|  |  | 

تاريح تۇلعالار

الماتىدا وسپان باتىردىڭ 120 جىلدىق مەرەي تويىنا ارنالعان باسپا-ءسوز ءماسليحاتى ءوتتى

2019 جىلى 20 ناۋرىزدا الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا قازاق تاريحىنداعى ۇلت ازاتتىعى كوتەرىلىسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى – وسپان باتىر ءسىلامۇلىنىڭ (1899-1951) تۋعانىنا 120 جىل تولۋىنا ارنالعان ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسى بولىپ ءوتتى.

تاۋەلسىزدىككە دەگەن ۇمتىلىستاردى دارىپتەپ، ناسيحاتتاۋ، ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارىن ارداقتاۋ – ەلباسى تىكەلەي قولعا الىپ وتىرعان رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنداعى  باستى قادامدارىنىڭ ءبىر پاراسى ەكەنى داۋسىز.

جيىن بارىسىندا كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋشى «ەر جانىبەك قورىنىڭ» توراعاسى جەڭىس تۇركياۇلى ۇلت ازاتتىعى جولىندا جانىن قيعان وسپان باتىردىڭ 120 جىلدىعىن كەڭ كولەمدە اتاپ وتۋدە وسى جىلعا ارنالعان ءىس-شارالارمەن رەسمي تانىستىرىپ ءوتتى. اتاپ ايتقاندا:

وسى جيىلىسپەن باستالعان بۇل شارا ءساۋىر ايىنان باستاپ جاس اقىندار  اراسىندا ءمۇشايرا، باق بويىنشا ۇزدىك جاريالانىمدار، قازاق كۇرەسىنەن رەسپۋبليكالىق تۋرنير، اقىندار ايتىسى، ۋنيۆەرسيتەتتەردە جاستارمەن كەزدەسۋ، باتىردىڭ كۇرەسكە تولى ءومىرى جايىندا ش.ش. ۋاليحاوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنوگرافيا ينيستۋتىمەن بىرلەسىپ مونوگرافيا قۇراستىرۋ، شقو-دا اس بەرۋ، قازاقتار قونىستانعان ەۋروپا، ازيا ەلدەرىندە دە شارالار وتكىزۋ سياقتى يگى ىستەرمەن جالعاسىن تاپپاق.

جيىنعا ارنايى شاقىرىلعان قۇرمەتتى قوناقتار اراسىنان قابدەش ءجۇمادىلوۆ، جاركەن بودەش، زيابەك قابىلدينوۆ،ءجادي شاكەنۇلى، ءجۇرسىن ەرمەن،  تەمىرحان تەبەگەنوۆ وركەن ءنابيۇلى سياقتى قازاقتىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى، اقىن، جازۋشىلار مەن عالىمدار بايانداما جاسادى. راديو-تەلەارنالار مەن گازەت-جۋرنالداردان باق وكىلدەرى قاتىناستى.

وسپان باتىر ءومىر سۇرگەن داۋىردەگى قوعامدىق جاعدايعا توقتالساق: حح ع. باس كەزىنەن قىتايدىڭ شىڭجان ولكەسىن مەكەندەگەن قازاقتار ومىرىندە قوعامدىق-ساياسي وقيعالار قىتاي بيلەۋشىلەرى جۇرگىزگەن ساياسات سالدارىنان كۇرت شيەلەنىسە ءتۇستى. 1940 ج. قاڭتار ايىندا التايداعى رۋحاني كوسەم اقىت قاجى ۇلىمجىۇعلى ۇستالادى. ەسىمحان باستاعان ەل ازاماتتارى اۋدان اكىمى باستاعان 11 ادامدى ءولتىرىپ التاي توڭكەرىسىنىڭ العاشقى وعىن اتتى.

كوتەرىلىس ارادا ون ايعا سوزىلعان كەلىسىمنىڭ تەڭسىز شارتتارىمەن ۋاقىتشا بولسا دا توقىراعان ەدى. وسپان عانا قارۋ تاپسىرۋدان باس تارتادى. 1941 ج. ماۋسىم ايىندا كوتەرىلىس قايتا بۇرق ەتە ءتۇستى. بۇل جولعى كوتەرىلىستى وسپان ءسىلامۇلى باستاعان ەدى. وسپاننىڭ جەڭىسىمەن اياقتالىپ، قىرۋار قارۋ-جاراق ولجاعا الىنىپ، قازاق جاساعى كۇشەيە تۇسەدى.

وسى كەزەڭدە شىڭجانعا يەلىك ەتۋگە، ىقپالىن جۇرگىزۋگە دەگەن ءارتۇرلى مۇددەلەردىڭ اراسىندا، دالىرەك ايتقاندا، ءبىر جاعىنان گومينداڭنىڭ، جەرگىلىكتى باشىسى شىڭ-شىسايدىڭ، كەلەسى جاعىنان سوۆەت ۇكىمەتى، امەريكامەن ۇلىبريتانيانىڭ جۇرگىزگەن قيتۇرقى ساياساتتارىنىڭ توعىسىندا وسپان باتىر شىن مانىندەگى كۇرمەۋى قيىن ساياسي احۋالدىڭ ورتاسىندا قالادى. سوۆەت ۇكىمەتى موڭعوليانى اراعا سالىپ، ءوز ساياساتىن جۇرگىزۋگە تىرىستى.1944 ج. ي.ستالين موڭعوليا ۇكىمەتى باسشىسى ح.چويبالساندى كوممۋنيستىك ساياساتتى كەڭەيتۋ ءۇشىن وسپاندى جاقتاس ەتۋگە پايدالانىپ، كەزدەسۋ ۇيىمداستىردى. گومينداڭ ۇكىمەتى ءوز پايداسى ءۇشىن وسپانعا 1945 ج. سارسۇمبەدە گۋبەرناتورلىق قىزمەت ۇسىنادى. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ۇكىمەتتەردىڭ شىن پيعىلىن تانىپ بىلگەن سوڭ قىزمەتتەن باس تارتىپ، كوتەرىلىسىن قايتا جالعاستىردى. بيلەۋشىلەر ءوزارا ىمىرالاسىپ «شىعىس تۇركىستان»، «ءۇش ايماق» دەپ اتالاتىن قۋىرشاق ۇكىمەتتەر دە قۇردى.

1950 ج. كوكتەمىنەن قولعا تۇسىرۋگە شىنداپ ۇمتىلعان قارۋلى كۇش وسپان باتىردى 1951 ج. اقپان ايىنىڭ 19 كۇنى گانسۋ ولكەسىنىڭ حايزى دەگەن جەرىندە قورشاۋعا الىپ، قاپىدا قولعا تۇسىرەدى. ءۇرىمجى تۇرمەسىنە اكەلىپ قاماپ، ۇزاق تەرگەپ، ۇكىم شىعارىپ 1952 ج. ءساۋىردىڭ 29 كۇنى ءۇرىمجى قالاسىندا كوپشىلىك الدىندا اتىپ ءولتىردى.1953 ج. قاڭتاردىڭ 12-سىندە وسپان باتىردىڭ ۇرىمجىدەگى سۇيەگىن الۋعا رۇقسات ەتىلىپ، تۋعان مەكەنى كوكتوعاي اۋدانىنىڭ كۇرتى اۋىلىنداعى تامىرلىعا اكەلىپ جەرلەدى.

ارادا 40 جىل وتكەن سوڭ دەربەستىك ءۇشىن جانىن قيعان باسقاداي باتىرلاردىڭ قاتارىندا وسپان باتىردىڭ دا ءور رۋحى قايتا جانىپ، قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىمەن اياقتالدى دەۋگە ابدەن نەگىز بار.

وسپان باتىردىڭ 120 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە ارناپ ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە جانە شەت ەلدەگى قازاقتار شوعىرلانا قونىستانعان ولكەلەردە اۋقىمدى ءىس-شارالار وتكىزۋ جوسپارلانعان.

Kerey.kz

Related Articles

  • ارالدىڭ ازۋى مەن توزۋى

    كەڭەستىك داۋىردەگى يرريگاتسيالىق جۇيە مەن جەردى ەشبىر اگروتەحنيكالىق شارالاردى ساقتاماي، ەسەپسىز يگەرۋ تاسىلدەرى ارال تەڭىزىن جويۋعا جەتكىزدى. كسرو سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي كىناسىنان ارال ايماعى ءالى مەكەنگە اينالدى. سىرداريا جانە ءامۋداريا وزەندەرىنىڭ سۋلارىن ماقتا ەگىسىنە كوپتەپ بولۋدەن ارال تەڭىزى تارتىلىپ، ونىڭ سۋى ازايدى. وزبەكستان مەن قازاقستان شەكاراسىندا ورنالاسقان، ءشول زوناسىنىڭ سۋ ايدىنى – ارال تەڭىزىنىڭ جاعدايى بۇگىندە كوڭىل تولارلىقتاي ەمەس. كەزىندە  دۇنيەجۇزى بويىنشا 4-ورىندا بولعان تەڭىزدىڭ بۇگىندە جوق بولىپ كەتۋ قاۋپى بار. بۇعان باستى سەبەپ – ادام ارەكەتى سالدارىنان تەڭىزدىڭ تەك قۇر ءىزى عانا قالا ما دەگەن سۇراق بارلىعىمىزدى الاڭداتادى.  1950 جىلدارى تەڭىزدە بالىقتىڭ 24 ءتۇرى ءوسىرىلىپ، بالىق اۋلاۋ جىلىنا 500 مىڭ تونناعا جەتسە، ال 1980 جىلدارى سوڭىنا قاراي بالىقتىڭ

  • توراڭعىلى تۋرالى نە بىلەمىز؟

      توراڭعىلى تۋرالى نە بىلەمىز؟ سىر بويى – تۇنعان شەجىرە، تاۋسىلماس تاريح. وتكەن ءومىردى بۇگىنمەن بۇگىپ قالۋعا بولمايدى. بابالاردىڭ سوقتىقپالى-سوقپاقتى ۇلى جولى عاسىرلار قويناۋىنان ۇلاسىپ كەلە جاتقانى اقيقات. ال، قازىرگى ءومىر ەرتەڭگە جالعاساتىندىقتان، وتكەندى تارازىعا تارتۋ – باستى مىندەت. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جاريالاۋ ارقىلى رۋحاني مۇرالارىمىزدى تۇگەندەپ، ۇرپاققا ۇلتجاندىلىقتىڭ ۇرىعىن سەبۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. جەر اتاۋلارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ءوز ولكەمىزدىڭ وتكەن تاريحىنا ۇڭىلە وتىرىپ، ۇرپاق ساناسىندا ساباقتاستىق سالتىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. قايسىبىر ەلدىڭ، جەردىڭ نەمەسە ەلدى مەكەننىڭ اتالۋ تاريحى بولاتىنى ءسوزسىز. سونداي-اق «توراڭعىلى – بالا اۋليە» اتالۋىنىڭ وزىندىك شىعۋ توركىنى بار. ايتسە دە  تاريحشىلار، شەجىرەشىلەر دە «توراڭعىلى – بالا اۋليە» ءدال وسىلاي بولعان دەپ ءالى كۇنگە دەيىن تاپ

  • الاش ارىسى – مىرجاقىپ دۋلاتوۆ 135 جاستا

         جيىرما جاسىندا ۇلتىن وياتىپ، ۇران سالعان مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ تۋىلعانىنا بيىل 135 جىل تولىپ وتىر. ەلىم دەپ، جەرىم دەپ حالقى ءۇشىن جانىن اياماعان  اتامىزدىڭ بۇل جاسىن اتاپ ءوتۋ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. الاش قوزعالىسىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ ۇلتى ءۇشىن جاساعان قىزمەتتەرى، ەڭبەكتەرى قازىرگى تاڭدا ءار قازاققا ايان جانە ماقتانىش. نەبارى جيىرما ءتورت جاسىندا «Oيان، قازاق!»، – دەپ ۇلتىنا ۇران سالعان مىرجاقىپ دۋلاتوۆ الاش قوزعالىسىنىڭ باسىندا تۇرعان ەدى.  بۇل جولدا ول كىسى كوپ ەڭبەك ەتتى.   پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ەزگىسى كۇشەيىپ تۇرعاندا، اۋمالى-توكپەلى زاماندا ءومىر سۇرگەن  م.دۋلاتوۆ جاستىعىنا قاراماستان، ۇلتىنا ايانباستان قىزمەت ەتكەن ۇلى تۇلعا! جاستايىنان اتا-اناسىنان ايىرىلسادا ساعى سىنباي العا ۇمتىلدى. حالقىنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ،  جوعىن جوقتاۋعا سەرت بەرىپ، حالىق ىسىنە بار

  • قىرعىز (قازاق) اۆتونومياسىنا -100 جىل.

    (تاريحي -دەرەكتى اڭگىمە)   جۇمات انەسۇلى     ارمان بولعان اۆتونوميا   قازاق ەلىنىڭ اۆتونوميالى رەسپۋبليكا بولۋىن الاش قايراتكەرلەرى اڭساعان، ارمانداعان. ولار 1917-جىلدان قازاق اۆتونومياسىنىڭ كەلەشەگى ءۇشىن كۇرەستى. ءاليحان بوكەيحانوۆ ول كەزدە كادەت پارتياسىنىڭ مۇشەسى ەدى، سودان رەسەيدىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى بولعان كەرەنسكيدەن، ودان كەيىن كولچاكتىڭ كومەگىمەن قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋدان ءۇمىتتى بولعان. كەرەنسكيدىڭ بۇل ماسەلەگە كوڭىل بولۋگە ۋاقىتى بولمادى، ال، كولچاك بولسا، “قازاقتار ەشقاشان اۆتونوميا المايدى” دەپ ءۇزىلدى كەسىلدى باس تارتقان.  سونىمەن 1918-جىلى كولچاكتىڭ، دۋتوۆتىڭ، دەنيكيننىڭ اسكەرلەرى بولشەۆيكتەردەن جەڭىلە باستادى. 1918-جىلى بولشەۆيكتەر اقتارمەن ايقاسىپ جاتقاندا تساريتسين مايدانى، كاسپي، ماڭعىستاۋ ارقىلى ونداعان تۇيەلى اربامەن ءا.جانگەلدين تورعايعا، امانگەلدىنىڭ ساربازدارىنا كوپ قارۋ جاراق جەتكىزدى. كوپ قارجىدا اكەلگەن. سودان1918- جىلى قازان ايىندا تورعايدا سوۆەت وكىمەتى

  • ريم بيلەۋشىلەرى ۇلى دالادان بارعان با؟

    يتەلى رۋى – ىرگەلى رۋلاردىڭ ءبىرى. اتاۋى جاعىنان يتەلى كادىمگى يتەلگى قۇستىڭ اتاۋىنىڭ عاسىرلار لەگىندە ع، گ ارىپتەرى تۇسۋىنە بايلانىستى وزگەرىسكە ۇشىراعان ءتۇرى بولۋى مۇمكىن. ەكىنشى جاقتان العاندا، يد-تەلى، يدي-تەلە بولىپ ەجەلگى التايلىق تەلەلەردىڭ ءبىر بۇتاعى بولۋى مۇمكىن. يد-تەلى، يدي-تەلە اتاۋلارى ولاردى جەر-تەلەلەرى(وتىرىقشى تەلە) جانە قاسقىردى توتەم ەتكەن تەلەلەر رەتىندە كورسەتە الادى. يتەلىنىڭ شەجىرە بويىنشا كوكبۇلاق دەگەن اتانىڭ نەمەرەسى ەكەنىن تانىساق، كوك ءسوزىنىڭ قۇدايى سيپاتتار مەن كوك بورىگە، كيەگە قاتىستىلىعىن ەسكەرسەك يت ءسوزىنىڭ ءارى جاعىندا قاسقىر توتەمى جاتادى. يتاليانداردىڭ يت ەمگەن(قاسقىر ەمگەن) ەكى بالانى توتەم ساناپ، كۇنى بۇگىنگە دەيىن يتەلى اتاۋىنان يتەليا(يتاليا) بولىپ تۇرعانىن بىلە الامىز. ونىڭ ۇستىنە كوكبۇلاق اتالاتىن كەي جەردى حالىق كوكەبۇلاق دەپ تە ايتادى. كوكەبۇلاق – تىۆا

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: