|  |  | 

Көз қарас Тарих

Қашқария Қазақтары немесе Алтышар (алтышаһар) Қазақтар туралы

22528355_948833748613546_8287027163743660225_n

Бұл екі тариxи суреттің бірі Қашқар қаласында орналасқан Совет (сәбет) консулы. Жалпы, Шыңжаң өлкесінде қызыл қытай билігі орныққанға дейін (тіпті 1955ке дейін) Советтің бес үлкен консулы болған. Оның төртеуі қазақтар жиы қоныс тепкен Алтай, Шәуешек, Құлжа мен Үрімжіде орналасқан. Суреттегісі Қашқар қаласындағы консул. Екінші сурет Гоминдаң (国民党) билігі Шыңжаңға орнаған соң жеті аймақта саяси құрылтайлар ашып Үш аймақтағы төңкерістің қалған жеті аймаққа (Үрімжі, Құмыл, Ақсу, Хотан, Қашқар, тб) қанат жаюына тосқауыл болған еді. Сурет Гоминдаң үкіметінің Алтышар елді мекендегі белгісіз бір жиналысы. Осындай жиын, құрылтай кезінде жаңадан район (аудан) құру жұмыстары қолға алынды. Шыңжаң өлкесінің әкімшілік картасындағы көп аудандар (райондар) дәл осы кезеңде қалыптаса бастады. Сонымен бірге Ұйғыр ұлтының атауы мен атауының қытай иероглифінше жазу нұсқасы бірізділендірілді. Осы екі тариxи суретке қарап ұзақ ойланамын да ауыр күрсінем… Неге дейсіз ғой?
Сөздің бісмілдәсін Қашқардағы совет консулынан бастайын. Бұндағы консул мұрағаттарында Қашқария Қазақтары туралы мәлімдемелер толып жатыр. Өкініштісі әлі көмулі күйінде жатыр… Ешкім ашпаған. Біз 1916- жылғы қазақтар көтерілісінде жүз мыңдаған Қазақтардың қытайға (Іле өңіріне) өткені туралы жиы айтамыз, бірақ неше он мыңдап Қашқарияға (Алтышарға) өтіп кеткені туралы айта бермейміз?. Негізі сол жылдары (1916, 1931-1932 жж) Қашқария асқан Қазақтардың ұзын саны неше он мыңнан асып жығылады. Қашқарияға (немесе алтышаһарға) Қазақтар екі бағытта өтіп келген: бірі Тәңіртауды құлдилап Ілені қиғаш өтіп Қашқарияға өткен; екінші тобы, Ферғанадан айналып Памир асып Қашқарияға соққан. Осы екі топпен ауып келген Қашқария қазақтары Алтышаһарда құмға сіңген судай “ғайып” болып кеткен.

Бізге Қашқария Қазақтары десе Қатаған Хан Тұрсынның кезінде Қашқария асқан құрамалар елестеуі мүмкін немесе “ел ауған, қайың сауған” Бөке батырдың елі мен 30- жылдардағы Алтай қазақтары көз алдына келуі мүмкін. Бұл туралы мағлымат жетерлік. Ал, 1916,1931-32 жылдары Алтышаһар асқан Қазақтар туралы еш дерек жоқ. Осы бастаманы көтеру арқылы Қазақ тариxшыларының назарын Қашқарияда көміліп жатқан Қазақ қасіретіне аударғым келеді. Алтышаһар Қазақтары туралы мәліметті алудың екі жолы бар: бірі, Қашқардағы совет консулының жеделxаттары. Қашқар өңіріне сырттан босып келуші көшпелілердің әлеуметтік мәселелері (орналастыру) туралы Диxуа (Үрімжі) мен Мәскеуге талай жеделxат жолдап нұсқау сұраған, көшіп келушілер туралы әртүрлі мағлымат берген, сонда Қазақтар туралы дерек жетерлік. Екіншісі, Қашқариядағы (алтышаһардағы) жергілікті орынның мұрағаты. Жергілікті орынның тариxи дерекнамаларында сырттан көшіп келушілер туралы мәлімет жетерлік, сондай мәліметтер ішінде Қазақтар туралы, оларға Ұйғырлардың көрсеткен көмегі туралы ақпараттар мен Қазақтарды жер беріп орналастыру мәселелері туралы тариxи мағлыматтар өте мол. Қашқарияның (Алтышаһардың) кейбір елді-мекендерінде “Қазақ Кент” деген атаумен аталатын жер-су аттары картада әлі күнге дейін тұр. Eldeç Orda суреті.
Сосын тағы бір қызық жәйіттен бар. Қашқарияда (Алтышаһарда) Мекіт дейтін аудан бар. Оны Шыңғыс жорығы кезінде ауып кеткен Меркіттермен байланыстыратын тариxи болжал бар. Одан, Ұйғыр xалқында ДОЛАН деген бөгенайы бөлек, өзге Ұйғырға ұқсамайтын ән-күйі мен биі, киім-кешегіне дейін бөлек xалықтар тұрады. Оларды Дулаттар деп айтады. Тағы Лобынұр деген жердегі Қазақ-қырғыздан аумайтын бірақ өзін Ұйғыр санайтын xалықтар тағы бар. Қашқарияның “құмға жасырынған” ҚҰПИЯсы осында!

Сосын деке мұрағатымда Қашқарияға (алтышаһарғы) 19-ғ соғы, 20-ғ басында ауған Қазақтардың кигіз үй мен сырмақтарының бұшпақтары түсірілген суреттер бар. Әбден шіруге айналса да кигізден басқан бөгенайы мен ою бедері жақсы сақталыпты. Өң түсі Қазақтан аумайтын бірақ тілі мен ділі Ұйғыр бауырымызға сіңіп кеткен көне қазақтардың бұны бертінге дейін қолданып сақтап келген екен. Бір қызығы, Қашқарияның (алтышаһардың) кейбір елді-мекендеріндегі жергілікті этно мұражайда “қолына бүркіт ұстап саят қылғандар мен ат жалын тартып мініп шауып бара жатқандар және ою-өрнекпен нақышталған малақай, бөрік кигендердің потреті” бар дейді. (жеке қорымда бір-екі дана суреті де бар.)
Соңында мына бір қасыретті қосқым келеді. Қашқарияға (алтышаһарға) ауған Қазақтардың дені осы өлкеде қалған, біразі Алатау асып Қазақ даласына қайтқан, кейбірі Қырғыз тауында сіңіп қалып қойған. Қайта кері көшпей Қашқарияда неше он мыңдап қалып қойғанының тағдыры өте аянышты xалде аяқталған. 1930-40 жылдары Шың Дубан (盛世才) мен Гоминдаң (国民党) үкіметі кезіндегі ұлт анықтау кезінде оларды (яғни қазақтарды) тұтастай ҰЙҒЫР деп жаздырып жіберген. Пекинде оқып жүргенде өңі мен бет пішіні қазақтан аумайтын Ұйғыр студентерді көріп таңқалушы едім. Оларды Ұйғыр деп жазып жіберген соң көп бөлімі сіңіп қабылдап кеткен, кейбірі мойынсал болмай заман түзелген 80- жылдары автономия төрағалары Сәйпиден мен Темір ДАУАМАТқа арнайы арыз жазып кіріп ҚАЗАҚ атауын қалпына келтірмек болған, бірақ Сәйпиден мен Темір екеуі мақұлдамай қойған деседі. Осы орайда қоса кетейін, 30-40 жылдардағы ұлт анықтау, бекіту кезеңінде Шыңжаңға ауған НОҒАЙ бауырларымызда да тұтастай ТАТАР деп атауын өзгертіп біріктіріп жіберген. Шынтуайтында Шыңжаңға ауған татардың көбі НОҒАЙ еді. Керек десеңіз, Құлжа қаласында “Ноғайгрод” деген шағын район болған. Мұндай жаңсақ қасіреттер өте көп.
Қашқария Қазақтары туралы зерттеу тыңнан басталса екен, жас Қазақ ғалымдары ғылми экспедецсия жұмысын ұйымдастырып Алтышаһар аумағын аралап байырғы Қазақтан құмға сіңіп бара жатқан сарқыншақтарды өңдеп жинап қайтса екен деп үміттенеміз.

Елдес ОРДА

Related Articles

  • Күлтегін жыры

    Күлтегін Құтлық (Елтеріс) қағанның екінші ұлы, Білге қағанның (Могилян) туған інісі. Шешесі Елбілге қатұн. Жеті жасында әкесі Құтлық (680-692 жж. билік құрған) қайтыс болады. Қаған тағына оның інісі Қапаған (692-716 жж.) отырады. Күлтегін мен Білге, Қапағанның інісі Бөгүні (716ж.) тақтан тайдырып, қағандық билікті Білге қолына (716-734жж.) алады. Тарихи деректерге қарағанда, Күлтегіннің он жасында ер атанып, алғаш көзге түскен соғысы – 694 жылғы Жау жыу және Дин жыу аймақтарында болған соғыс. Қапаған осы соғыста 90 мың тұтқынды қолға түсірген. Міне, осыдан былай Күлтегіннің ерлік жолы басталады. Тарихи деректер сол кездегі ел тәуелсіздігін сақтап қалу жолында болған қырғын соғыстардың бірде-біреуінің Күлтегінсіз өтпегенін аңғартады. Батыр 47 жасқа жетіп, қаза тапқанда, төрткүл дүниеден түгел

  • ӘЙЕЛДЕ ҚАЙЫН ЖҰРТ БОЛМАЙДЫ!

    Қазақ Ұлттық Әдет-ғұрып, салт-дәстүр Академиясы түсіндіреді: ӘЙЕЛДЕ ҚАЙЫН ЖҰРТ БОЛМАЙДЫ! Бүгін, 22-қараша күні таңертең «Шалқар» радиосынан «Әйелдің қанша жұрты болады?» деген тақырыпта жүргізілген пікірталас кезінде сауалға жауап бергендердің бірқатары дұрыс ой айтқанмен көпшілігі жаңылыс ұғымда жүргендігі байқалды. Осы себепті бұл сауалға түбегейлі жауап беру ұйғарылды. Ер адамның да, әйел адамның да үш жұрты болады. Ер адамның өз жұрты (әкесі жағынан), нағашы жұрты (анасы жағынан), үйленген соң қайын жұрты (әйелі жағынан) болады. Әйел адамның да үш жұрты: өз жұрты (келген жері, күйеуінің елі), төркін жұрты (әкесі жағынан), нағашы жұрты (анасы жағынан) болады! Бұл жерде қыз бала мен әйел деген ұғымдарды шатастырмау керек. Қыз – әлі тұрмысқа шықпаған оң жақта отырған қыз

  • Уахабизм идеясын таратамын деп, Үрімшіде ұсталып, Пекин түрмесіне түскен Ливандық Шами дамолла

    Sanjar Kerimbay facebook парақшасынан 1924 жылы Ленин өлді. Билік Сталиннің қолына өтті. Осыдан соң біз ғана емес жалпы Совет жұртының ішкені ірің, жегені желім болды. Орта Азия халқы да ГУЛАГ-тарға тоб-тобымен кетіп жатты. Артынша ашаршылық та басталды. Атажұрттан жаппай безу белең алды. Бірақ ел құлағдар болған ақпаратты індетіп жазбаймыз. Бұл жолы мәселеге басқа қырынан келеміз. Ілім ше, ілім? Оның жайы не болды? Елді ұйыстырып ұстап тұратын, кісінің көкірек көзін ашатын, қарапайым пендеден арына ғана құлақ түретін рухани тұлғаны жасап шығатын ілім иелерінің тағдыры не болды? Қазақтың рухани платформасы қалай қирады? Енді сол жайлы тарата кетелік. Құдай қаласа, осылайша рухани жаңғырып та қалуымыз мүмкін. Ал, Тәңірім, өзің жар бола көр! Большевиктер

  • ҚЫТАЙ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ЖАПОНИЯМЕН БАЙЛАНЫСЫ БОЛҒАН БА?

    “Жапонияда білім алған Қытайлықтар” атты (中国人留学日本史) бұл кітапта 19-20 ғ аралығында Жапонияда әр салада білім алған қытайлық оқушылардың тариxын түгендепті. Жапония қытайдың саяси мәдениеті мен саяси өзгерісіне қозғаушы күш болған бірден бір ықпалды мемлекет екенін бүгінгі қытай билігі ашып жарып айтпаса да Қазақстандық төл қытайтанушылар айтабілуі тиіс деп есептеймін. Цин үкіметін аударып билікке демократиялық қытай элитасының келуіне Жапондардың тіке ықпалы бар. Жапон-қытай қырғиқабақтығы себебінен екі ел арасындағы тариxи саяси ықпалдастық туралы бүгінгі көменес қытай билігі (共产党) көбінше жумған аузын ашпайды. Осмынлы үкіметі үшін Францсиядан білім алғандар қаншалық ықпалды болса, Цин мемлекеті үшін де Жапониядан білім алған қытайлықтар да әне сондай ықпалды болған. Цин-Жапон соғысынан (1894-1895 жж) кейін Жапония қытайдың терістік-шығыс

  • Бұл датада кие де, қасиет те жоқ.

    100 жыл бұрын Еуропадағы классикалық марксшіл социализмнен ауытқып, лениншіл большевизм мен жаппай террор жолына түскен бір топ экстремист Бірінші дүниежүзілік соғыстың салмағы мен кедейліктің зарынан қажыған Ресей империясында әлеуметтік жеккөрушілікті әбден қоздатты. Ат үстіндегі көшпендісі модернизация, ауылшаруашылығына тәуелдісі индустриализация көшіне ілесе алмай алқынған қоғамдағы аш-жалаңаш ашулы тобырды мал біткен дәулетті адамдарға, жер иеленушілер мен өнеркәсіп қожайындарына айдап салды. Жекеменшік мүлікті еңбексіз тартып алу ерлікке, іскер топты істікке шаншып өлтіру ұлағатты іске, еркін ойлы адамды ессіз, я тыңшы деп жариялау нормаға айналды. Еуразияда дүние төңкеріліп түсті. 1991 жылдан бері есін жинағысы келіп қайта ырғалып жатыр. Әлі орнына келер емес. Бұл датада кие де, қасиет те жоқ. Адамзат тарихында оқтын-оқтын пайда болатын

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: