|  |  | 

Тарих Тұлғалар

Алматыда Оспан батырдың 120 жылдық мерей тойына арналған баспа-сөз мәслихаты өтті

2019 жылы 20 наурызда Алматыдағы Ұлттық кітапханада қазақ тарихындағы Ұлт азаттығы көтерілісі басшыларының бірі – Оспан батыр Сіләмұлының (1899-1951) туғанына 120 жыл толуына арналған баспасөз конференциясы болып өтті.

Тәуелсіздікке деген ұмтылыстарды дәріптеп, насихаттау, ұлттың ұлы тұлғаларын ардақтау – Елбасы тікелей қолға алып отырған Рухани жаңғыру бағдарламасындағы  басты қадамдарының бір парасы екені даусыз.

Жиын барысында конференцияны ұйымдастырушы «Ер Жәнібек қорының» төрағасы Жеңіс Түркияұлы ұлт азаттығы жолында жанын қиған Оспан батырдың 120 жылдығын кең көлемде атап өтуде осы жылға арналған іс-шаралармен ресми таныстырып өтті. Атап айтқанда:

Осы жиылыспен басталған бұл шара сәуір айынан бастап жас ақындар  арасында мүшәйра, БАҚ бойынша үздік жарияланымдар, Қазақ күресінен республикалық турнир, ақындар айтысы, университеттерде жастармен кездесу, батырдың күреске толы өмірі жайында Ш.Ш. Уалихаов атындағы Тарих және этнография инистутымен бірлесіп монография құрастыру, ШҚО-да ас беру, қазақтар қоныстанған Еуропа, Азия елдерінде де шаралар өткізу сияқты игі істермен жалғасын таппақ.

Жиынға арнайы шақырылған құрметті қонақтар арасынан Қабдеш Жұмаділов, Жәркен Бөдеш, Зиябек Қабылдинов,Жәди Шәкенұлы, Жүрсін Ермен,  Темірхан Тебегенов Өркен Нәбиұлы сияқты қазақтың зиялы қауым өкілдері, ақын, жазушылар мен ғалымдар баяндама жасады. Радио-телеарналар мен газет-журналдардан БАҚ өкілдері қатынасты.

Оспан батыр өмір сүрген дәуірдегі қоғамдық жағдайға тоқталсақ: ХХ ғ. бас кезінен Қытайдың Шыңжан өлкесін мекендеген қазақтар өмірінде қоғамдық-саяси оқиғалар Қытай билеушілері жүргізген саясат салдарынан күрт шиеленісе түсті. 1940 ж. қаңтар айында Алтайдағы рухани көсем Ақыт қажы Үлімжіұғлы ұсталады. Есімхан бастаған ел азаматтары аудан әкімі бастаған 11 адамды өлтіріп Алтай төңкерісінің алғашқы оғын атты.

Көтеріліс арада он айға созылған келісімнің теңсіз шарттарымен уақытша болса да тоқыраған еді. Оспан ғана қару тапсырудан бас тартады. 1941 ж. маусым айында көтеріліс қайта бұрқ ете түсті. Бұл жолғы көтерілісті Оспан Сіләмұлы бастаған еді. Оспанның жеңісімен аяқталып, қыруар қару-жарақ олжаға алынып, қазақ жасағы күшейе түседі.

Осы кезеңде Шыңжанға иелік етуге, ықпалын жүргізуге деген әртүрлі мүдделердің арасында, дәлірек айтқанда, бір жағынан Гоминдаңның, жергілікті башысы Шың-Шысайдың, келесі жағынан Совет үкіметі, Америкамен Ұлыбританияның жүргізген қитұрқы саясаттарының тоғысында Оспан батыр шын мәніндегі күрмеуі қиын саяси ахуалдың ортасында қалады. Совет үкіметі Моңғолияны араға салып, өз саясатын жүргізуге тырысты.1944 ж. И.Сталин Моңғолия үкіметі басшысы Х.Чойбалсанды коммунистік саясатты кеңейту үшін Оспанды жақтас етуге пайдаланып, кездесу ұйымдастырды. Гоминдаң үкіметі өз пайдасы үшін Оспанға 1945 ж. Сарсүмбеде губернаторлық қызмет ұсынады. Бір жылдың ішінде үкіметтердің шын пиғылын танып білген соң қызметтен бас тартып, көтерілісін қайта жалғастырды. Билеушілер өзара ымыраласып «Шығыс Түркістан», «Үш аймақ» деп аталатын қуыршақ үкіметтер де құрды.

1950 ж. көктемінен қолға түсіруге шындап ұмтылған қарулы күш Оспан батырды 1951 ж. ақпан айының 19 күні Гансу өлкесінің Хайзы деген жерінде қоршауға алып, қапыда қолға түсіреді. Үрімжі түрмесіне әкеліп қамап, ұзақ тергеп, үкім шығарып 1952 ж. сәуірдің 29 күні Үрімжі қаласында көпшілік алдында атып өлтірді.1953 ж. қаңтардың 12-сінде Оспан батырдың Үрімжідегі сүйегін алуға рұқсат етіліп, туған мекені Көктоғай ауданының Күрті ауылындағы Тамырлыға әкеліп жерледі.

Арада 40 жыл өткен соң дербестік үшін жанын қиған басқадай батырлардың қатарында Оспан батырдың да өр рухы қайта жанып, Қазақ Елінің тәуелсіздік алуымен аяқталды деуге әбден негіз бар.

Оспан батырдың 120 жылдығын атап өтуге арнап еліміздің әр өңірінде және шет елдегі қазақтар шоғырлана қоныстанған өлкелерде ауқымды іс-шаралар өткізу жоспарланған.

Kerey.kz

Related Articles

  • РИМ БИЛЕУШІЛЕРІ ҰЛЫ ДАЛАДАН БАРҒАН БА?

    Ителі руы – іргелі рулардың бірі. Атауы жағынан Ителі кәдімгі Ителгі құстың атауының ғасырлар легінде ғ, г әріптері түсуіне байланысты өзгеріске ұшыраған түрі болуы мүмкін. Екінші жақтан алғанда, Ид-Телы, Иди-Теле болып ежелгі Алтайлық Телелердің бір бұтағы болуы мүмкін. Ид-Телы, Иди-Теле атаулары оларды Жер-Телелері(отырықшы Теле) және қасқырды төтем еткен Телелер ретінде көрсете алады. Ителінің шежіре бойынша Көкбұлақ деген атаның немересі екенін танысақ, Көк сөзінің Құдайы сипаттар мен көк бөріге, киеге қатыстылығын ескерсек ит сөзінің әрі жағында қасқыр төтемі жатады. Италияндардың ит емген(қасқыр емген) екі баланы төтем санап, күні бүгінге дейін Ителі атауынан Ителия(Италия) болып тұрғанын біле аламыз. Оның үстіне Көкбұлақ аталатын кей жерді халық Көкебұлақ деп те айтады. Көкебұлақ – Тыва

  • АЙЯ СОФИЯ НЕГЕ МҰРАЖАЙҒА АЙЛАНДЫРЫЛДЫ?!?

    Айя София айланасындағы дауға нүктені қою үшін оның 1934 жылы неліктен мұражайға айландырылғанын білмек ләзім. Бүгінгі ахуалмен өткенге баға беруге болмайды, сол уақыттың шындығын білу шарт. Осман патшалығы 1-ші дүниежүзілік соғыста жеңілген соң 30 қазан 1918 ж. атақты “Мондрос шартына” қол қойды, бұл шарт бойынша Осман патшалығы жеңімпаз елдердің жеңісін мойындап, ел билігін соларға тапсырып, іс жүзінде ыдырап кетті. Осман патшалығы жеңімпаз елдермен Францияның астанасы Париж маңындағы Севр (Sevres) қалашығында 10 тамыз 1920 ж. соңғы шартқа қол қойды. “Севр шарты” деп аталған осы халықаралық құжатқа жеңімпаз елдер ретінде: Британия империясы, Франция, Италия, Греция, Жапония, Армения, Бельгия, Польша, Португаля, Хижаз патшалығы, Румыния, Сербия, Чехия, Хорватия қол қойыпты, жеңіліске ұшыраған Осман патшалығы

  • Кенесары Хан мен баласы Сыздық Сұлтан туралы дерек Осман мұрағатынан

    Кенесары Хан мен баласы Сыздық Сұлтан туралы дерек Осман мұрағатынан кездесуі бек мүмкін. Бұған ешқандай да шүбәңіз болмасын. Бірінші сүгірет, Осман елінде жарық көрген “Басират” (basîret) атты газет. Екінші және үшінші сүгірет, Осман мемлекетінде жарық көрген “Уақыт” атты газет. Төртінші сүгірет, Осман сұлтаны Әбдүләзиздің Қашқарияға көмекке жіберген әскери қару-жарақ, оқ-дәрісінен бір парша көрініс. Кенесары мен Сыздық Сұлтан туралы Осман деректері шыны керек әлі толық зерттелген жоқ. Хан Кенесарының ұлт-азаттық көтерілісін Қазақстан аймақтарымен шектеп бөліп қарау ең үлкен қателік саналады. Хан Кене мен Шығыс Түркістандағы қазақ, ұйғыр, дұңған көтерілістері арасындағы саяси, әскери қатынастар туралы дерек те қытай мұрағатында көмулі жатыр. Онда Шәуешек, Құлжа және Үрімжі қалаларындағы қазақтардың Хан Кенемен және кейінгі

  • АХАҢ мен ЖАХАҢ САЛҒАН АЗАТТЫҚ ЖОЛЫ

     «Қазақ» газетіне –107 жыл ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ                                                                                                                       ТАРИХИ ПОВЕСТЬ                                                                                       

  • Шарқи Түркістан Респубиликасының тарқауы туралы

    1944- жылдың қараша айында Құлжа қаласында құрылған Шарқи Түркістан респубиликасы 1946- жылға келгенде үкіметтің ресми түрде тарағанын және бұдан былай Шыңжаң өлкесімен біріккен коалициялы үкімет құрмақ ниетін білдіре отырып, уақытша үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістанда” арнайы мақала жариялаған-ды. Небәрі бір жарым жыл өмір сүрген Құлжадағы Шарқи Түркістан үкіметі, 1946- шы жылға келгенде ресми тоқтады. 1944- жылдың қараша айында уақытша үкімет жария етілген соң, үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістан” деп аталды. Газет ұйғыр, қазақ, орыс, моңғол және қытай тілінде жарық көрді. Газеттің қазақша бөлімінде Бұқара ТЫШҚАНБАЕВ, Құрманалы ОСПАНҰЛЫ басшылық етті және газеттің редакция құрамында Әуесқан НАРЫНБАЙҰЛЫ, Рахметолла ӘПШЕҰЛЫ, Құрманбай ТОЛЫБАЙҰЛЫ, Әбдібек, Аладияр, Асанбай, Сырайыл, Қали қатарлы кісілер редактор, аудармашы,

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: