|  |  | 

Руханият Әдеби әлем

ҚАЗАҚ КӨРКЕМСӨЗІ МЕН КӨСЕМСӨЗІНІҢ ҰЛТ РУХЫН ЖАҢҒЫРТУДАҒЫ АТҚАРҒАН РӨЛІ

Жұмат ӘНЕСҰЛЫQazaq jasagi

 

Қазақ көркемсөзі ауыз әдебиетінде ерте заманнан қалыптасқан әдебиет саласы. Ұлттың  рухын ғасырлар бойы асқақтатып, намысын жанып келе жатқан Қазақтың «Батырлар жыры» көркем сөздің ең биік дәрежедегі үлгісі, әлемдік деңгейде мақтаныш етуге болатын, көркем элостық шығарма.  ХVIII-  ХIX- ғасырлардағы  қазақ  жырауларының қай қайсысының да осы күнге дейін ауыздан ауызға көшіп, ХХ- ғасырға дейін аңыз болып жетіп, жазба әдебиет мұрасына айналып, бүгінгі ұрпақтың рухани қазынасына айналуы СОЛ ЗАМАНДАРДАҒЫ КӨРКЕМСӨЗДІҢ МӘҢГІЛІК ӨШПЕС  РУХАНИ КҮШІНІҢ  молдығында еді. Ауыз әдебиетіндегі сол кездегі дастандар, жырлар, термелер кең қазақ  даласындағы әр шаңырақтың дем беруші рухани азығы еді.

Сөзімізді тірілту үшін ғасырлардан  ғасырларға ауыздан ауызға көшіп, аңыз болып кеткен Бұхар жыраудың «Абылайға айтқаны» атты ұзақтау жырынан үзінді келтірейік

….Ай Абылай, Абылай,

Он бір ғана жасыңда,

Әшейін ғана ұл едің.

Он бес жасқа толғанда,

Әбілмәмбет төренің

Арқада жүріп, қаңғырып,

Түйесін баққан құл едің.

Абылай атың жоқ еді ау,

«Сабалақ» атпен жүр едің.

Оны да көрген жерім бар,

Жаныс Қарабайдың қолында,

Түнде туған ұл едің.

Жиырма беске келгенде,

Бақыт қонды басыңа,

Тақыт келді астыңа.

Отызға ібден келгенде,

Кең дүниеге кенелдің,

Отыз беске келгенде,

Қара судың бетінде,

Соқтығып аққан сең едің.

Қырық жасқа келгенде,

Алтын тонға жең болдың.

Қырық беске келгенде,

Жақсы жаман демедің.

Елу жасқа келгенде,

Үш жүздің бар баласын,

Бастап өзің келдің де,

Аттарының бастарын,

Бір кезеңге тіредің.

Алпыс жасқа келгенде,

Жақсы болсаң, толарсың,

Жаман болсаң, қаужырап,

Жүнжіп барып, соларсың.

Алпыс беске келгенде,

Әрбір атқа қонарсың….»дегендей Бұхар жырау         Абылайға айтқан сөзінің соңын сыни философиялық пайымға толы дана тұжырыммен аяқтайды. Бұл жырдың көркем сөздің бір тамаша үлгісі екендігінде дау жоқ. Сондай ақ, Бұхар жыраудың бұл толғауы данышпан адамның аузынан шығып, Абылай ханға бағытталып айтылып тұрғасын, КӨСЕМСӨЗДІҢДЕ міндетін атқарып тұрғанына назарларыңызды аударамын.

Қазақ Ауыз әдебиетінің тарихында қалған, керемет көркемсөздің бірі – батыр, жырау «МАХАМБЕТТІҢ ЖӘҢГІР ХАНҒА» айтқан толғауы. Mахамбеттің жырларын аспандағы жарқылдаған найзағайға,  серпілсе мойын қиып өтетін алмас қылышқа теңеуге болады. Сол кезде Бөкей ордасын билеген Жәңгір ханға:

«Хан емессің қасқырсың,

Қас албасты басқырсың.

Достарың келіп, табалап,

Дұшпаның сені басқа ұрсын!

Хан емессің, ылаңсың,

Қара шұбар жылансың.

Хан емессің, аярсың,

Айыр құйрық шаянсың!» деп  Махамбет болмаса, ол заманда басқа адам Жәңгір ханды бұлай табалай алмас еді.  Толғаудың сөзі тұнып тұрған от!  Махамбет жырларының көркемдігі, КӨРКЕМСӨЗДІК қадірі сонда. Махамбеттің барлық  жыр толғаулары   отты, жалынды КӨРКЕМСӨЗДІҢ биік көрінісі. Сондай ақ,  олар намысқа, елдікке шақыратын, рухыңды көтеретін пафосқа толы, сонысымен Махамбет жырлары КӨСЕМСӨЗДІК қасиеткеде ие.

Бірақ, ХVIII-  ХIХ- ғасырдағы қазақ жырауларының шығармаларында саяси мән болған жоқ. Ол кезеңдегі жырлар, толғаулар, термелер тәрізді шығармалар  хан мен қара арасындағы қайшылықтардан туындаған.

Ресей империализмінің отаршылдық езгісіне деген күрес сипатындағы  КӨЗҚАРАС, КӨРКЕМСӨЗ бен КӨСЕМСӨЗ  ХХ ғасырдың бас кезінде пайда болды.

1867-1868- жылдары Ресей патшалығы Қазақ жерінде әкімшілік  реформалар жүргізіп, Торғай, Семей, Жетісу, Сырдария облыстары құрылып, Түркістан облыстары құрылып, оларды Дала әскери губернаторлары басқарды.  Осы губерниялық әкімшіліктерде соттар құрылды.  Қазақ  жерінде отаршыл елдің қатаң тәртіптері орнатылып,  Ресейден қарашекпенділер мен казак орыстарын  қазақтың ең құнарлы,көкорай шалғынды, көрікті жерлеріне қаптатып әкеліп, орналастыра бастады. Көп қазақ  жайылымдық жерлерінен айырылып, олар іштегі қуаң, сор жерлерге тықсырылды.  Соттарда әділетсіздік болмады. Жер аударылған қазақтар көбейе бастады.

ХХ ғасырдың басындағы оқыған қазақ зиялылары осыны байқады, көрді.  Отаршылдық езгіге қарсы көзқарастары бар қазақ оқығандары шыға бастады. Олар Ресей имперализмінің қазақ жеріндегі қорқау, әділетсіз істеріне қарсы күресу жолдарын іздей бастады. 1905-жылғы атақты «Қарқаралы петициясы»  Ресей империялистік отаршылдығының қазақ  арқасына батқан қатал езгісінен кейін болған Алашшыл оқыған  зиялыларының алғашқы ҚАРСЫЛЫҚ және ЗАҢДЫ ҚҰҚЫҚТАРЫН ТАЛАП  ЕТУ қарекеті еді.

Қарқаралы петициясы бұрын айтылып жүргендей, губернатордың атына ғана емес, Патшаның, Ресей Ішкі істер министрінің атына да жазылған еді. Бұл хаттың үлкен аласапыран туғызуы да сол себептен еді.  Осовский деген Семей жандармы бастығының жеткізуі бойынша «Хаттарды жазған Жақып Ақбаев». Ж.Ақбаев жоғары білімді заңгер, сол алғашқы «Алаш қозғалысының» басында жүргендердің бірі.

Ж.Ақбаев, А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М.Дулатов осы «Қарқаралы петициясы» бойынша губернатордың қозғаған қылмыстық ісімен жауапқа тартылып, кезінде түрмеге қамалған.

«Қарқаралы петициясының» тексі  қарасөзбен жазылған. Әрине, қара сөз көркем  сөз емес, бірақ бұл білгір, білімі адамның жазған  халықтың ұлттың жоғын жоқтаған КӨСЕМСӨЗІ еді.  Ол көсемсөз болмаса, бүкіл  Қап тау маңындағы елдерді қоспағанда, Орта Азия мен Қазақ елін уысында ұстап тұрған Патша әкімшілігін сонша әуреге түсірер ме еді!

Сондықтан, Алаш қозғалысының алғашқы саяси қадамының сөзбен жазылған Қарқаралы петициясын КӨСЕМСӨЗ  қатарына қосуға болады.

Ахмет Байтұрсынов пен М.Дулатов осы алғашқы саяси күрестен кейін, халықтың сауатын ашпай, санасын оятпай, отаршылдыққа қарсы күресте бір нәтижеге жету қиын болатынын түсінді. А.Байтұрсыновтың 1909-жылы баспадан шыққан «Қырық мысалы» мен М.Дулатовтың «Оян, қазақ» атты кітабы  қазақтың санасына нұр себудің, «ұйқыдан» оятудың алғашқы қадамдары еді.  Бұл кітаптардың уақытында шыққандығы сондай, ел арасына кең, тез тарап, қоғами жаңарудың үлкен себі болды.

Сол кезде Мәржақып Дулатовтың:

«Көзіңді аш. Оян қазақ, көтер басты,

Өткізбей қараңғыда бекер жасты.

Жер кетті, дін нашарлап, хал арам боп,

Қазағы, енді жату жарамасты» деген атақты жырын әр ауылда жатқа айтуды әдет қылған. М.Дулатовтың бұл жыры көркемсөздің ұлы үлгісі екенінде дау жоқ. Бұл жыр Елге қарап айтылғандықтан КӨСЕМСӨЗ рөлінде атқарып тұр.

А.Байтұрсынов пен М.Дулатовтың  бұл шығармалары елдің оқыған зиялылары мен қарапайым қара қазақтың бірігіп, үн шығаруының бастамасы болды. Міне, көркемсөз бен көсемсөздің құдіреті деп осы кезеңдерді айтуға болады.

Осы жылдардан кейін А.Байтұрсынов  шығарған «Әліпбиі», «Оқу құралдары»  елді сауаттандыруда жаңа сатыға көтерді.

Енді, Елдік туын көтерген КӨСЕМСӨЗШІ зиялылар шыға бастады. Жұрт «Айқап» журналымен қауышты.

Ұлт КӨСЕМСӨЗІ  жылы «Қазақ» газеті алғашқы шыға бастаған күнінен бастап КӨСЕМСӨЗДІҢ  жаңа биік үрдістерін көрсетті.

Сол кездегі ең көп тараған, ең халықтық газет осы «Қазақ» газеті болды. Ол кезде газет шығару процессі өте күрделі, қиын болған. Газетке келген хаттарды редакциялап, баспаға жібереді, оны жекелеген темірден құйылған әріптерден теріп, газеттің бетіне орналастырады… Мақалаларды редакциялау, газетке мақала жазу, бас мақала жазу ылғи А.Байтұрсынов пен М.Дулатовтың мойнында болған. Бес жылдық ғұмырында «Қазақ» газетіне ел мүддесі  мен құқықтарын қорғау мақсатында пәлен жүз КӨСЕМСӨЗ  деңгейіндегі өткір мақалалар жарияланды. Сол үшін А.Байтұрсынов  түрмеге жабылған кезі де болды.

Сол кездегі «Қазақ» газетіндегі КӨСЕМСӨЗГЕ  Алаш қайраткерлерінің , оның ішінде Әлихан Бөкейханов болып, бәрі  үлес қосты, ұлттың үнін көтерісті.

«Қазақ» газетінде қазаққа қатысты жазылмаған тақырып, мәселе қалмады. Жер мәселесі, оны қазақтарға бөлу мәселесі, сауаттандыру, оқыту және мектептер ашу мәселесі, соттардағы заңдарды жетілдіру мәселесі түгел жазылып, жергілікті және жоғарғы үкіметке жеткізілді.

Ахмет Байтұрсынов  газеттің бас редакторы ретінде жүздеген бас мақала және  келелі мәселелерді қозғаған  түп мақалалар жазған.

Бас мақала және түп мақала деп отырғанымыздың өзі елдегі өзекті  жәйларды қозғайтын КӨСЕМСӨЗ болып табылады.

Ахаңның «Қазақ» газетіндегі  жазған «Дағдарыс», «Туған тілім»,, «Шекіспей, беріспейді», «Еміле туралы», «Қазақтың өкпесі», «Егін егу», «Шаруа жайына», «Ауру жайынан», «Бас қосу хақында»,»Білім жарысы  хақында», «Оқыту жайынан» және т.б.  КӨСЕМСӨЗДЕРІ  ел арасында шешілмей жүрген мәселелердің басын ашып отырды.  «Қазақ» газетінің  ел арасында айтып жеткізе алмас беделін көтергенде осы жұрттың жоғын жоқтаған КӨСЕМСӨЗДЕРІ ЕДІ.

«Қазақ « газеті  жылғы төңкеріс кезінде де белсенді қызмет етіп, елді болып жатқан оқиғалардың мәнісін түсіндіріп отырды. Қазақты ұйымдасып, бірігіп, Ел болуға шақырғанда осы «Қазақ» газеті. «Алаш» партиясын құрып, жеке мемлекет болуға үндеген де осы «Қазақ» газеті.   1917-жылғы алғашқы Жалпы Қазақ сиезінен есеп беріп,  сол күзде, қараша айында «Алаш» партиясының бағдарламасын жариялаған «Қазақ» газеті еді.

Газеттегі басты мақалалардың жанрына А.Байтұрсынов өзінің «Әдебиет танытқышында» «КӨСЕМСӨЗ» деп анықтама берген еді. ХХ- ғасырдың бас кезіндегі Алаш қозғалысына, жалпы халықтық қозғалысқа, түпкі нәтижесінде Қазақ Елінің мемлекет болып қалыптасуына екпінді дауылдай көп себі тиген осы ҚАЗАҚ КӨРКЕМ СӨЗІ мен КӨСЕМСӨЗІ еді.

 

Жұмат ӘНЕСҰЛЫ,жазушы, тарихшы

kerey.kz

Related Articles

  • «Сендер семіре тұрыңдар» (мысал)

    Жұмат ӘНЕСҰЛЫ (КҮЛДІР- ДҮЛДІР , Жұматтың әзіл қалжыңдары, мысалдар) «Сендер семіре тұрыңдар» (мысал) Ымырт түсе бастаған кез. Бір жерге сары шегіртке, далашегіртке, қоңыршегіртке, қалашегіртке, бидайшегіртке, шөпшегіртке бас қосып, әңгіме шертісіп отырыпты. Сол кезде қастарына қараторғай келіп қонады. Сол кезде шегірткелер қорқып кетіп, ұшып кетейін деп жатқанда Қараторғай “Қорықпаңдар! Мен сендерге жақсы пиғылмен келдім. Араларыңда домбыра тартатын, ұйқас құрай алатындарың бар ма?” -деп сұрайды. Шегірткелердің көңілдері орнына түсіп, арасынан бір ересегі: “Енді керемет болмағанмен қамысты шертіп, ән айтамыз, сосын ұйқас құрудегенде бізге жат емес”- депті.Қараторғай: “Онда тамаша! Сендердің араларыңда Айтыс ұйымдастырамыз! Бірінші орынға10-мың Биткоин!Екінші, үшінші орындарға да бәйгеміз жаман емес! Шегірткелер шексіз қуанып:, “Біз бұрын айтысып көрген жоқпыз, сол жағы қалай

  • ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ ЕСКІРДІ ДЕП КІМ АЙТТЫ?

    Алматы қаласы Дін істері жөніндегі басқармасының қолдауымен "Дін мен дәстүр" жобасы аясында "Адырна" ұлттық-этнографиялық бірлестігі халқымыздың рухани  құндылықтарын насиxаттауда біршама іс шаралар өткізді. Жақында әнші-күйші, композитор, тариxшы-этнограф, өнертанушы, жазушы, киногер сценарист Ерлан Төлеутаймен Сапарғали Бегалин атындағы мемлекеттік балалар кітапханасында тамаша бір кездесу өткен еді. Ұлтымыздың мақтанарлық рухани құндылықтары көп. Солардың бірі де бірегейі қазақтың салт-дәстүрлері. Бұл кездесу қазақ ұлтының салттары туралы тақырып аясында өрбіді. Қазақта салт-дәстүрлер көптеп саналады. Әрқайсысының маңызы мен орны да ерекше. Мысалы: «шілдехана», «тұсау кесу», «арыздасу», «асату», «ашамайға отырғызу», «ат-тон айып төлеу», «әулие аралау», «бесікке салу», «бесікті аластау», «жеті атаны білу», «мойынға бұршақ салу», «мүшел жас», «сауын айту», «сүйек жаңғырту», «жылу жинау», «сыңсу», «балаға есім беру», «иткөйлек кигізу»,

  • Нұр Аға

    Ассалаумағалейкум қалың елім қазағым менің ,тұңғыш президент кұні құтты болсын ! Елміз аман ,жұртымыз тыныш болсын ,тәуелсіздігіміз маңгілік болсын , егемен еліміздің тұңғыш президентіні Елбасымыз Нұрсолтан Назарбаев ағамызға зор денсаулық ,ұзақ ғұмыр тілейміз! Ел тұтқасы менің Нұрлы ағам -ай,Қате демен халық айтқан бағаны-ай.Өз ағамды ала алмасам ағалай-Басқа ағаны ала алмаспын жағалай.Атбегілер жақсы білсе Ат сынын,Халық білер әр қадамын басшының.Менің дағы азаматтық парызым,Жақсылығын бетіне айту жақсының.Қас қырандай биік құзға өрлеп тың,Тебінгіңді Елің үшін терлеттің.Дана болып жүз отыз алты үлытты,Бейбіт өмір бесігінде тербеттің.Ел өмірін болжап қарап алыс тым,Жолын жасап алс,келіс ,барыстың.Екі алыптың ортасында тұрып -ақ, Тілын таптың Ресей,Қытай,Ақш-тың .Кейбір елдер күнін көріп әреңге-Жатқан кезде, біздің халық әр елде-Қдырып жұр Сайран құрып салдардай,Қазақ атын

  • Иманипедагогиканың қажеттілігі және алғышарты

    Педагогика əрбір адамның бүкіл өмір бойы дамуының кепілі жəне құралы болған педагогикалық процестің мəні мен мазмұнын, заңдары мен заңдылықтарын жəне оның бүгінгі бағыт-бағдары мен болашақ өркендеу жолын зерттеуші ғылым жүйесі. Осы негізде педагогика тəлім-тəрбие процесінің ұйымдасу теориясы мен технологиясын, педагог іс-əрекетін (педагогикалық қызметті) жəне оқушылардың əрқилы оқу жұмыстарын жетілдірудің формалары мен əдістерін əрі олар арасындағы оқу істері төңірегінде туындап отыратын қарым-қатынас, ықпалдастық стратегиялары мен тəсілдерін нақтылап, ашып отырады. Адам биологиялық тіршілік иесі ретінде дүниеге келеді. Оның тұлға болып жетілуі үшін — тәрбиелеу қажет. Дәл осы тәрбие адамды ізгілендіріп, оған қажет қасиет сапаларды қалыптастырады. Қазіргі қоғамда тәрбие жұмыстарын жүргізу үшін арнайы мекемелер түзілген. Бұл үдерісті кәсіби білімді адамдар басқарады. Тәрбие жөнінде

  • Бақытқа бөлеген бесік

      Бақытқа бөлеген бесік (ертегі) Көне заманда бір қазақ ұстасы бесік ойлап тауыпты. Бесік жасаймын деген ой оған қажеттіліктен туыпты. Қазақтар мал бағып, көшпелі халық атаныпты. Біздің ата-бабаларымыз көктемде – көктеуге, жазда – жайлауға, күзде – күзеуге, ал қыста қыстауда қыстайды екен. Кейін ағаш шеберлері бесікті қарағай, қайың, талдан иіп жасапты. Нәрестені бөлеуге арналған бұл төсек жеңіл, ықшамды, көшіп- қонуға ыңғайлы болыпты. Сәби бесікте жатқанда таза жатып, алаңсыз ұйықтайды екен. Бесік нәрестені маса, шыбын-шіркей, жел, шаң-тозаң, күннің көзі мен суықтан қорғапты. Күндердің бір күнінде қазақ жерінде аспанмен тілдескен, бастары бұлтқа тиген үлкен қалалар пайда болыпты. Бұл кезде адамдар бесікті қолданбай, балаларға жеке бөлмеге төсек салып беріпті. Олар бесікті ескінің көзі,

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: