|  | 

Тұлғалар

ҚАРЖАУБАЙ САРТҚОЖАҰЛЫ 70 ЖАСТА!

Karzhaubay-gazetke--1000x700

Қаржаубай Сартқожаұлы-Қазақстан мен әлемдік түркологияда айырықша орны бар тұлға. Оның ғылымдағы басты жетістіктері мыналар:
1- Ғылымда алғаш рет көне түркі ескерткіштерін кешенді түрде зерттеді. Атап айтқанда, ескерткіштердің археологиялық сипаттамасы, сақталу сақталу жағдайы, жазылуы мен оқылу тарихы, тілдік ерекшеліктері, жазу тағбасы және олардың қолданылуы, сөздік қоры секілді мәселелерді жүйелі қарастырды;
2- Көне түркі ескерткіштері мәтіндерінің бұрын да түрлі атлас-альбомдарда, монографияларда, хрестоматиялар мен академиялық басылымдарда жарияланған нұсқаларының болуына қарамастан, аталған мәтіндерді өз көзімен көріп, қолымен сипай отырып, заманауи технологиялардың көмегімен қайта бастан көшіріп, транскрипциялап, аудармасын жасап шықты;
3- Көне түркі ескерткіштерін алғаш ашып, ғылым әлеміне белгілі еткен В. Томсен, В.В. Радлов, С.Е. Малов сынды ғалымдардың зерттеулеріне сын көзбен қарап, олар тарапынан орныққан тұжырымдардан 500-ден астам қатені тауып шықты. Бұл қателердің көбі мәтіннің транскрипциясына, аудармасына және түсіндірмесіне қатысты болды;
4- Көне түркі руникалық жазуының түп тегін, дамуын зерттей келе аталмыш жазудың түркілердің ата-бабасынан келе жатқан төл жазуы екенін дәлелдеп шықты және осы тақырыпта «Көне түркі жазуының генезисі» деп аталатын көлемді монография ұсынды;
5- Ғылымда Ұйғыр қағанаты деген атпен орныққан Біріккен түркі қағанатының руникалық ескерткіштері туралы біріыңғай зерттеу жасап, Елетміш Білге қағанның үш бірдей ескерткішіне текстологиялық сараптама жасап, қағанаттың саяси тарихын, оның іргесін қалаушы Құтлық Көл Білге қағанның мемлекетті құруы мен дамытуы, қағанаттың билік жүйесі мен мемлекеттік құрылымы сынды басты түйіндерді жүйелі зерттеп, «Объединенный каганат тюрков» атты арнайы ғылыми зерттеу еңбегін (монография) дүниеге әкелді;
6- Көне түркі ескерткіштеріне арналған эпиграфикалық талдаулар мен жүйелі әдіснамалық ұстанымдарды ұсынған, байырғы түркілік киелі орындар мен оларға жасалған кең көлемді археологиялық сипаттауларды, көне түркілердің дүниетанымы мен олардың тарихын, мәңгітас мәтіндерін зерттеуді бір арнаға тоғыстырған екі томдық «Орхон мұралары» атты бірегей іргелі зерттеу еңбегін жариялады;
7- Қазақ және орыс тілдерінде «Орхон ескерткіштерінің атласы» (Атлас орхонских памятников) деп аталатын кең форматтағы екі бірдей ауқымды еңбегі жарық көрді;
8- 2013 жылы жаз айында жас түрколог Жантегін Қаржаубаймен (ұлы) бірлікте Орталық Моңғолиядан көне түркілердің жерлеу кешенін тапты және ол ЮНЕСКО-ның әлемдік тарихи мұралар тізімдігіне енгізілді.
ОСЫ ЕҢБЕКТЕРІНІҢ АЯСЫНДА:
1- Қ. Сартқожаұлы Білге қаған кешеніне жасалған археологиялық зерттеу жұмыстары кезінде қазақтардағы қойдың басын кәделі асқа қосып тарту дәстүрі көне түріктерде болғанын, сол арқылы қазақтардың көне түріктердің тарихи, генетикалық және этникалық жалғасы екенін дәлелдеп шықты;
2- Көне түркі мәтініндегі «Umaj teg ögüm qatyn quutyŋa inim Kül-tigin er at boldy» деген сөйлемге этномәдени, этнопсихологиялық және лингвстикалық талдау жасап, археологиялық және тарихи деректерден дәйектер үсына келе, оның мағнасы « Ұмай текті анамның құтына (бағына) Күлтегін сүндеттелді» деген сөз екенін және сүндеттеу дәстүрінің исламияттан бұрын да түркі, парсы, араб-еврей халықтарында болғанын дәлелдеп берді;
3- Моңғол Алтайынан табылған көне музыкалық аспаптың қазақтың қара домбырасының түркілік дәуірдегі нұсқасы екенін зерттеп, дәлелдеп шықты және ол туралы халықаралық басылымдарда мақалалар жариялады;
4- Күлтегін мәтініндегі «Teŋri teg. Teŋride bolmys türük bilige qaɣan bu ödke olurtym» деген тіркестегі «Teŋri teg» сөзін бұрындары аударылып жүргендей «Тәңір спетті=Тәңір секілді» деп еменс, «Тәңір бір» деп аударылатынын, тұтас мәтіннің «Тәңір бір, Тәңірден жаратылған Түрік Білге-қаған бұл заманда [таққа] отырдым» деген мағна беретінін дәлелдеді;
5- Қ. Сартқожаұлы Екінші Түркі қағанатының құрушысы, көне түркі тарихында айырықша орны бар тарихи тұлға, Күлтегін мен Білге қағанның әкесі, Қапаған қағанның ағасы − Елтеріс Құтлық қағанның VIII ғасырда тастан сомдалған бас мүсінін (түп нұсқа) Қазақстанға жеткізді. Қазір бұл бас мүсін Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің бас корпусындағы Күлтегін жайымында− жазу тарихының мұражайында тұр.

Жоғарыда келтірілгендер ғалым Қаржаубай Сартқожаұлының талай жылдарға созылған іргелі зерттеулерінің бір парасы ғана. Қаржекең мен үшін қадірлі аға әрі ұлағатты ұстаз. Оның кеңес беруімен және қолдап-қуаттауымен мен «Көне түркі ескерткіштеріндегі қытай жазбалары және олардың Отан тарихынан деректік әлеуеті» (古突厥碑铭汉文记载及其历史文献价值) деп аталатын докторлық диссертация жаздым әрі қорғадым.
Оның менің ғылымда өз жолымды табуыма сіңірген еңбегі мен ағалық ақыл-кеңесіне көптен-көп рахмет айта отырып, ғалым ағамызды алда келе жатқан 70 жылдық мерей тойымен шын жүректен құттықтаймын және ағамызға мол денсаулық, шығармашылық шабыт, отбасына бақыт, амандық-саулық тілеймін!!!

Тұрсынхан Зәкенұлы

Related Articles

  • «АЛАШ ОРДА» МЕН ХАЛИФА АЛТАЙҒА 100 ЖЫЛ

    Еліміздің  тәуелсіздік алып, өркендеп дамумен бірге тамырлы тарихымыз қайта жаңғырып, егемендігіміздің еңсесі биік, іргесі бекем. Ұлы дала Көш басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтің 2017 жылғы халыққа жолдауы мен 12 Сәуір күнгі «Болашаққа бағыдар: рухани жаңғыру» тақырыбындағы мақаласына сайкес, ел тарихында аттары алтын әріппен жазылған, кейінгі ұрпаққа өшпес өнеге болған Алаш арыстарын еске алыу, олардың ұлы еңбектерін ұрпақ санасына сіңіру нықтап қолға алынды. Осыған орай, ғұлама-ғалым, жазушы, дін танушы, ақын Халифа Алтай  Ғақыпұлының туылғанна ғасыр толуына байланысты оның еңбектері мен өмір кешірмелерін, отаншылдық рухын нәсихаттау және рухына арнап ас беріп, құран бағыштау мақсатында 2017 жылы 29 маусым күні «Халифа Алтай» халқаралық қайырымдылық қоры, Халифаұлы Абдырайым Алтай, Қайнола Зейноллаұлы, Барлыбай Бауржан Әбдіманатұлы, Дәулетжан Шаймұранұлы,

  • БАЛУАН ШОЛАҚТЫҢ ФОТОСУРЕТІ және палуанның өмірінің белгісіз тұстары туралы

    Жұмат ӘНЕСҰЛЫ БАЛУАН ШОЛАҚТЫҢ ФОТОСУРЕТІ және палуанның өмірінің белгісіз тұстары туралы Төмендегі Балуан Шолақтың қолдан салынған суреті емес, ФОТОСУРЕТІ. Сәбит Мұқановтан кейін жазушылар Ж.Бектұров, Б.Қойшыбаев және басқалар Шолақ атамыздың фотосуреті болмағанын жазып жүрді. Ал, мен сонау 90-жылдары тауып алған мына сурет -ЕСКІ ФОТСУРЕТ көшірмесі. Мұның фотосурет екендігі Б.Шолақтың артындағы шымылдықтан көрініп тұр. Ал, штрихтап салынған, немесе, акварельмен салынған сурет болса, ол анық байқалар еді. Сонымен бұл- Балуан Шолақтың фотосуреті. Бұл фотоға Балуан Шолақ шамамен 1917-жылы Жетісуда (Алматыда,Верныйда болған кезінде түскен деп шамалауға болады.автор) Астында Б.Шолақтың туған, және қайтқан жылы шамамен 50-60- жылдары жазылған тәрізді. Шамамен 2010-жылдан кейін осы фотопортреттен қарап салған Балуан Шолақтың суретшілер жазған портреттері пайда бола бастады, бірі

  • Торғайдан ұшқан көк торғай

    Аян -Сейітхан Нысаналин, ақын, жазушы Торғайдан ұшқан көк торғай (Журналист- жазушы, ақын Жұмат Әнесұлы туралы эссе) Қазақтың Ұлы даласының қай пұшпағы болса да қасиетті, қымбат маған. Бірақ, тұнып тұрған тарихы тарау тарау Торғай топырағын  қаршадайымнан  бір басуға құмартып,  көптен ойда жүр еді. Ақыры, реті келіп, «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») іссапарға жұмсады. Арқалық әуежайынан түсіп, Амангелді мен Жангелді аудандарын  армансыз аралап, сапар оңтүстікке қарай ойысты. Ойдым ойдым орман тоғай , қыр белеске ұласқан құмдауыт жазық басталып,төңірегі балхаш жасыл төбешіктерге толы ботакөз бұлақ бастаулар тынысты ашып, кеңейтіп жібергендей. Керімсал самал іштен тына күрсініп, жанға ерек рахат сыйлады.  Көз ұшындағы  көкжиекте бұлың бұлың бұлдыраған  жатаған жоталарға  қарадым. Қызыл шағыл шаңғыт жолдардан бұлтылдап

  • Алаш зиялыларының  елдік сана тұрғысындағы тұжырымдары

    Ұлтына, жұртына қызмет қылу білімнен емес, мінезден». Әлихан Бөкейханұлы   Ұлттық рухты асқақтататын – елдiк сана. Елдiк сана – ұлттық идеологияның өзегi.  Елдік сана ұлттық рухтың көрсеткіші. Елдік сана биік болса ана тiлi жат идеологияны таратушы құралға айналмай, өзiнiң дiттеген мақсатына жетедi. Елдік сана мен мемлекетшілдік сана егіз ұғымдар. Рухани тамырлар негізінде мемлекетшілдік сана тамырын тереңге жаяды. Мемлекетшілдік санаға жол ашатын тұлға бойындағы ұлттық рух. Адам саяси ілімдер, саяси теориялар мазмұнын зердесіне құйғанымен мемлекетшілдік санамен қарулана алмайды. Мемлекетшілдік сана ұлттық саяси білімдер арқылы қалыптастын дүние. Мәселен, тарихымыздағы  біртуар хандар өз заманының әлемдік саяси тұжырымдарын білмесе де, халқының төл тарихын, болмысын, түйткілдерін жетік білгендіктен, аласапыран уақыттарда елінің етек – жеңін жинап,

  • Шығыс  Түркістандағы  Алаш  рухы

    Алтайдан Атырауға дейін созылып жатқан ұланғайыр жердің бір бөлшегі шығыс Түркістан. Негізінде ол ұлы «Қаһарлы Алтай» еді! Адамзаттың алтын бесігі саналуының сыры жері мен елі батыр… Әттеген-айы! Қайсыбір найсап қолдардың шекараны бөлшектеп  қате сызғанымен, ырықсыз құйырығын үзіп, ұлы денесінен айырылған күйінде қансырап жатыр. Шығыста қалған бауырлардың қайғысы мен мұңын, тулаған ыстық қанын Ертіс арқылы сезінуге болады. Шығысы мен батысына салт  атты кісі алты айлық жол жүруге тура келетін қайран Алтай қайырылмас болды. Шығыс Түркістанның көкжалы Оспан батыр қолбасшылық ететін қазақ атты жасауылдары 1940 жылы  Шың Шысай әскеріне қарсы Ышқынтыдағы шайқаста орыстың генералы Разборовты өлтіреді. Генералдарының  сүйегін сұраған орыстарға Ырысхан: «Сендер 1937 жылы Мәскеуге апарып өлтірген Әлихан Бөкейханның, Ахмет Байтұрсынның басын

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: