|  |  |  | 

Көз қарас Тарих Тұлғалар

Жаудың алдында бас имеген Бөкенбай батыр!

12.04.2016ж.      Ақтау қаласы

bgenbai bair

Бөкенбай Қарабатырұлы

 

Қазақ халқы елдігін сақтау жолында қан төгіп, жан берген аруақты тұлғаларын қастерлеуден жалыққан емес. Бұл мақала 1726-1729 жылдардағы Бұланты, Бөленті, Аңырақай, Қалмақ қырылған т.б. соғыстарда жоңғарларға қарсы қол бастаған даңқты қолбасшы, тарихи тұлға, айбынды саясаткер, азаттық үшін күрес жолында жанын құрбан еткен Табын Бөкенбай Қарабатырұлы туралы.   

 

1710 жылы Дүрбін-Ойрат тарапынан қатер туғанын аңдаған Тәуке хан Қарақұмда бүкіл Қазақ Ордасының құрылтайын шақырғаны туралы тарихтан белгілі. Сол құрылтайда қалмақ басқыншыларына қарсы күрес жүргізу үшін біріккен қазақ әскерінің Бас қолбасшысы болып Бөкенбай Қарабатырұлы сайланады. Қазақ Ордасының тарихында тұңғыш рет ұлыс тағдыры хан мен сұлтанға емес, қара қылыш батырға сеніп тапсырылды.

Сол жиында сөз алған Бөкенбай батыр ортаға шығады да: «Ағайын! Ұлымызды құл, қызымызды күң қылғанша, қаруымызды суырып алып қан майданда қасқайып тұрып өлейік!» деп салған ұраны еңсесі түскен елді рухтандырады.

Дүрбелең майданда Бөкенбай батыр бастаған қазақ әскері 1711 жылы қалмақтарға тойтарыс беріп, 1712 жылы ойрат ұлыстарының шегіне басып кіреді де, біраз қоныстарын қайтарып, үлкен жеңіске жетеді. Displaying Әбіш Кекілбаев.jpg

Бөкенбай батырдың ерлігі мен жетістігі туралы Әбіш Кекілбайұлының кіші жүз руларының Ресей Империясына қосылған кездегі жағдайды сипаттайтын «Үркер» романынан оқып білуге болады. Бұл туынды қазақ елі басынан өткерген аса ауыр кезеңдерді, XVII-XVIII ғасырларда орын алған ірі-ірі оқиғаларды тарихи деректерге сүйеніп жазылған, көп қанатты, тарих шежіресін жырлайды.

Шығарманың басты кейіпкерлері – Тәуке, Әбілқайыр, Бөкенбай, Тевкелев немесе бірдің емес бүкіл елдің атынан сөйлеген билер: Қазыбек, Төле, Әйтеке. Бұл шығарманың басқа шығармалардан ерекше айырмашылығы мен артықшылығы – ол түгелдей өмірде болған оқиға желісінде жазылғандығы.

Әбіш Кекілбаев өзі жазған «Үркер» романында Табын Бөкенбай Қараұлының ерліктеріне ерекше тоқталған. Әсіресе Әбілқайыр ханмен тізе қосып, отыз жыл бойы сыртқы жаумен жаға жыртысқаны және 1742 жылы сәуірде түркімендермен болған шайқаста ерлікпен қазақ тапқандығы, батырдың адаргершілігі мен ерліктері туралы толық баяндалған. Ордабасыдағы жиын туралы да: «Үш алаштың туын тағы да азуы алты қарыс үйсін тұрып, арғын тұрып, алшын тұрып күні кешегі табындардың көсемі Қараұлы Бөкенбай ұстады» делінген.    Displaying Мұхтар Мағауин.jpg

Бөкенбай Қараұлы батыр туралы қазақтың көрнекті жазушысы, әдебиет зерттеушісі, ғалым Мұхтар Мағауиннің қаламына да арқау болды. Атап айтқанда, «Қазақ тарихының әліппесі» атты еңбегінде батырдың ерлігі кеңінен баяндалған. Онда Бөкенбай батыр Әбілқайыр ханның қасында аса ықпалды, халық алдында ерлігі, мәрттігі, абыройлы және айбынды тұлға ретінде бейнеленеді.

Сондай-ақ, Бөкенбай батыр туралы орыс ғалымдары Гавердовский, Левшин, орыс елшісі Тевкелев, қазақ ғалымы М.Тынышбаев, орыс ғалымы Ерофеева өте терең зерттеулер жазды. Онискованың, Вадим Нестеров, Өталиев Сәкеннің, тарихшы Нұржан Жетпісбаевтың көптеген мақалалары жарық көрді. Танымал ақын Жөкей Шаңғытбаев  «Бөкенбай» атты дастан жазған.

Жалпы Бөкенбайдың атасы Жиембет пен әкесі Қарабатыр, ұлдары Тіленші және Есенаман, немересі Жоламанда батыр болған. Барлығы да қазақ жерінің тұтастығы үшін күрескен баһадүрлер.

Мәселен, Бөкенбайдың немересі Ресей империясының отаршыл саясатына қарсы ұлт-азаттық көтерілісі басшыларының бірі, халық батыры Жоламан Тіленшіұлының қайсарлығы, отаншылдығы мен ұлтжандылығы туралы қазақтың көрнекті жазушысы Ілияс Есенберлиннің  «Көшпенділер» трилогиясында жазылған. Бұл салмақты туынды алты кітаптан тұратын тарихи эпопея. Сонымен қатар, Жоламан батырдың есімі мектептегі Қазақстан тарихы оқулығы, Кеңес дәуірінде Қазақ совет энциклопедиясы және тарихшы Ермахан Бекмахановтың жазған туындысынан оқуға болады.

Бөкенбайдың ұлы тархан Тіленші де даңқты батыр, әрі би болған. ХҮІІІ ғасырдың соңғы ширегінде ұлттық тәуелсіздік жолындағы арпалыстың көш басында Сырым Датұлы тұрса, 20 жылға созылған азаттық күресіне Табын руын әкеліп қосқан Тіленші Бөкенбайұлы Кіші жүз қазақтары қарулы қозғалысының Сырым батырдан кейінгі жетекшілерінің біріне айналды. Ол – азаттық үшін күресте қызметі мен рөлі ерекше көрініп, сол кезеңдегі қоғамдық өмірден абырой-беделінің, ел үшін істеген  еңбегінің, әділ билігі мен қайтпас батырлығының арқасында салмақты орын алған қайраткер және Сырым батырдың ең жақын қарулар серігі, әрі досы ретінде ел есінде қалды.

Бөкенбай батырдың тағы бір ұлы болды. Ол – Есенаман батыр. Орал өңірінде (Батыс-Қазақстан облысы) Есенаман тауы бар. Таудың «Есенаман» деп аталуы батырдың есімімен тікелей байланысты. Бұл туралы жазушы Құрманғазы Қараманұлы Науқан молданың әңгімесіне сүйене отырып жазған. Өз сөзінде Науқан молда былай деген екен: – «Табын руынан шыққан Қарабатыр, Бөкенбай, атақты Есенаман тұқымдарымен батыр болған. Осы бетте Есенаман тауы дейтін тау бар. Бөкенбай, Қарабатыр – Есенаманның арғы бабалары. Заманында жеті атасының бәрі батыр болған. Ту ұстап, тұлпар мінген».

«Есенаман тауы» Шыңғырлау ауданына қарасты Сегізбай ауылы мен Қаратөбе ауданының Егіндікөл ауылы арасында орналасқан. Аталмыш тау ел арасында небір аңыз бен ақиқатқа айналған. Осындай аңыздың бірінде Асан Қайғы бабамыз халқына жерұйық іздеп жүріп, іргесінен Қалдығайты өтетін Есенаман тауының қасына желмаясын шөгеріпті деседі. Сонда ол «Төбең биік, суың бал» деп, осы жерде аялдап кеткен екен дейді.

Аңыз бойынша Бөкенбай Қараұлы Ақтөбе облысы, Байғанин ауданының Жарқамыс ауылында жерленген. Бірақ, бұл дерекпен келіспейтіндер көп. Енді біреулер баһадүр Үстіртте (Маңғыстау облысы) жерленген дегенді алға тартады. Маңғыстау өңірінің Бейнеу ауданынан 110 шақырымдай оңтүстікке бет алған бойда Айрақты бекінісі бар, сонда түркмендермен шайқаста Бөкенбай батыр 1742 қайтыс болған, оның қасында адай Есек мерген бірге болған. Әйгілі Есек мерген 10 жылдан соң, яғни 1752-жылы Бөкенбай батырдың басына құлыптас қойылған деген әңгіме бар.

Сол жер кіші әулиешілік көрінеді, ираннан келген ағайындардың бірі құлпытасты оқып жүріп Табын баһадур батыр …алдыңғы әріптері өшіп қалған, …енбай батыр деген жазуды оқыпты. Бұл әңгіме Маңғыстаулық журналист Әбілқайыр Спанға жеткен. Кезінде Әбіш Кекілбаев Әбілқайыр ағамызға Бөкенбай Қараұлының сүйегін осы Үстірт төңірегінен іздеу керек деген көрінеді. Осыған қарағанда баһадүр шынында да сол маңайда болуы ғажап емес.

Табын руынан шыққан тағы бір батыр, Сайын даланың сардары – Бұқарбай Естекбайұлы туралы да алғашқы болып жазған осы Әбіш Кекілбаев болатын.Displaying Ӏлияс Есенберлин.jpg

Сонымен қатар Бұқарбай батырдың ерліктері ақын-жыраулардың мұраларында, тарихшы Е.Бекмахановтың зерттеуінде, жазушы І.Есенберлиннің «Қаһар» романында, зерттеуші Қ.Бердәулетовтың еңбегінде көрініс тапқан.

Заңғар жазушы Әбіш Кекілбайұлы бірқатар еңбектерінде табын батырларын жақсы суреттеген. 2015 жылы 21 қарашада Астана қаласында Бұқарбай Естекбайұлы батырға көше берілген болатын. Аталмыш шараға Әбіш Кекілбайұлы да шақыртылған, алайда ол сырқатына байланысты бара алмапты. Сол кездегі ҚР Парламенті Сенатының депутаты Қожахмет Баймаханов ағамыздың тапсырмасымен бір топ ағайын сыйлықтарымен Әбіш ағаның үйіне бар екен. Сонда Әбекең көзіне жас алып: «Бұқарбай Естекбайұлы батырды бірінші болып мен жазып едім» сіздерге көп рахмет батырдың есімін ұлықтап жатқандарыңызға, бірақ мен денсаулығыма байланысты бара алмаймын» деген екен. Артынша 2015 жылы 11 желтоқсанда Әбіш Кекілбайұлы өмірден озды.

«Елін сыйламаған ер азады, Ерін сыйламаған ел тозады» демекші, батырлар даңқы мәңгі өшпесі анық және оларды қастерлеу бізге ортақ парыз. Яғни, қазіргі таңда бейбіт өмір сүріп жатқанымыз, осы батырлардың арқасы екендігі сөзсіз, демек олардың есімдері жадымызда мәңгі сақталары һақ.

Бұл ретте Әбіш Кекілбаевтың: «Бодандықта өкініш көбейсе, бостандықта жауапкершілік күшейетінін түсінбегіміз шарт» деген сөзін жадымыздан шығармауымыз керек.

 

 

Дайындаған Нұрбол Оқуов,

Маңғыстау облысы Ақтау қаласы,

журналист                  kerey.kz

Related Articles

  • Шарқи Түркістан Респубиликасы Туралы Не Білеміз?

    Жалпы сараптама (Ешбір жерде естімеген деректермен баяндалады) Егер тариxқа қызықпасаңыз, жаңа дерек естуді қаламасаңыз немесе уақытыңыз болмаса бұл сараптаманы оқу сізге “xарам” болады ))) Қазақстан тариxшыларына енді-енді үйреншікті тақырыпқа айнала бастаған Шыңжаң тариxындағы “Шарқи Түркістан Респубиликасы” туралы шындықты жұрт аса көп біле бермейді. Екі рет құрылған “Шарқи Түркістан” уақытша үкіметі туралы не білеміз? Әлқисса… Бірінші реткі Шарқи Түркістан үкіметі 1933-жылы Қашқарда құрылды. Үкімет небәрі үш ай өмір сүрді де Алтышаһарға қашып бара жатқан Дұңған (xуийзулар) әскері жағынан құлады. Бір жағы үкіметті құрушылардың өзі сатып кетіп тындым болды. Аса көп ешкім бұны біле бермейді. Гансу, Цинxай дұңғандары Шыңжаңға басып кіріп “қазақ-ұйғырмен бірлесіп коалецион мұсылман үкіметін құрамыз” деп Үрімжі қытайларын қоршауға алады.

  • ҮРКІН

    Сөз басы. Қарттарды аңсау Көзінің құйрығында әжім күліп, Сайратқан қызыл тілді бабын біліп. Жиналып кешкіғұрым төбешікке, Қариялар қылатын әзілді ілік. Аса зілсіз… тек қуып, «алалаған» Болмаса да кінамсыз дара бабаң. Ебін тауып құрдасын еңбектетсе, Қыбы қанып сақалын салаған. Ұрпақ үшін қаракет қам бағары, Оған уайым жаңбырдың тамбағаны. Күрең шайды сораптап сөз қозғаса, Көкірегіңнің көзіне шам жанады. Азаматты ардақтар арыс атын, Қариялар – «қара орман», тоғыс ақыл. Қалт-құлт етіп сүйеніп асасына, Жиын-тойда шұрқырап табысатын. Бұрынғының қарттары-ай сырма шапан, Саңы ауса саяқсып қырға тартар. Басында тақиясы, тұмағы жоқ Бүгінгінің шалдары қырма сақал. Самайынан суыртпақ қылау ұрлап, Сайқал заман тұманыт, тұмау ұрған. Керегенің басында «күні өткен», Айналып кетпеймін бе, тұмағыңнан? Отқа қақтап, дәуірдің

  • Шарқи Түркістан мен Шыңжаң қазақтары туралы

    Бұл 1933-жылы құрылған Шарқи Түркістан үкіметінің Англия елінен саяси, әскер көмек сұрап жолдаған xат-дұр. Естеріңізде болса бірер айдың алдында осында Шарқи Түркістан үкіметінің Түркиядан әскери көмек сұрап жолдаған xатын салғамын. Небәрі бірер ай өмір сүрген Шарқи Түркістан респубиликасының қилы тариxы қазақ қоғамының баса назарында болу керек деп ойлаймын. Дәл қазіргі күнде Қазақстан немесе тұтас орталық Азия үшін екі стратегиялық өңір бар. Олар: Ауғаныстан және Шыңжаң (Синьцян/ШУАР). Ауғаныстан туралы айтып жүрмін. Осы екі өңірдегі стратегиялық тариxты жақсы білсек орталық азия елдерінің жарқын келешегін күні бұртын ойлай алған боламыз. Не үшін Шарқи Түркістан уақытша респубиликасы Англия, Түркиядан әскери көмек сұрайды? 30-жж Түркия-Қытай қатынастары; Англия-Қытай қатынастары қалай болған? Бұл мәселеге совет пен германия,

  • АЛАШОРДА- ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЗАҢДЫ БАСТАУЫ (ХХ- ҒАСЫРДЫҢ БАС КЕЗІНДЕГІ ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІГІНІҢ ҚҰРЫЛУ ТАРИХЫ)

    Жұмат ӘНЕСҰЛЫ жазушы, тарихшы «Абай.кз» порталында жарияланған журналист Б.Мүрсәлімнің «Жарияланбаған автономия» атты мақаласы мен ғылым докторы М.Қойгелдімен бірге шығарған «Алаш туы астында» атты деректі фильмі білетін жұртқа біраз қайшылықтарға толы пікір туындатқандай. Мақаланы оқып, деректі фильмді көрген жұртқа «Жер астынан жік шықты, екі құлағы тік шықты» дегендей екі ұшты ой салады. Біздің тарихшыларымыз әлі күнге дейін Тарих ғылымы саласында Кеңестік идеология салып берген «жалғыз аяқ» жолмен келе жатқан тәрізді. Таяуда «Абай.кз» порталында Сұлтан хан Аққұлының аталмыш фильм туралы мақаласы жарияланған екен, мен Сұлтанханның пікіріне қосыламын. Және соған орай өзімнің ХХ -ғасырдың бас кезіндегі Алаш қозғалысының, Алаш партиясының, Алаш орда үкіметінің атқарған тарихи рөлі туралы толық айта кеткенді жөн көрдім. «ТАРИХ»

  • Алаш арыстары және коммунист «көкелер»

      1918 жылдың 29 қазан күні Совет өкіметін орнатушы коммунист- большевиктердің ізбасарлары – комсомолдардың жеке ұйымы құрылған екен. Бұл ұйым кезінде арнайы дайындықпен келіп, қабылдаушы комиссияның қатаң сынынан сүрінбей өткен жастарды ғана өз қатарына қабылдағаны рас. Комсомол қатарына өту болашағын биік мансаппен, үлкен атақпен байланыстыратын әрбір жастың басып өтуге тиісті шартты баспалдақтарының бірі болатын. Ал әкесі «халық жауы» аталып сотталып кеткен немесе біржола атылып кеткен бозбала мен бойжеткенге комсомол қатарына алатын сынға түсуге мүмкіндік бергенді қойып, артына ит қосып қуатын болған. Мәселен, орта мектепті үздік бітірген, «Алтын медаль» иегері, мектептегі ең білімді, ең талантты оқушы, болашақта қазақ әдебиетінің тарихын үш ғасырға ұзартқан ғалым, «Алаштың алмас қылышы» атанған қазақтың қазіргі көзі

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: