|  |  | 

كوز قاراس تاريح

قاشقاريا قازاقتارى نەمەسە التىشار (التىشاھار) قازاقتار تۋرالى

22528355_948833748613546_8287027163743660225_n

بۇل ەكى تاريxي سۋرەتتىڭ ءبىرى قاشقار قالاسىندا ورنالاسقان سوۆەت (سابەت) كونسۋلى. جالپى، شىڭجاڭ ولكەسىندە قىزىل قىتاي بيلىگى ورنىققانعا دەيىن ء(تىپتى 1955كە دەيىن) سوۆەتتىڭ بەس ۇلكەن كونسۋلى بولعان. ونىڭ تورتەۋى قازاقتار جيى قونىس تەپكەن التاي، شاۋەشەك، قۇلجا مەن ۇرىمجىدە ورنالاسقان. سۋرەتتەگىسى قاشقار قالاسىنداعى كونسۋل. ەكىنشى سۋرەت گومينداڭ (国民党) بيلىگى شىڭجاڭعا ورناعان سوڭ جەتى ايماقتا ساياسي قۇرىلتايلار اشىپ ءۇش ايماقتاعى توڭكەرىستىڭ قالعان جەتى ايماققا ء(ۇرىمجى، قۇمىل، اقسۋ، حوتان، قاشقار، تب) قانات جايۋىنا توسقاۋىل بولعان ەدى. سۋرەت گومينداڭ ۇكىمەتىنىڭ التىشار ەلدى مەكەندەگى بەلگىسىز ءبىر جينالىسى. وسىنداي جيىن، قۇرىلتاي كەزىندە جاڭادان رايون (اۋدان) قۇرۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ اكىمشىلىك كارتاسىنداعى كوپ اۋداندار (رايوندار) ءدال وسى كەزەڭدە قالىپتاسا باستادى. سونىمەن بىرگە ۇيعىر ۇلتىنىڭ اتاۋى مەن اتاۋىنىڭ قىتاي يەروگليفىنشە جازۋ نۇسقاسى بىرىزدىلەندىرىلدى. وسى ەكى تاريxي سۋرەتكە قاراپ ۇزاق ويلانامىن دا اۋىر كۇرسىنەم… نەگە دەيسىز عوي؟
ءسوزدىڭ ءبىسمىلداسىن قاشقارداعى سوۆەت كونسۋلىنان باستايىن. بۇنداعى كونسۋل مۇراعاتتارىندا قاشقاريا قازاقتارى تۋرالى مالىمدەمەلەر تولىپ جاتىر. وكىنىشتىسى ءالى كومۋلى كۇيىندە جاتىر… ەشكىم اشپاعان. ءبىز 1916- جىلعى قازاقتار كوتەرىلىسىندە ءجۇز مىڭداعان قازاقتاردىڭ قىتايعا (ىلە وڭىرىنە) وتكەنى تۋرالى جيى ايتامىز، بىراق نەشە ون مىڭداپ قاشقارياعا (التىشارعا) ءوتىپ كەتكەنى تۋرالى ايتا بەرمەيمىز؟. نەگىزى سول جىلدارى (1916, 1931-1932 جج) قاشقاريا اسقان قازاقتاردىڭ ۇزىن سانى نەشە ون مىڭنان اسىپ جىعىلادى. قاشقارياعا (نەمەسە التىشاھارعا) قازاقتار ەكى باعىتتا ءوتىپ كەلگەن: ءبىرى ءتاڭىرتاۋدى قۇلديلاپ ىلەنى قيعاش ءوتىپ قاشقارياعا وتكەن; ەكىنشى توبى، فەرعانادان اينالىپ پامير اسىپ قاشقارياعا سوققان. وسى ەكى توپپەن اۋىپ كەلگەن قاشقاريا قازاقتارى التىشاھاردا قۇمعا سىڭگەن سۋداي “عايىپ” بولىپ كەتكەن.

بىزگە قاشقاريا قازاقتارى دەسە قاتاعان حان تۇرسىننىڭ كەزىندە قاشقاريا اسقان قۇرامالار ەلەستەۋى مۇمكىن نەمەسە “ەل اۋعان، قايىڭ ساۋعان” بوكە باتىردىڭ ەلى مەن 30- جىلدارداعى التاي قازاقتارى كوز الدىنا كەلۋى مۇمكىن. بۇل تۋرالى ماعلىمات جەتەرلىك. ال، 1916,1931-32 جىلدارى التىشاھار اسقان قازاقتار تۋرالى ەش دەرەك جوق. وسى باستامانى كوتەرۋ ارقىلى قازاق تاريxشىلارىنىڭ نازارىن قاشقاريادا كومىلىپ جاتقان قازاق قاسىرەتىنە اۋدارعىم كەلەدى. التىشاھار قازاقتارى تۋرالى مالىمەتتى الۋدىڭ ەكى جولى بار: ءبىرى، قاشقارداعى سوۆەت كونسۋلىنىڭ جەدەلxاتتارى. قاشقار وڭىرىنە سىرتتان بوسىپ كەلۋشى كوشپەلىلەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى (ورنالاستىرۋ) تۋرالى ديxۋا ء(ۇرىمجى) مەن ماسكەۋگە تالاي جەدەلxات جولداپ نۇسقاۋ سۇراعان، كوشىپ كەلۋشىلەر تۋرالى ءارتۇرلى ماعلىمات بەرگەن، سوندا قازاقتار تۋرالى دەرەك جەتەرلىك. ەكىنشىسى، قاشقارياداعى (التىشاھارداعى) جەرگىلىكتى ورىننىڭ مۇراعاتى. جەرگىلىكتى ورىننىڭ تاريxي دەرەكنامالارىندا سىرتتان كوشىپ كەلۋشىلەر تۋرالى مالىمەت جەتەرلىك، سونداي مالىمەتتەر ىشىندە قازاقتار تۋرالى، ولارعا ۇيعىرلاردىڭ كورسەتكەن كومەگى تۋرالى اقپاراتتار مەن قازاقتاردى جەر بەرىپ ورنالاستىرۋ ماسەلەلەرى تۋرالى تاريxي ماعلىماتتار وتە مول. قاشقاريانىڭ (التىشاھاردىڭ) كەيبىر ەلدى-مەكەندەرىندە “قازاق كەنت” دەگەن اتاۋمەن اتالاتىن جەر-سۋ اتتارى كارتادا ءالى كۇنگە دەيىن تۇر. Eldeç Orda سۋرەتى.
سوسىن تاعى ءبىر قىزىق جايىتتەن بار. قاشقاريادا (التىشاھاردا) مەكىت دەيتىن اۋدان بار. ونى شىڭعىس جورىعى كەزىندە اۋىپ كەتكەن مەركىتتەرمەن بايلانىستىراتىن تاريxي بولجال بار. ودان، ۇيعىر xالقىندا دولان دەگەن بوگەنايى بولەك، وزگە ۇيعىرعا ۇقسامايتىن ءان-كۇيى مەن ءبيى، كيىم-كەشەگىنە دەيىن بولەك xالىقتار تۇرادى. ولاردى دۋلاتتار دەپ ايتادى. تاعى لوبىنۇر دەگەن جەردەگى قازاق-قىرعىزدان اۋمايتىن بىراق ءوزىن ۇيعىر سانايتىن xالىقتار تاعى بار. قاشقاريانىڭ “قۇمعا جاسىرىنعان” قۇپياسى وسىندا!

سوسىن دەكە مۇراعاتىمدا قاشقارياعا (التىشاھارعى) 19-ع سوعى، 20-ع باسىندا اۋعان قازاقتاردىڭ كيگىز ءۇي مەن سىرماقتارىنىڭ بۇشپاقتارى تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر بار. ابدەن شىرۋگە اينالسا دا كيگىزدەن باسقان بوگەنايى مەن ويۋ بەدەرى جاقسى ساقتالىپتى. ءوڭ ءتۇسى قازاقتان اۋمايتىن بىراق ءتىلى مەن ءدىلى ۇيعىر باۋىرىمىزعا ءسىڭىپ كەتكەن كونە قازاقتاردىڭ بۇنى بەرتىنگە دەيىن قولدانىپ ساقتاپ كەلگەن ەكەن. ءبىر قىزىعى، قاشقاريانىڭ (التىشاھاردىڭ) كەيبىر ەلدى-مەكەندەرىندەگى جەرگىلىكتى ەتنو مۇراجايدا “قولىنا بۇركىت ۇستاپ سايات قىلعاندار مەن ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ شاۋىپ بارا جاتقاندار جانە ويۋ-ورنەكپەن ناقىشتالعان مالاقاي، بورىك كيگەندەردىڭ پوترەتى” بار دەيدى. (جەكە قورىمدا ءبىر-ەكى دانا سۋرەتى دە بار.)
سوڭىندا مىنا ءبىر قاسىرەتتى قوسقىم كەلەدى. قاشقارياعا (التىشاھارعا) اۋعان قازاقتاردىڭ دەنى وسى ولكەدە قالعان، ءبىرازى الاتاۋ اسىپ قازاق دالاسىنا قايتقان، كەيبىرى قىرعىز تاۋىندا ءسىڭىپ قالىپ قويعان. قايتا كەرى كوشپەي قاشقاريادا نەشە ون مىڭداپ قالىپ قويعانىنىڭ تاعدىرى وتە ايانىشتى xالدە اياقتالعان. 1930-40 جىلدارى شىڭ دۋبان (盛世才) مەن گومينداڭ (国民党) ۇكىمەتى كەزىندەگى ۇلت انىقتاۋ كەزىندە ولاردى (ياعني قازاقتاردى) تۇتاستاي ۇيعىر دەپ جازدىرىپ جىبەرگەن. پەكيندە وقىپ جۇرگەندە ءوڭى مەن بەت ءپىشىنى قازاقتان اۋمايتىن ۇيعىر ستۋدەنتەردى كورىپ تاڭقالۋشى ەدىم. ولاردى ۇيعىر دەپ جازىپ جىبەرگەن سوڭ كوپ ءبولىمى ءسىڭىپ قابىلداپ كەتكەن، كەيبىرى مويىنسال بولماي زامان تۇزەلگەن 80- جىلدارى اۆتونوميا توراعالارى سايپيدەن مەن تەمىر داۋاماتقا ارنايى ارىز جازىپ كىرىپ قازاق اتاۋىن قالپىنا كەلتىرمەك بولعان، بىراق سايپيدەن مەن تەمىر ەكەۋى ماقۇلداماي قويعان دەسەدى. وسى ورايدا قوسا كەتەيىن، 30-40 جىلدارداعى ۇلت انىقتاۋ، بەكىتۋ كەزەڭىندە شىڭجاڭعا اۋعان نوعاي باۋىرلارىمىزدا دا تۇتاستاي تاتار دەپ اتاۋىن وزگەرتىپ بىرىكتىرىپ جىبەرگەن. شىنتۋايتىندا شىڭجاڭعا اۋعان تاتاردىڭ كوبى نوعاي ەدى. كەرەك دەسەڭىز، قۇلجا قالاسىندا “نوعايگرود” دەگەن شاعىن رايون بولعان. مۇنداي جاڭساق قاسىرەتتەر وتە كوپ.
قاشقاريا قازاقتارى تۋرالى زەرتتەۋ تىڭنان باستالسا ەكەن، جاس قازاق عالىمدارى عىلمي ەكسپەدەتسسيا جۇمىسىن ۇيىمداستىرىپ التىشاھار اۋماعىن ارالاپ بايىرعى قازاقتان قۇمعا ءسىڭىپ بارا جاتقان سارقىنشاقتاردى وڭدەپ جيناپ قايتسا ەكەن دەپ ۇمىتتەنەمىز.

ەلدەس وردا

Related Articles

  • شۇبارتاۋدان اۋعان “بەس قاسقا”. 

    سلامبەك جۋماگالي قازاقتىڭ كورمەگەن قورلىعى، تارتپاعان ازابى بار ما؟ بۇنداي تاۋقىمەت كەشەگى كەڭەس داۋرىندە دە تيىلعان جوق. اباق كەرەيدىڭ ىشىندەگى جاستابان ۇرپاقتارى سەمەي وڭىرىندەگى شۇبارتاۋ اۋدانىن ءوز اتا قونىستارى سايلايدى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا التايدان جوبالاي بي ازشاحانتاي باتىر ەر جانىبەكپەن زوڭگىلەس دوس بولعان سوڭ، وسى باقاناس وزەنىنىڭ بويىن جايلاي قونىستانىپتى. ونىڭ ىشىندە جاستابان ۇرپاقتارى بەگىمبەت اتانىپ، بەكنازار-قوساي بولىپ ەكى تارماققا بولىنەدى. وسى ماڭدى قونىستانعان وسى ەكى اتانىڭ بالاسى، ءبىرىنىڭ ۇپانى شاقانتاي، ەكىنشىسىنىكى جوبالاي. ياعني،” جونداعى جوبالاي ەلى”اتانعان. شاقانتاي باتىر وسى ەكى اتانىڭ باس قولباسشىسى بولسا، جوبالاي بي اقىلمان، ءارى توبە ءبيى بولعان. جوبالايدىڭ اككسى بايسەيىتتە تەگىن ادام بولماپتى. ەلدىڭ ايتىسىنا قاراعاندا ول كىسى دە بي، ءارى باتىر بولعان جانە ەلدى

  • كەرەي مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى توعرىل حاننىڭ شىڭعىس حاندى تاريح ساحناسىنا كوتەرۋى تۋرالى تاريحي ماعلۇماتتار

    توعرىل زان شىڭعىس حاننىڭ اكەسى ەسۋگەيمەن اندا بولعان كەرەي مەملەكەتىنىڭ ۇلى بيلەۋشىسى. مارقۇز بۇيرىق حاننىڭ بەس ۇلىنىڭ ءبىرى. شامامەن 1130 -1203 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. حاندىق بيلىك قۇرعان جىلدارى 1168 – 1203 ج.ج. توعرىل حان بيلىك قۇرعان جىلدارى كەرەي مەملەكەتى ۇلى مونعول ۇستىرتىندەگى سايىن دالادا ءوزىندىڭ ساياسي باعىت باعدار ۇستانعان جانە ەۋرازيا قۇرلىعىنا اتى جايىلعان ىرگەلى ەلگە اينالدى. ورتا عۆسىرلارداعى تاريحشىلارىنىڭ جازبا دەرەكتەرى بويىنشا سول كەزدە كەرەي مەملەكەتىنىڭ حالىق سانى وعان باعىنىشتى رۋلار مەن تايپالاردى قوسقاندا توعىز ءجۇز مىڭعا دەيىن جەتكەن. ەندى ءبىر تاريحي قۇجاتتاردا ەكى ءجۇز مىڭ جان بولعان دەپ جازىلادى. ولار اقىلدى حاندارىنىڭ ارقاسىندا التىن شاتىر تىكتىرىپ، التىن كەسەدەن سۋ ىشكەنى جايىندا تامسانا جازدى. سول زاماندا وتە قۋاتتى

  • بولاتتى بوسقا جاماندامايىق…

    پاتەر جالداپ تۇراتىن 5 بالاسى بار جەسىر ايەلدى تانيتىنمىن. سول كىسىگە كوپتەن بەرى كومەكتەسكىم كەپ جۇرگەن. اقشالاي بەرەيىن دەسەم، سول ساتتە بەرە قوياتىن ارتىق اقشام دا بولمادى. جاعدايى اۋىر بولاتىن. سودان ول كىسىگە قايىرىمدىلىقپەن اينالىساتىن ۇيىمداردان ءبىر كومەك الىپ بەرەيىنشى دەپ سونداي قورلاردى ىزدەستىرە باستادىم. ىزدەپ ءجۇرىپ جاعدايى جوق وتباسىلارعا جاردەمدەسەتىن ءبىر قوردى تاپتىم. مەن بارعان كەزدە كومەككە مۇقتاج ادامداردىڭ ءتىزىمىن جاساپ جاتتى. ءتىزىمى تولىپ قالىپتى. ولارعا جاڭاعى ايەلدىڭ جاعدايىن ايتىپ، اي سايىن 30-40 مىڭ تەڭگەنىڭ ازىق-تۇلىگىن تەگىن الىپ تۇراتىنداي قىلىپ تىزىمگە ەنگىزدىم. يىعىمنان ءبىر جۇك ءتۇسىپ، الگى جەردەن جەڭىلدەپ قالعانداي بولىپ شىعىپ كەلە جاتىر ەدىم، سىرتتا سونداي ءبىر كىسىلەر قاپ-قاپ كارتوپ پەن ماكاروندى ماشينەسىنە تيەپ جاتىر ەكەن. اڭگىمەلەسىپ تۇرساق،

  • باعىلان بي.

    التىن وردا حاندىعىنداعى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى. ول توبىل وزەنى بويىن مەكەندەپتى. وباعان وزەنىنىڭ توبىلعا قۇيار جەرىندە باعىلان تو- عايى، باعىلان تالى، باعىلان قارا سۋى، باعىلان كولى، باعىلان تومارى، باعى- لان قىستاۋى، باعىلان شوعى، باعىلان وزەگى دەگەن جەر — سۋ اتتارى بور. باعىلان ءباھادۇر قارتايىپ، ءوز ەسىمىمەن اتالاتىن توعايدى مەكەندەيتىن ءوز اۋلىندا اۋىرىپ قايتىس بولىپتى. ونىڭ سۇيەگى توبىل وزەنىنىڭ جارقاباعىنا جەرلەنگەن. باعىلان ءبيدىڭ بوپاي ەسىمدى ايەلىنەن ارحات، فارحات، سارىمۇرات اتتى ۇلدارى دۇنيەگە كەلەدى. فارحات باتىردىڭ گۇلاندام ەسىمدى ايەلىنەن تا- ناش، ابباس، ماناس تۋادى. وسى كۇنگى قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدىقارا، ۇزىن- كول اۋداندارىن، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ باسقا دا جەرلەرىن مەكەندەيتىن اشامايلى كەرەيلەر وسى تاناشتىڭ ۇرپاقتارى. تاناش التىن وردا حاندىعىنىڭ كورنەكتى ادامدارىنىڭ

  • ءسىبىر حاندىعى نەمەسە كەرەي توعىرۇل حاننىڭ ۇرپاعى تايبۇعا اۋلەتتەرى بيلىك قۇرعان مەملەكەتتىڭ قيلى تاعدىرى مەن تاريحي ارەنادان جوعالۋى

    تارلان تاريحتىڭ بىزگە بەيمالىم تۇستارى كوپ، اقيقاتى اشىلماعان جانە ءالى كۇنگە دەيىن قۇپيا پاراقتارىنان وزىندىك ورىن العان تايبۇعا اۋلەتتەرىنىڭ ورتا عاسىرلاردا بيلىك قۇرعان جۇرتى ءسىبىر ولكەسى نەمەسە ءسىبىر جۇرتى ەكەندىگى بارشامىزعا ايان. كەرەي توعرىل حاننىڭ ۇكىدەن (كەيبىر شەجىرە اڭىزداردا ۇيقى دەيدى، ال قىتاي دەرەكتەرىندە توعرىل حاننىڭ ءبىر ۇلىنىڭ ەسىمى ويحۋ) تۋعان نەمەرەسى تايبۇعا بۇل ايماقتا ون ءۇشىنشى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءىنىسى تايشىقپەن بىرگە كەرەي حاندىعىنان قالعان ءبىر قاۋىم ەلدى سوڭىنا ەرتىپ ءوز الدىنا جەكە حاندىق قۇرىپ جەر كولەمى وراسان زور اۋماققا بيلىگىن جۇرگىزدى. شىڭعىس حان يمپەرياسىنىڭ ۇلان-عايىر ەۋرازيا كەڭىستىگىندە بيلىك قۇرعان داۋىرىندە وسى يمپەرياعا تاۋەلدى جەكە ءوز الدىنا مەملەكەتتىك قۇرىلىمى بار ەل بولعان تايبۇعا ديناستياسى نەمەسە تايبۇعا جۇرتىنىڭ تاريح ساحناسىنا

1 پىكىر

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: