде «Үкімет мүшелері, министрлер, әкімдер халықпен жұмыс істей алмады, сондай-ақ жұртшылықтың проблемаларына құлақ асып, атқарылып жатқан істер мен саясатты түсіндіру жұмыстарын жүргізуге шамасы келмеді» деген кінә тағылды. Онымен келіспеуге болмайды. Меніңше енді оқиғалар барысы былай өрбиді. «Нұр Отан» партиясының 27 ақпанда өтетін кезекті съезінде Мемлекет басшысы әлеуметтік қолдауды күшейтуге және азаматтардың тұрмыс сапасын арттыруға арналған бірқатар шаралар ұсынатыны

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: