|  |  | 

كوز قاراس تاريح

قاشقاريا قازاقتارى نەمەسە التىشار (التىشاھار) قازاقتار تۋرالى

22528355_948833748613546_8287027163743660225_n

بۇل ەكى تاريxي سۋرەتتىڭ ءبىرى قاشقار قالاسىندا ورنالاسقان سوۆەت (سابەت) كونسۋلى. جالپى، شىڭجاڭ ولكەسىندە قىزىل قىتاي بيلىگى ورنىققانعا دەيىن ء(تىپتى 1955كە دەيىن) سوۆەتتىڭ بەس ۇلكەن كونسۋلى بولعان. ونىڭ تورتەۋى قازاقتار جيى قونىس تەپكەن التاي، شاۋەشەك، قۇلجا مەن ۇرىمجىدە ورنالاسقان. سۋرەتتەگىسى قاشقار قالاسىنداعى كونسۋل. ەكىنشى سۋرەت گومينداڭ (国民党) بيلىگى شىڭجاڭعا ورناعان سوڭ جەتى ايماقتا ساياسي قۇرىلتايلار اشىپ ءۇش ايماقتاعى توڭكەرىستىڭ قالعان جەتى ايماققا ء(ۇرىمجى، قۇمىل، اقسۋ، حوتان، قاشقار، تب) قانات جايۋىنا توسقاۋىل بولعان ەدى. سۋرەت گومينداڭ ۇكىمەتىنىڭ التىشار ەلدى مەكەندەگى بەلگىسىز ءبىر جينالىسى. وسىنداي جيىن، قۇرىلتاي كەزىندە جاڭادان رايون (اۋدان) قۇرۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ اكىمشىلىك كارتاسىنداعى كوپ اۋداندار (رايوندار) ءدال وسى كەزەڭدە قالىپتاسا باستادى. سونىمەن بىرگە ۇيعىر ۇلتىنىڭ اتاۋى مەن اتاۋىنىڭ قىتاي يەروگليفىنشە جازۋ نۇسقاسى بىرىزدىلەندىرىلدى. وسى ەكى تاريxي سۋرەتكە قاراپ ۇزاق ويلانامىن دا اۋىر كۇرسىنەم… نەگە دەيسىز عوي؟
ءسوزدىڭ ءبىسمىلداسىن قاشقارداعى سوۆەت كونسۋلىنان باستايىن. بۇنداعى كونسۋل مۇراعاتتارىندا قاشقاريا قازاقتارى تۋرالى مالىمدەمەلەر تولىپ جاتىر. وكىنىشتىسى ءالى كومۋلى كۇيىندە جاتىر… ەشكىم اشپاعان. ءبىز 1916- جىلعى قازاقتار كوتەرىلىسىندە ءجۇز مىڭداعان قازاقتاردىڭ قىتايعا (ىلە وڭىرىنە) وتكەنى تۋرالى جيى ايتامىز، بىراق نەشە ون مىڭداپ قاشقارياعا (التىشارعا) ءوتىپ كەتكەنى تۋرالى ايتا بەرمەيمىز؟. نەگىزى سول جىلدارى (1916, 1931-1932 جج) قاشقاريا اسقان قازاقتاردىڭ ۇزىن سانى نەشە ون مىڭنان اسىپ جىعىلادى. قاشقارياعا (نەمەسە التىشاھارعا) قازاقتار ەكى باعىتتا ءوتىپ كەلگەن: ءبىرى ءتاڭىرتاۋدى قۇلديلاپ ىلەنى قيعاش ءوتىپ قاشقارياعا وتكەن; ەكىنشى توبى، فەرعانادان اينالىپ پامير اسىپ قاشقارياعا سوققان. وسى ەكى توپپەن اۋىپ كەلگەن قاشقاريا قازاقتارى التىشاھاردا قۇمعا سىڭگەن سۋداي “عايىپ” بولىپ كەتكەن.

بىزگە قاشقاريا قازاقتارى دەسە قاتاعان حان تۇرسىننىڭ كەزىندە قاشقاريا اسقان قۇرامالار ەلەستەۋى مۇمكىن نەمەسە “ەل اۋعان، قايىڭ ساۋعان” بوكە باتىردىڭ ەلى مەن 30- جىلدارداعى التاي قازاقتارى كوز الدىنا كەلۋى مۇمكىن. بۇل تۋرالى ماعلىمات جەتەرلىك. ال، 1916,1931-32 جىلدارى التىشاھار اسقان قازاقتار تۋرالى ەش دەرەك جوق. وسى باستامانى كوتەرۋ ارقىلى قازاق تاريxشىلارىنىڭ نازارىن قاشقاريادا كومىلىپ جاتقان قازاق قاسىرەتىنە اۋدارعىم كەلەدى. التىشاھار قازاقتارى تۋرالى مالىمەتتى الۋدىڭ ەكى جولى بار: ءبىرى، قاشقارداعى سوۆەت كونسۋلىنىڭ جەدەلxاتتارى. قاشقار وڭىرىنە سىرتتان بوسىپ كەلۋشى كوشپەلىلەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى (ورنالاستىرۋ) تۋرالى ديxۋا ء(ۇرىمجى) مەن ماسكەۋگە تالاي جەدەلxات جولداپ نۇسقاۋ سۇراعان، كوشىپ كەلۋشىلەر تۋرالى ءارتۇرلى ماعلىمات بەرگەن، سوندا قازاقتار تۋرالى دەرەك جەتەرلىك. ەكىنشىسى، قاشقارياداعى (التىشاھارداعى) جەرگىلىكتى ورىننىڭ مۇراعاتى. جەرگىلىكتى ورىننىڭ تاريxي دەرەكنامالارىندا سىرتتان كوشىپ كەلۋشىلەر تۋرالى مالىمەت جەتەرلىك، سونداي مالىمەتتەر ىشىندە قازاقتار تۋرالى، ولارعا ۇيعىرلاردىڭ كورسەتكەن كومەگى تۋرالى اقپاراتتار مەن قازاقتاردى جەر بەرىپ ورنالاستىرۋ ماسەلەلەرى تۋرالى تاريxي ماعلىماتتار وتە مول. قاشقاريانىڭ (التىشاھاردىڭ) كەيبىر ەلدى-مەكەندەرىندە “قازاق كەنت” دەگەن اتاۋمەن اتالاتىن جەر-سۋ اتتارى كارتادا ءالى كۇنگە دەيىن تۇر. Eldeç Orda سۋرەتى.
سوسىن تاعى ءبىر قىزىق جايىتتەن بار. قاشقاريادا (التىشاھاردا) مەكىت دەيتىن اۋدان بار. ونى شىڭعىس جورىعى كەزىندە اۋىپ كەتكەن مەركىتتەرمەن بايلانىستىراتىن تاريxي بولجال بار. ودان، ۇيعىر xالقىندا دولان دەگەن بوگەنايى بولەك، وزگە ۇيعىرعا ۇقسامايتىن ءان-كۇيى مەن ءبيى، كيىم-كەشەگىنە دەيىن بولەك xالىقتار تۇرادى. ولاردى دۋلاتتار دەپ ايتادى. تاعى لوبىنۇر دەگەن جەردەگى قازاق-قىرعىزدان اۋمايتىن بىراق ءوزىن ۇيعىر سانايتىن xالىقتار تاعى بار. قاشقاريانىڭ “قۇمعا جاسىرىنعان” قۇپياسى وسىندا!

سوسىن دەكە مۇراعاتىمدا قاشقارياعا (التىشاھارعى) 19-ع سوعى، 20-ع باسىندا اۋعان قازاقتاردىڭ كيگىز ءۇي مەن سىرماقتارىنىڭ بۇشپاقتارى تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر بار. ابدەن شىرۋگە اينالسا دا كيگىزدەن باسقان بوگەنايى مەن ويۋ بەدەرى جاقسى ساقتالىپتى. ءوڭ ءتۇسى قازاقتان اۋمايتىن بىراق ءتىلى مەن ءدىلى ۇيعىر باۋىرىمىزعا ءسىڭىپ كەتكەن كونە قازاقتاردىڭ بۇنى بەرتىنگە دەيىن قولدانىپ ساقتاپ كەلگەن ەكەن. ءبىر قىزىعى، قاشقاريانىڭ (التىشاھاردىڭ) كەيبىر ەلدى-مەكەندەرىندەگى جەرگىلىكتى ەتنو مۇراجايدا “قولىنا بۇركىت ۇستاپ سايات قىلعاندار مەن ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ شاۋىپ بارا جاتقاندار جانە ويۋ-ورنەكپەن ناقىشتالعان مالاقاي، بورىك كيگەندەردىڭ پوترەتى” بار دەيدى. (جەكە قورىمدا ءبىر-ەكى دانا سۋرەتى دە بار.)
سوڭىندا مىنا ءبىر قاسىرەتتى قوسقىم كەلەدى. قاشقارياعا (التىشاھارعا) اۋعان قازاقتاردىڭ دەنى وسى ولكەدە قالعان، ءبىرازى الاتاۋ اسىپ قازاق دالاسىنا قايتقان، كەيبىرى قىرعىز تاۋىندا ءسىڭىپ قالىپ قويعان. قايتا كەرى كوشپەي قاشقاريادا نەشە ون مىڭداپ قالىپ قويعانىنىڭ تاعدىرى وتە ايانىشتى xالدە اياقتالعان. 1930-40 جىلدارى شىڭ دۋبان (盛世才) مەن گومينداڭ (国民党) ۇكىمەتى كەزىندەگى ۇلت انىقتاۋ كەزىندە ولاردى (ياعني قازاقتاردى) تۇتاستاي ۇيعىر دەپ جازدىرىپ جىبەرگەن. پەكيندە وقىپ جۇرگەندە ءوڭى مەن بەت ءپىشىنى قازاقتان اۋمايتىن ۇيعىر ستۋدەنتەردى كورىپ تاڭقالۋشى ەدىم. ولاردى ۇيعىر دەپ جازىپ جىبەرگەن سوڭ كوپ ءبولىمى ءسىڭىپ قابىلداپ كەتكەن، كەيبىرى مويىنسال بولماي زامان تۇزەلگەن 80- جىلدارى اۆتونوميا توراعالارى سايپيدەن مەن تەمىر داۋاماتقا ارنايى ارىز جازىپ كىرىپ قازاق اتاۋىن قالپىنا كەلتىرمەك بولعان، بىراق سايپيدەن مەن تەمىر ەكەۋى ماقۇلداماي قويعان دەسەدى. وسى ورايدا قوسا كەتەيىن، 30-40 جىلدارداعى ۇلت انىقتاۋ، بەكىتۋ كەزەڭىندە شىڭجاڭعا اۋعان نوعاي باۋىرلارىمىزدا دا تۇتاستاي تاتار دەپ اتاۋىن وزگەرتىپ بىرىكتىرىپ جىبەرگەن. شىنتۋايتىندا شىڭجاڭعا اۋعان تاتاردىڭ كوبى نوعاي ەدى. كەرەك دەسەڭىز، قۇلجا قالاسىندا “نوعايگرود” دەگەن شاعىن رايون بولعان. مۇنداي جاڭساق قاسىرەتتەر وتە كوپ.
قاشقاريا قازاقتارى تۋرالى زەرتتەۋ تىڭنان باستالسا ەكەن، جاس قازاق عالىمدارى عىلمي ەكسپەدەتسسيا جۇمىسىن ۇيىمداستىرىپ التىشاھار اۋماعىن ارالاپ بايىرعى قازاقتان قۇمعا ءسىڭىپ بارا جاتقان سارقىنشاقتاردى وڭدەپ جيناپ قايتسا ەكەن دەپ ۇمىتتەنەمىز.

ەلدەس وردا

Related Articles

  • قىتايلار عۇندارعا 80 جىل باعىنعان

    عۇنداردىڭ اسكەري مەمىلەكەتىنىڭ قۇرىلۋىبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 215 جىلى عۇنداردىڭ كوشپەندى-اسكەري مەملەكەتى قۇرىلدى. ۇلىستىڭ قاعانى تۇمەن بولدى. تۇمەننىڭ باقتۇع( مودون) اتتى تاح مۇراگەرى بولدى، تۇمەن ونى تاح مۇراگەرلىگىنەن قاعىپ كورشىلەس نۇكۇز(月氏)دەرگە اماناتقا جىبەردى، ارتىنان ەكى ەل جاۋلاسقاندا نۇكۇز حانى مودوندى ولتىرمەك بولدى، مودون نۇكۇزدەردىڭ ءبىر جۇيىرىك اتىن قولعا تۇسىردىدە ۇستاتپاي عۇندارعا قاشىپ كەلدى. تۇمەن تاڭىرقۇت وعان تۇمەن(10000) جاساقتى باسقارتتى، مودون ىسقىرما جەبەنى جاساپ شىعىپ جاساقتارىنا: «مەن جەبەنى قالاي اتسام سەندەردە سولاي اتاسىڭدار اتپاعانداردىڭ باسى كەسىلەدى !» دەپ ءامىر ەتتى. ءبىر جولى ءوزىنىڭ سايگۇلىگىنە قاراتا وق اتتى، وزىمەن قوسىلا اتپاعانداردى سول مايداندا شاۋىپ ءولتىردى. تاعى ءبىر جولى ءتىپتى ءوز بايبىشەسىنە قاراتىپ وق اتتى، قوسىلا اتپاعانداردى تاعى دا ءولتىردى. تۇمەن تاڭىرقۇتپەن بىرگە اڭعا

  • كوكتۇرىكتەن تاراعان قازاق رۋلارى

    ەرزات كارىباي كوكتۇرىك قاعاناتى ۇلى عۇن قاعاناتىنان كەيىنگى كوشپەندى-اسكەري جۇرتتاردىڭ قۇرعان يمپەرياسى. 552-742 جىلدارعا دەيىن 190 جىلداي داۋرەن ءسۇردى، بيلەۋشى تايپا اشينا تايپاسى. تەريتورياسى شىعىستا جاپون تەڭىزىنەن باتىستا قارا تەڭىزگە دەيىن; سولتۇستىكتە سىبەريا ورماندارىنان يران، قىتايعا دەيىن سوزىلعان ون ميلليون شارشى كيلومەتر اۋماقتى الىپ جاتتى. تۇركى اسىلىندە اشينا باستاعان ونداعان تايپالار وداعىنىڭ اتى بولاتىن. تەگى عۇندار مەن ساقتاردىڭ بىرىنەن، ەڭ العاشىندا نيونۋان قاعاناتىنا قاراستى تەمىرشىلەر بولاتىن، 545 جىلى بۋمىن قاعان تەرگلەكتەر(اربالىلار نەمەسە قاڭعارلار) نيونۋاندارعا اتتانعان جاساقتارىن توسقاۋىلداپ تالقانىن شىعاردىدا 50 مىڭ وتباسى تەرگلەكتەردى باعىندىرىپ الدىدا 546 جىلى نيونۋان قاعانى اناعايدى ويسىراتا جەڭدى، اناعاي ءوزىن-ءوزى ءولتىردى. وسىلايشا كوكتۇرىك قاعاناتى قۇرىلدى. قاعانات التاي تاۋىندا شاڭىراق كوتەردى دە كەيىن كوشپەندىلەردىڭ قاسيەتتى جۇرتى بولعان

  • يمانيپەداگوگيكانىڭ قاجەتتىلىگى جانە العىشارتى

    پەداگوگيكا ءəربىر ادامنىڭ بۇكىل ءومىر بويى دامۋىنىڭ كەپىلى جəنە قۇرالى بولعان پەداگوگيكالىق پروتسەستىڭ ءمəنى مەن مازمۇنىن، زاڭدارى مەن زاڭدىلىقتارىن جəنە ونىڭ بۇگىنگى باعىت-باعدارى مەن بولاشاق وركەندەۋ جولىن زەرتتەۋشى عىلىم جۇيەسى. وسى نەگىزدە پەداگوگيكا ءتəلىم-تəربيە پروتسەسىنىڭ ۇيىمداسۋ تەورياسى مەن تەحنولوگياسىن، پەداگوگ ءىس-əرەكەتىن (پەداگوگيكالىق قىزمەتتى) جəنە وقۋشىلاردىڭ əرقيلى وقۋ جۇمىستارىن جەتىلدىرۋدىڭ فورمالارى مەن əدىستەرىن ءəرى ولار اراسىنداعى وقۋ ىستەرى توڭىرەگىندە تۋىنداپ وتىراتىن قارىم-قاتىناس، ىقپالداستىق ستراتەگيالارى مەن تəسىلدەرىن ناقتىلاپ، اشىپ وتىرادى. ادام بيولوگيالىق تىرشىلىك يەسى رەتىندە دۇنيەگە كەلەدى. ونىڭ تۇلعا بولىپ جەتىلۋى ءۇشىن — تاربيەلەۋ قاجەت. ءدال وسى تاربيە ادامدى ىزگىلەندىرىپ، وعان قاجەت قاسيەت ساپالاردى قالىپتاستىرادى. قازىرگى قوعامدا تاربيە جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ارنايى مەكەمەلەر تۇزىلگەن. بۇل ۇدەرىستى كاسىبي ءبىلىمدى ادامدار باسقارادى. تاربيە جونىندە

  • بويىڭا ويىڭ ساي بولعىر، ءداۋدىڭ اتى ءداۋ عوي قاشاندا 

    Batyrkhan Kurmanseit ارگەنتينانىڭ بۋەنوس-ايرەسىندا وتكەن “ۇلكەن جيىرمالىق” (G20) ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتى ناتيجەلەرىنە قاتىستى قابىلدانعان ورتاق مالىمدەمەدە بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ ماڭىزدى الەمدىك ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان اقش-تىڭ پروتەكتسيونيزم ساياساتى جايىندا ەشتەڭە ايتىلمادى. ونىڭ ورنىنا تاراپتار “ەڭ الدىمەن امەريكا” دەگەنىنەن قايتپاي وتىرعان پرەزيدەنت ترامپتىڭ تالابىمەن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىن رەفورمالاۋعا قاتىستى كەلىسىمگە قول جەتكىزدى. “بىرجاقتى ساياساتتى قولداۋعا ەمەس، كوپجاقتى ارىپتەستىك جۇيەسىن كۇشەيتۋگە كۇش سالۋ كەرەك” دەگەندى بۇگىنگە دەيىن قايتالاپ كەلگەن G20 ەلدەرى باسشىلارى وسى جولى ءوز پوزيتسيالارىن قورعاپ قالا المادى” دەپ جاتىر كوپ ەكسپەرتتەر. ءسامميتتىڭ جابىلۋ راسىمىنەن كەيىن وتكەن پرەسس-كونفەرەنتسيادا “ەركىن ساۋدا قاعيداسىن ساقتاپ، پروتەكتسيونيزم ساياساتىن جۇرگىزبەۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنى تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمەدە نەگە ەشتەڭە ايتىلمادى” دەگەن سۇراققا ۇيىمداستىرۋشى ەل ارگەنتينانىڭ پرەزيدەنتى ماۋريسيو ماكري

  • تاۋەلسىزدىك كۇرەسكەرلەرىنە مىڭ العىس!

    1986 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ ورتاسىندا الماتى قالاسىنداعى برەجنەۆ (قازىرگى رەسپۋبليكا) الاڭى بۇكىل الەمنىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. ول كەزدە قازىرگىدەي ينتەرنەت، الەۋمەتتىك جەلىلەر جوق بولسا دا، جەرگىلىكتى جاستاردىڭ دەموكراتيالىق باس كوتەرۋى تۋرالى اقپارات دۇنيەجۇزىنە تاراپ ۇلگەرگەن ەدى. كومپارتيانىڭ د.قوناەۆتى قىزمەتىنەن تايدىرىپ، ونىڭ ورنىنا بۇعان دەيىن قازاقستان ءۇشىن بەيمالىم بولعان گ.كولبيندى تاعايىنداۋى نارازىلىق تۋعىزىپ، قالاداعى ورتالىق الاڭعا ون مىڭداعان جاستار جينالدى. قارسى كەلگەندى قان قاقساتىپ ۇيرەنگەن كەڭەس وكىمەتى بۇل جولى دا ەشكىمدى ايامادى. بەيبىت سيپاتتا باستالعان شەرۋ اقىر سوڭىندا كۇشپەن باسىلىپ، وعان قاتىسقانداردىڭ ءبىرازى قازا تاپتى، كوبى قۋعىنعا ۇشىرادى. وسى ءبىر تاريحي ءساتتى جاستاردىڭ جادىندا ماڭگى ساقتاۋ ءۇشىن، «ادىرنا» ۇلتتىق-ەتنوگرافيالىق بىرلەستىگى الماتى قالاسى ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن شاھارداعى بىرقاتار مەكەمەلەردە ارنايى كەزدەسۋلەر

1 پىكىر

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: