|  | 

Тұлғалар

ҚАРЖАУБАЙ САРТҚОЖАҰЛЫ 70 ЖАСТА!

Karzhaubay-gazetke--1000x700

Қаржаубай Сартқожаұлы-Қазақстан мен әлемдік түркологияда айырықша орны бар тұлға. Оның ғылымдағы басты жетістіктері мыналар:
1- Ғылымда алғаш рет көне түркі ескерткіштерін кешенді түрде зерттеді. Атап айтқанда, ескерткіштердің археологиялық сипаттамасы, сақталу сақталу жағдайы, жазылуы мен оқылу тарихы, тілдік ерекшеліктері, жазу тағбасы және олардың қолданылуы, сөздік қоры секілді мәселелерді жүйелі қарастырды;
2- Көне түркі ескерткіштері мәтіндерінің бұрын да түрлі атлас-альбомдарда, монографияларда, хрестоматиялар мен академиялық басылымдарда жарияланған нұсқаларының болуына қарамастан, аталған мәтіндерді өз көзімен көріп, қолымен сипай отырып, заманауи технологиялардың көмегімен қайта бастан көшіріп, транскрипциялап, аудармасын жасап шықты;
3- Көне түркі ескерткіштерін алғаш ашып, ғылым әлеміне белгілі еткен В. Томсен, В.В. Радлов, С.Е. Малов сынды ғалымдардың зерттеулеріне сын көзбен қарап, олар тарапынан орныққан тұжырымдардан 500-ден астам қатені тауып шықты. Бұл қателердің көбі мәтіннің транскрипциясына, аудармасына және түсіндірмесіне қатысты болды;
4- Көне түркі руникалық жазуының түп тегін, дамуын зерттей келе аталмыш жазудың түркілердің ата-бабасынан келе жатқан төл жазуы екенін дәлелдеп шықты және осы тақырыпта «Көне түркі жазуының генезисі» деп аталатын көлемді монография ұсынды;
5- Ғылымда Ұйғыр қағанаты деген атпен орныққан Біріккен түркі қағанатының руникалық ескерткіштері туралы біріыңғай зерттеу жасап, Елетміш Білге қағанның үш бірдей ескерткішіне текстологиялық сараптама жасап, қағанаттың саяси тарихын, оның іргесін қалаушы Құтлық Көл Білге қағанның мемлекетті құруы мен дамытуы, қағанаттың билік жүйесі мен мемлекеттік құрылымы сынды басты түйіндерді жүйелі зерттеп, «Объединенный каганат тюрков» атты арнайы ғылыми зерттеу еңбегін (монография) дүниеге әкелді;
6- Көне түркі ескерткіштеріне арналған эпиграфикалық талдаулар мен жүйелі әдіснамалық ұстанымдарды ұсынған, байырғы түркілік киелі орындар мен оларға жасалған кең көлемді археологиялық сипаттауларды, көне түркілердің дүниетанымы мен олардың тарихын, мәңгітас мәтіндерін зерттеуді бір арнаға тоғыстырған екі томдық «Орхон мұралары» атты бірегей іргелі зерттеу еңбегін жариялады;
7- Қазақ және орыс тілдерінде «Орхон ескерткіштерінің атласы» (Атлас орхонских памятников) деп аталатын кең форматтағы екі бірдей ауқымды еңбегі жарық көрді;
8- 2013 жылы жаз айында жас түрколог Жантегін Қаржаубаймен (ұлы) бірлікте Орталық Моңғолиядан көне түркілердің жерлеу кешенін тапты және ол ЮНЕСКО-ның әлемдік тарихи мұралар тізімдігіне енгізілді.
ОСЫ ЕҢБЕКТЕРІНІҢ АЯСЫНДА:
1- Қ. Сартқожаұлы Білге қаған кешеніне жасалған археологиялық зерттеу жұмыстары кезінде қазақтардағы қойдың басын кәделі асқа қосып тарту дәстүрі көне түріктерде болғанын, сол арқылы қазақтардың көне түріктердің тарихи, генетикалық және этникалық жалғасы екенін дәлелдеп шықты;
2- Көне түркі мәтініндегі «Umaj teg ögüm qatyn quutyŋa inim Kül-tigin er at boldy» деген сөйлемге этномәдени, этнопсихологиялық және лингвстикалық талдау жасап, археологиялық және тарихи деректерден дәйектер үсына келе, оның мағнасы « Ұмай текті анамның құтына (бағына) Күлтегін сүндеттелді» деген сөз екенін және сүндеттеу дәстүрінің исламияттан бұрын да түркі, парсы, араб-еврей халықтарында болғанын дәлелдеп берді;
3- Моңғол Алтайынан табылған көне музыкалық аспаптың қазақтың қара домбырасының түркілік дәуірдегі нұсқасы екенін зерттеп, дәлелдеп шықты және ол туралы халықаралық басылымдарда мақалалар жариялады;
4- Күлтегін мәтініндегі «Teŋri teg. Teŋride bolmys türük bilige qaɣan bu ödke olurtym» деген тіркестегі «Teŋri teg» сөзін бұрындары аударылып жүргендей «Тәңір спетті=Тәңір секілді» деп еменс, «Тәңір бір» деп аударылатынын, тұтас мәтіннің «Тәңір бір, Тәңірден жаратылған Түрік Білге-қаған бұл заманда [таққа] отырдым» деген мағна беретінін дәлелдеді;
5- Қ. Сартқожаұлы Екінші Түркі қағанатының құрушысы, көне түркі тарихында айырықша орны бар тарихи тұлға, Күлтегін мен Білге қағанның әкесі, Қапаған қағанның ағасы − Елтеріс Құтлық қағанның VIII ғасырда тастан сомдалған бас мүсінін (түп нұсқа) Қазақстанға жеткізді. Қазір бұл бас мүсін Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің бас корпусындағы Күлтегін жайымында− жазу тарихының мұражайында тұр.

Жоғарыда келтірілгендер ғалым Қаржаубай Сартқожаұлының талай жылдарға созылған іргелі зерттеулерінің бір парасы ғана. Қаржекең мен үшін қадірлі аға әрі ұлағатты ұстаз. Оның кеңес беруімен және қолдап-қуаттауымен мен «Көне түркі ескерткіштеріндегі қытай жазбалары және олардың Отан тарихынан деректік әлеуеті» (古突厥碑铭汉文记载及其历史文献价值) деп аталатын докторлық диссертация жаздым әрі қорғадым.
Оның менің ғылымда өз жолымды табуыма сіңірген еңбегі мен ағалық ақыл-кеңесіне көптен-көп рахмет айта отырып, ғалым ағамызды алда келе жатқан 70 жылдық мерей тойымен шын жүректен құттықтаймын және ағамызға мол денсаулық, шығармашылық шабыт, отбасына бақыт, амандық-саулық тілеймін!!!

Тұрсынхан Зәкенұлы

Related Articles

  • Тұрым батыр

    Тұрым батыр Орынбай ұлы (1830 ـــ 1904) тұрым 15 жасынан бастап батырлықпен аты шыққан екен. Әсіресе оның 15 жаста үш бірдей ұрыны қызыл қолмен ұстап алғаны, 17 жасында аюмен алысқаны сол кезде елге аңыз болып тараған. Тұрым 19 жасынан бастап, өз елін асыраудың әбігерлігіне түсіп, ерлігімен төңірегіне таныс болған. Россияның орта жүз елінің қоныстанған өңірлеріне өртең салып, тың ашып, әскер түсіруі ондағы елді ерен шошындырып, ел тозғындап, бытырай бастағанда, 1860 – жылдары елді берекеге шақырып, қанды қырғын соғыс салып, совет жерінен үш жүз семиәмен жеменей шекарасынан көшіп өтеді, мұнда 180 дей уақ руы Тарбағатайды бетке алып бөлініп кетеді де, 120 дай ителі түтіні тұрыммен бірге өрлеп, көктоғайдың Үліңгір өзені бойындағы

  • МАҒЖАН МЕН СМАҒҰЛ

    Алаш зияларының арасындағы тығыз байланыс, олардың бір-бірін рухани һәм материалдық тұрғыдан демеуі – шынайы тарихи факт болса, осы шындық сәт сайын ашылып жатқанына жаның қуанады. Алматыдан Астанаға араға кемі екі-үш күн салып жететін «Жас қазақ» апталығы 2014 жылы 7 қарашада (№ 44) жарқ еткізіп Байқал Байәділовтің «Сурет құпиясы» атты материалымен қоса арасына Мағжан енген бір топ азаматтың (оқушы балалар да бар) фотосуретін жариялады. Мақала авторы мұны Еңбекшілдер ауданы «Казгородок» мекенінде тұратын Зура Темірхановадан алғанынан айтады. Оның арғы жағында бұл кісінің әкесі Темірхан – М.Жұмабаевтың шәкірті болғанын жеткізеді. Сөйтіп материалының соңында «оқырман суреттегі азаматтарды танып жатса, газетке хабарласса екен» деп ой тастады. Апталықтағы суретті көре сала, бір тұлғаның бейнесі көзімізге оттай

  • Марал ишан Құрманұлы.

    Керей руының Тарышы тайпасына жататын Ақсары атасының Нұрымбет әулетіне жатады. Бұл елдің атақонысы осы күнгі Ресейдің Қорған облысы, Солтүстік Қазақстан облысының Жамбыл ауданы, Қостанай облысының Ұзынкөл ауданы. Біз әңгіме еткелі отырған Марал Құрманұлы жөнінде революцияға дейін де, одан кейін де, біздің заманымызда да біршама кітап, газет-журнал беттерінде мақалалары шықты. Бабамызға байланысты материалдарды энциклопедия беттерінен де табуға болады. Марал ишан сол қозғалыстың рухани көсемі болған адам. Қазақ қоғамының осы тұста дағдарысқа ұшыраған ұлттық рухын көтеруге діннің ықпалын пайдалануға тырысқан Марал бабаның азаматтық ерлігін ұмытуға болмайды. Ишанның әкесі Құрман Кенжебайұлы бес уақыт намазын қалдырмаған, әрі батыр, әрі діндар адам болыпты. Оның ерекше бір қасиеті – адам емдейтін тәуіп екен. Абылайдың батырларының бірі,

  • Шанышқылы Бердіқожа батыр – біртұтас қазақ әскерінің бас қолбасшысы

    Шанышқылы Бердіқожа батыр – қазақ халқының жері мен елін қорғаушы сардары. Шанышқылы Бердіқожа батыр – Қазақ хандығының көрнекті қайраткері, ұлттың ардақты тұлғасы, есімі Ресей және Қытай еліне танымал болған, әйгілі сардар, қолбасшы. Батыр туған елін жаудан қорғау жолында бүкіл ғұмырын сарп еткен. Батыр ұрпақтары Шығыс Қазақстан және Ақмола облысының Ерейментау ауданында және Қытайда да өмір сүреді. XVIII ғасырда қазақтың үш жүзінің басын біріктіріп жоңғар басқыншылығына қарсы қолбасшылық еткен батырларымыз аз болмаған: орта жүзде – Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай, Кіші жүзде – Табын Бөкенбай, Тама Есет, Ұлы жүзде – Шанышқылы Бердіқожа, Шапырашты Наурызбай және т.б. Қазақтың жазылмаған заңы бойынша батырлар мен сардарларды өз руының шыққан тегімен атау дәстүрі қалыптасқан. Бұл батырға

  • Төлке Қарағұл тайшы қызы (1592-1670)

    Төлке Қарағұлқызы – сүйегі ойраттың шорас тайпасынан шыққан қалмақ нояны Қарағұл тайшының қызы. Көшпенді Жоңғар мемлекетінің негізін қалаған Ерден батырдың (Батыр хонтайшы) туған қарындасы. Бір мың бес жүз тоқсан екінші жылы туған – бір мың алты жүз жетпісінші жылы жетпіс сегіз жасында қазіргі Омбы облысы Тары қаласының аумағында дүниеден өткен. Ерден батырдан жеті жас кіші қарындасы. Сары (Сарғатбек) Есболұлының бәйбішесі. Сары Есболұлы 1578 туып 1671 жылы тоқсан үш жасында бәйбішесі Төлкенің асын бергеннен кейін көп ұзамай бақилық болған. Дүниеден өтер алдында – Түсіме Атекем (әкесі Есболдан мүшел жас үлкен ағасы Есенәлі) жарықтық аян берді. Аяқ – қолыңды жина, тырнақтарыңды алдыр, алдағы сәрсенбі-бейсенбінің сәтінде ұзақ сапарға аттанасың. Қайтып оралуың екіталай. Жол

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: