|  |  | 

تاريح تۇلعالار

الماتىدا وسپان باتىردىڭ 120 جىلدىق مەرەي تويىنا ارنالعان باسپا-ءسوز ءماسليحاتى ءوتتى

2019 جىلى 20 ناۋرىزدا الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا قازاق تاريحىنداعى ۇلت ازاتتىعى كوتەرىلىسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى – وسپان باتىر ءسىلامۇلىنىڭ (1899-1951) تۋعانىنا 120 جىل تولۋىنا ارنالعان ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسى بولىپ ءوتتى.

تاۋەلسىزدىككە دەگەن ۇمتىلىستاردى دارىپتەپ، ناسيحاتتاۋ، ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارىن ارداقتاۋ – ەلباسى تىكەلەي قولعا الىپ وتىرعان رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنداعى  باستى قادامدارىنىڭ ءبىر پاراسى ەكەنى داۋسىز.

جيىن بارىسىندا كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋشى «ەر جانىبەك قورىنىڭ» توراعاسى جەڭىس تۇركياۇلى ۇلت ازاتتىعى جولىندا جانىن قيعان وسپان باتىردىڭ 120 جىلدىعىن كەڭ كولەمدە اتاپ وتۋدە وسى جىلعا ارنالعان ءىس-شارالارمەن رەسمي تانىستىرىپ ءوتتى. اتاپ ايتقاندا:

وسى جيىلىسپەن باستالعان بۇل شارا ءساۋىر ايىنان باستاپ جاس اقىندار  اراسىندا ءمۇشايرا، باق بويىنشا ۇزدىك جاريالانىمدار، قازاق كۇرەسىنەن رەسپۋبليكالىق تۋرنير، اقىندار ايتىسى، ۋنيۆەرسيتەتتەردە جاستارمەن كەزدەسۋ، باتىردىڭ كۇرەسكە تولى ءومىرى جايىندا ش.ش. ۋاليحاوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنوگرافيا ينيستۋتىمەن بىرلەسىپ مونوگرافيا قۇراستىرۋ، شقو-دا اس بەرۋ، قازاقتار قونىستانعان ەۋروپا، ازيا ەلدەرىندە دە شارالار وتكىزۋ سياقتى يگى ىستەرمەن جالعاسىن تاپپاق.

جيىنعا ارنايى شاقىرىلعان قۇرمەتتى قوناقتار اراسىنان قابدەش ءجۇمادىلوۆ، جاركەن بودەش، زيابەك قابىلدينوۆ،ءجادي شاكەنۇلى، ءجۇرسىن ەرمەن،  تەمىرحان تەبەگەنوۆ وركەن ءنابيۇلى سياقتى قازاقتىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى، اقىن، جازۋشىلار مەن عالىمدار بايانداما جاسادى. راديو-تەلەارنالار مەن گازەت-جۋرنالداردان باق وكىلدەرى قاتىناستى.

وسپان باتىر ءومىر سۇرگەن داۋىردەگى قوعامدىق جاعدايعا توقتالساق: حح ع. باس كەزىنەن قىتايدىڭ شىڭجان ولكەسىن مەكەندەگەن قازاقتار ومىرىندە قوعامدىق-ساياسي وقيعالار قىتاي بيلەۋشىلەرى جۇرگىزگەن ساياسات سالدارىنان كۇرت شيەلەنىسە ءتۇستى. 1940 ج. قاڭتار ايىندا التايداعى رۋحاني كوسەم اقىت قاجى ۇلىمجىۇعلى ۇستالادى. ەسىمحان باستاعان ەل ازاماتتارى اۋدان اكىمى باستاعان 11 ادامدى ءولتىرىپ التاي توڭكەرىسىنىڭ العاشقى وعىن اتتى.

كوتەرىلىس ارادا ون ايعا سوزىلعان كەلىسىمنىڭ تەڭسىز شارتتارىمەن ۋاقىتشا بولسا دا توقىراعان ەدى. وسپان عانا قارۋ تاپسىرۋدان باس تارتادى. 1941 ج. ماۋسىم ايىندا كوتەرىلىس قايتا بۇرق ەتە ءتۇستى. بۇل جولعى كوتەرىلىستى وسپان ءسىلامۇلى باستاعان ەدى. وسپاننىڭ جەڭىسىمەن اياقتالىپ، قىرۋار قارۋ-جاراق ولجاعا الىنىپ، قازاق جاساعى كۇشەيە تۇسەدى.

وسى كەزەڭدە شىڭجانعا يەلىك ەتۋگە، ىقپالىن جۇرگىزۋگە دەگەن ءارتۇرلى مۇددەلەردىڭ اراسىندا، دالىرەك ايتقاندا، ءبىر جاعىنان گومينداڭنىڭ، جەرگىلىكتى باشىسى شىڭ-شىسايدىڭ، كەلەسى جاعىنان سوۆەت ۇكىمەتى، امەريكامەن ۇلىبريتانيانىڭ جۇرگىزگەن قيتۇرقى ساياساتتارىنىڭ توعىسىندا وسپان باتىر شىن مانىندەگى كۇرمەۋى قيىن ساياسي احۋالدىڭ ورتاسىندا قالادى. سوۆەت ۇكىمەتى موڭعوليانى اراعا سالىپ، ءوز ساياساتىن جۇرگىزۋگە تىرىستى.1944 ج. ي.ستالين موڭعوليا ۇكىمەتى باسشىسى ح.چويبالساندى كوممۋنيستىك ساياساتتى كەڭەيتۋ ءۇشىن وسپاندى جاقتاس ەتۋگە پايدالانىپ، كەزدەسۋ ۇيىمداستىردى. گومينداڭ ۇكىمەتى ءوز پايداسى ءۇشىن وسپانعا 1945 ج. سارسۇمبەدە گۋبەرناتورلىق قىزمەت ۇسىنادى. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ۇكىمەتتەردىڭ شىن پيعىلىن تانىپ بىلگەن سوڭ قىزمەتتەن باس تارتىپ، كوتەرىلىسىن قايتا جالعاستىردى. بيلەۋشىلەر ءوزارا ىمىرالاسىپ «شىعىس تۇركىستان»، «ءۇش ايماق» دەپ اتالاتىن قۋىرشاق ۇكىمەتتەر دە قۇردى.

1950 ج. كوكتەمىنەن قولعا تۇسىرۋگە شىنداپ ۇمتىلعان قارۋلى كۇش وسپان باتىردى 1951 ج. اقپان ايىنىڭ 19 كۇنى گانسۋ ولكەسىنىڭ حايزى دەگەن جەرىندە قورشاۋعا الىپ، قاپىدا قولعا تۇسىرەدى. ءۇرىمجى تۇرمەسىنە اكەلىپ قاماپ، ۇزاق تەرگەپ، ۇكىم شىعارىپ 1952 ج. ءساۋىردىڭ 29 كۇنى ءۇرىمجى قالاسىندا كوپشىلىك الدىندا اتىپ ءولتىردى.1953 ج. قاڭتاردىڭ 12-سىندە وسپان باتىردىڭ ۇرىمجىدەگى سۇيەگىن الۋعا رۇقسات ەتىلىپ، تۋعان مەكەنى كوكتوعاي اۋدانىنىڭ كۇرتى اۋىلىنداعى تامىرلىعا اكەلىپ جەرلەدى.

ارادا 40 جىل وتكەن سوڭ دەربەستىك ءۇشىن جانىن قيعان باسقاداي باتىرلاردىڭ قاتارىندا وسپان باتىردىڭ دا ءور رۋحى قايتا جانىپ، قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىمەن اياقتالدى دەۋگە ابدەن نەگىز بار.

وسپان باتىردىڭ 120 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە ارناپ ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە جانە شەت ەلدەگى قازاقتار شوعىرلانا قونىستانعان ولكەلەردە اۋقىمدى ءىس-شارالار وتكىزۋ جوسپارلانعان.

Kerey.kz

Related Articles

  • ايا سوفيا نەگە مۇراجايعا ايلاندىرىلدى؟!؟

    ايا سوفيا ايلاناسىنداعى داۋعا نۇكتەنى قويۋ ءۇشىن ونىڭ 1934 جىلى نەلىكتەن مۇراجايعا ايلاندىرىلعانىن بىلمەك ءلازىم. بۇگىنگى احۋالمەن وتكەنگە باعا بەرۋگە بولمايدى، سول ۋاقىتتىڭ شىندىعىن ءبىلۋ شارت. وسمان پاتشالىعى 1-ءشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جەڭىلگەن سوڭ 30 قازان 1918 ج. اتاقتى “موندروس شارتىنا” قول قويدى، بۇل شارت بويىنشا وسمان پاتشالىعى جەڭىمپاز ەلدەردىڭ جەڭىسىن مويىنداپ، ەل بيلىگىن سولارعا تاپسىرىپ، ءىس جۇزىندە ىدىراپ كەتتى. وسمان پاتشالىعى جەڭىمپاز ەلدەرمەن فرانتسيانىڭ استاناسى پاريج ماڭىنداعى سەۆر (Sevres) قالاشىعىندا 10 تامىز 1920 ج. سوڭعى شارتقا قول قويدى. “سەۆر شارتى” دەپ اتالعان وسى حالىقارالىق قۇجاتقا جەڭىمپاز ەلدەر رەتىندە: بريتانيا يمپەرياسى، فرانتسيا، يتاليا، گرەتسيا، جاپونيا، ارمەنيا، بەلگيا، پولشا، پورتۋگاليا، حيجاز پاتشالىعى، رۋمىنيا، سەربيا، چەحيا، حورۆاتيا قول قويىپتى، جەڭىلىسكە ۇشىراعان وسمان پاتشالىعى

  • كەنەسارى حان مەن بالاسى سىزدىق سۇلتان تۋرالى دەرەك وسمان مۇراعاتىنان

    كەنەسارى حان مەن بالاسى سىزدىق سۇلتان تۋرالى دەرەك وسمان مۇراعاتىنان كەزدەسۋى بەك مۇمكىن. بۇعان ەشقانداي دا ءشۇباڭىز بولماسىن. ءبىرىنشى سۇگىرەت، وسمان ەلىندە جارىق كورگەن “باسيرات” (basîret) اتتى گازەت. ەكىنشى جانە ءۇشىنشى سۇگىرەت، وسمان مەملەكەتىندە جارىق كورگەن “ۋاقىت” اتتى گازەت. ءتورتىنشى سۇگىرەت، وسمان سۇلتانى ءابدۇلازيزدىڭ قاشقارياعا كومەككە جىبەرگەن اسكەري قارۋ-جاراق، وق-دارىسىنەن ءبىر پارشا كورىنىس. كەنەسارى مەن سىزدىق سۇلتان تۋرالى وسمان دەرەكتەرى شىنى كەرەك ءالى تولىق زەرتتەلگەن جوق. حان كەنەسارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن قازاقستان ايماقتارىمەن شەكتەپ ءبولىپ قاراۋ ەڭ ۇلكەن قاتەلىك سانالادى. حان كەنە مەن شىعىس تۇركىستانداعى قازاق، ۇيعىر، دۇڭعان كوتەرىلىستەرى اراسىنداعى ساياسي، اسكەري قاتىناستار تۋرالى دەرەك تە قىتاي مۇراعاتىندا كومۋلى جاتىر. وندا شاۋەشەك، قۇلجا جانە ءۇرىمجى قالالارىنداعى قازاقتاردىڭ حان كەنەمەن جانە كەيىنگى

  • احاڭ مەن جاحاڭ سالعان ازاتتىق جولى

     «قازاق» گازەتىنە –107 جىل جۇمات انەسۇلى                                                                                                                       تاريحي پوۆەست                                                                                       

  • شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسىنىڭ تارقاۋى تۋرالى

    1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا قۇلجا قالاسىندا قۇرىلعان شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى 1946- جىلعا كەلگەندە ۇكىمەتتىڭ رەسمي تۇردە تاراعانىن جانە بۇدان بىلاي شىڭجاڭ ولكەسىمەن بىرىككەن كواليتسيالى ۇكىمەت قۇرماق نيەتىن بىلدىرە وتىرىپ، ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستاندا” ارنايى ماقالا جاريالاعان-دى. نەبارى ءبىر جارىم جىل ءومىر سۇرگەن قۇلجاداعى شارقي تۇركىستان ۇكىمەتى، 1946- شى جىلعا كەلگەندە رەسمي توقتادى. 1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا ۋاقىتشا ۇكىمەت جاريا ەتىلگەن سوڭ، ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستان” دەپ اتالدى. گازەت ۇيعىر، قازاق، ورىس، موڭعول جانە قىتاي تىلىندە جارىق كوردى. گازەتتىڭ قازاقشا بولىمىندە بۇقارا تىشقانباەۆ، قۇرمانالى وسپانۇلى باسشىلىق ەتتى جانە گازەتتىڭ رەداكتسيا قۇرامىندا اۋەسقان نارىنبايۇلى، راحمەتوللا اپشەۇلى، قۇرمانباي تولىبايۇلى، ابدىبەك، الاديار، اسانباي، سىرايىل، قالي قاتارلى كىسىلەر رەداكتور، اۋدارماشى،

  • انگليانىڭ جوڭعاريا قازاقتارىنا وزىق سوعىس قارۋلارىن بەرۋگە تالپىنۋى

    قاشقارداعى انگليا كونسۋلى  انگليانىڭ قاشقارياداعى كونسۋل قىزمەتى 1881- جىلدان كەيىن باستاۋ الادى. انگليانىڭ تۇپكى ماقساتى تسين يمپەرياسىنىڭ سولتۇستىك-باتىس ايماعى مەن تۇركىستان (ورتالىق ازيا) دالاسىنا ءوز ىقپالىن جۇرگىزۋ ەدى. بىراق، بۇل تۇستا پاتشالىق رەسەيدىڭ دە ايماقتاعى ساياسي ىقپال كۇشىن ەسكەرمەۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. پاتشالىق رەسەيدىڭ ءاۋ باستاعى ماقساتى تۇركىستان ايماعىن ەندەي ءوتىپ ءۇندىستان ارقىلى تەلەگەي تەڭىز جولىنا شىعۋ ەدى. بىراق، تۇركىستان دالاسىنداعى تۇركى حاندىقتارى (قازاق، تب) بۇل ماقساتتى ءجۇز جىلداپ كەشىكتىرىپ جاتتى. رەسەي ەندى تۇركىستان دالاسىن قيىر شىعىستان اينالىپ ءوتىپ قاشقاريا ارقىلى ۇندىستانعا ۇلاسۋدى كوزدەدى. بىراق، ول تۇستا قاشقاريا مۇلدە جابىق الەم ەدى. دەيتۇرعانمەن دە جابىق الەمنىڭ تۇستىك قاپتالىنان انگليا يمپەرياسى دا كەلىپ ۇلگىردى. سوسىن نە كەرەك، بۇل ايماق رەسەن-انگليا يمپەرياسىنىڭ

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: