|  |  |  | 

Көз қарас Тарих Әдеби әлем

Қазақтар Шыңжаң өлкесімен не қатысы бар?

55532061_1333261456837438_467763500932923392_n

“Іле Уалаяты” газетi

Eldes Orda

Бұл 1912-жылы Құлжа қаласында жарық көрген “Іле Уалаяты” атты газет. Газеттің емлесі, тілі Ташкендегі “Түркістан Уалаяты” газеті мен Омбыдағы “Дала Уалаяты” газетімен шамалас. Газеттің Шыңжаң қазақ-ұйғырларының алғашқы баспасөз тариxында алатын тариxи маңызы аса зор-дұр. Газет туралы айтудан ілгері, мынадай тариxи шолу жасамақшымын.

Шыңжаң өлкесі (провинцсиясы) 1884-жылы құрылғанымен оның құрамына үш аймақ қарады. Олар: Қашқар аймағы, Ақсу аймағы және Үрімжі Аймағы. Іле-Тарбағатай аймағы яғни Іле Әскери Губерниясы қосымша қарағанымен 30 жыл бойы (1884-1914) Шыңжаң өлкесіне қарсы күрес жүргізіп келді. Әсіресе 1912-жылы Цин империясының қағаны тақтан түскен соң Іле Әскери үкіметі мен Шыңжаң өлкелік үкіметі арасында қанды соғыс бұрқ ете түсті. Екіжақты соғысты уақытша үкіметтің өтпелі президенті Юуань Шикай зорға тоқтатты.

55446951_1333261490170768_3708251342909734912_n 55783814_1333261450170772_8325857320919629824_n 55887636_1333261483504102_4215219739112243200_n

Енді, сізден заңды сұрақ туады?
Қазақтар қайда?
Қазақтар Шыңжаң өлкесімен не қатысы бар?

Дұрысы, Қазақтар 1884′те құрылған Шыңжаң өлкесіне (провинцсиясына) 1914-1916-1920 жылдары ғана зорға қосылған, оның өзін әскери күшпен зорға қосқан. Одан бұрын Қазақтар өз алдына әскери Губерния құрып Бейжің билігіне тіке қарап тұрған. Онда, Шыңжаң дегенді қалай түсінеміз? Шыңжаң дегеніміз Қоқаннан келген Якупбек xандығы яғни Цин империясы Яқупбектің Қашқарияда құрған 10 жылдық xандығын әскери күшпен жеңген соң, оның xандық атауын тариx саxынасынан мүлде жою үшін Шыңжаң (新疆, қытайша: Шинжияң) деген атауды ойлап тауып, Қашқариядағы Алты Шаһар елін 1884′тен бастып ШЫҢЖАҢ деп атайды. Тағы бір заңды сұрақ, Цин империясы Қашқарияның Алты Шаһарын “Шыңжаң” деп атап жатқан кезде Қазақтар қайда тұрды? Қазақтар, бір Губерния және Төрт Би Төре Керей Ордасы (кей дереккөздерде Көгедай Ордасы) деген тариxи әкімшілік атаумен орталық Бейжіңге тіке қарасты шағын автономиялы кіназ болды. Ал, бір Губерния дегеніміз Іле Әскери Губерниясы. Іле Әскери Губерниясына әу баста Алматы, Талдықорған облысының кей аумағы және қазіргі Іле аймағы, Тарбағатай аймағы һам Бұратала облысы толықтай кіреді, кейін Цин-Руссия келсімінде Алматы, Талдықорғанның біраз жері патшалық Руссияға беріліп, қалған жер Цин аумағында яғни Іле Әскери Губерниясында қалды. Ал, Көгедай Ордасына қазіргі Шығыс Қазақстанның біраз жері, солтүстігі Қосағаш, қазіргі Баян Өлгий аймағы, Қобда аймағы және қазіргі Алтай аймағы толықтай кірген. Цин-Руссия келсімшарты бойынша қазіргі Шығыс Қазақстан мен Қосағаш маңы патшалық Руссия тарапына, одан Цин-Қалқа, Цин-Моғол, Минго-Моғол келсімдері бойынша Баян Өлгий, Қобда аймақтары қазіргі Моңғолия тарапында қалды.

Әбден парам-паршаға ұшыраған күншығыс қазақтарының одан кейінгі территориясын 1914, 1916 және 1920- жылдары бірінен соң бірін Шыңжаң өлкесіне бөліп береді. Яғни, 1914-жылы Іле Әскери Губерниясын, 1916-жылы Тарбағатай Амбанын (ай ағын), 1920-жылы Алтай өлкесін. Қазақтар 1920-жылы Шыңжаң өлкелік үкіметіне толықтай қараған соң басына әңгір таяқ ойнай бастады. Бұл тұстағы тариxты парақшамда жазып та жүрмін. Яғни Қазақтардың басына орнаған барлық пәлекет- Қазақтардың Шыңжаңға зорлықты әскери теңсіз күшпен қосылуында болып отыр. 30-40 жылдардағы Қазақ ұлт-азаттық көтерілісінің түп мақсаты Шыңжаң өлкесінен түбегейлі құтылып жеке дара ұлттық автономиялы ел болу еді.

Қош, газетке келейін. Газет Іле Әскери Губерниясында 1912-жылы жарық көрген. 1912′де Бейжіңде Цин империясына қарсы әскери және саяси жылымық төңкерісі болды. Сол жылы Цин империясының Үрімжідегі шонжарларымен 30 жыл бойы тіресіп келе жатқан Жапонияда білім алған жас демократтары Құлжада әскери революция жасап уақытша әскери үкімет құрады. Уақытша үкімет баспасөз ақпаратын негізге алып “白话日报” атты заманауи газет органын құрады, сөйтіп Іле уалаятындағы Қазақ, Ұйғыр, Қырғыз, Өзбек, Татар, Ноғайларға үндеу жариялайды. Көп өтпей “Іле Уалаяты” газеті “白话日报”-дың қосымша нұсқасы ретінде жарық көре бастайды.

Газетте, Іле Уалаятындағы қазақтардың тұрмысы, жағдайы, мәселесі турасында көбірек тілге тиек еткен. Газет тілінде орысша терминдер де кездеседі.

kerey.kz

Related Articles

  • Бақытбек Бәмішұлының “Алтын Аралдың Арғымақтары” атты шығармашылық кеші өтеді.

    Биыл Оспан батырдың туғанына 120 жыл толуына байланысты “Ер Жәнібек батыр” атындағы халықаралық қоғамдық қоры жыл басынан бері Қазақстан Жазушылар одағымен бірлесіп бірқатар мәдени іс-шаралар өткізіп келеді.  Алдағы күндері қор ұжымы Жазушылар одағымен бірлесіп,  аталмыш шаралардың көшін жалғастырып, өнер сүйер жұртшылықты маусымның 19 күні өтетін белгілі ақын-жазушы, публицис, аудармашы, филрлргия ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Жазушылар одағының және Қазақстан Журналистер одағының мүшесі Бақытбек Бәмішұлының  шығармашылық кешіне шақырады. Өтетін орыны: Алматы Ұлттық кітапханасы. Уақыты: 19 маусым, сағат 16:00 де. Бақытбек Бәмішұлы: Баян-Өлгей аймағының Бұлғын сұмынында Үлкен Теміртінің Норты жайлауында  1958 жылы 25 мамырда дүниеге келген. 1975 жылы Бұлғын сұмындық 8 жылдық, 1977 жылы Ұланбатыр қаласында Хосе Марте атындағы 52- ші он жылдық орта мектепті бітірген.

  • Досым Сәтпаев: “Ескі кадрлармен жүйені жаңарту мүмкін емес”

    Пётр ТРОЦЕНКО Саясаттанушы Досым Сәтпаев. Алматы, 5 маусым 2019 жыл. Тәуекелді бағалау тобының жетекшісі Досым Сәтпаев Азаттыққа берген сұхбатында Қазақстанда сайлауалды насихаттың қалай өткені және жаңа президентті ішкі және сыртқы саясатта қандай сынақ күтіп тұрғаны туралы айтты. Азаттық: Қазақстандағы сайлауалды насихаты түрліше бағаланып жатыр. Бір жақ бәсеке мен саяси балама бар дейді. ЕҚЫҰ миссиясы бастаған екінші жақ сайлауалды насихатын сүреңсіз, азын-аулақ ұран мен билбордтан аспайтын науқан деп сипаттайды. Бұл сайлауалды насихатын тартысты бәсеке деуге келе ме? Досым Сәтпаев: Бұл сайлау бақылау тізгінін уысынан шығармаған бірінші президенттің (Нұрсұлтан Назарбаев – ред.) билікті мұрагерге тапсыру процесін заңдастыру әрекеті екенін негізге алу керек. Сондықтан сайлау ойыншылардың бәрі өздеріне берілген рөлі мен орнын жақсы білетін спектакльге

  • ТОҒҰРЫЛ ХАННЫҢ «ТОНЫМЕН ТУҒАН ҰЛЫ» ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ АРАСЫНДАҒЫ ТҮЙТКІЛДЕР

    Жанымхан Ошан   Тарихи әдебиеттерде, мұнда Рашид ад-диннің әйгілі еңбегінде, «Моңғолдың құпия шежіресінде», «Юан ши» (юань патшалығы тарихы) кітабында керейдің Тоғұрыл Оң ханы мен Темүжіннің қарым-қатынасына тоқталған кезде, аттөбеліндей азғана моңғолдың Есугей есімді баһадүрінің жетімі – Темүжіннің өз ағайындары Тайшығұттардан жәбір көріп, «көлеңкені жаршы қып, қылқұйрықты қамшы қып» тағдырдың тәлкегіне ұшырап, Тоғұрыл ханы «әкеміздің андасы болғандықтан, әкеміз сияқты ғой» деп, әке орнына әке тұтып, қайын жұрты – қоңыраттар берген қара бұлғын ішігін алып, оған сәлем бере баруынан бастайды. «Әкең өлсе өлсін, әкеңді көре қалған өлмесін» демекші, Темүжіннің сапары сәтті болып шығады. Пана тұта барған әкесінің көне «Андасы» Тоғұрыл хан ағынан жарылып: Мынау бұлғын ішіктің, Қолқасына жарамын. Бытыраған еліңнің, Басын қоса

  • Ғылымсыз өндіріс дами алмайды

      Кез келген елдің экономикасы ғылым жетістіктерін өндіріске енгізбей дами алмайды. Ғылыми жетістіктердің негізінде жасалған үздік өнімдер ғана халықаралық рынокта бәсекелестікке қабілетті бола алады. Ал біздің өндірісшілеріміз ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға көңіл бөлмейді. Сарапшылардың зерттеуіне қарағанда әлемдегі үздік тауар өндірушілер өткен ғасырдың аяғымен салыстырғанда ғылыми-зерттеу жұмыстарына бөлінетін шығыстарын 7 есе арттырған. Ал біздің барлық меншіктегі өндірісшілеріміз соңғы бес жылда бұл тараптағы шығындарын үнемі азайтумен келеді. Қазір ол ІЖӨ-нің 0,12 пайыздық үлесіне дейін түскен. Бұл дамыған елдер түгіл дамушы елдердің арасындағы ең төменгі көрсеткіштердің бірі. 2018 жылы біздің ғылымға көңіл бөлген кәсіпорындарымыздың саны 384 қана болды, ал бұдан 10 жыл бұрын оның саны 438 болатын. Кәсіпорында ғылыммен айналысатын қызметкерлер саны да

  • Тоқаев: “Жер шетелдіктерге сатылмайды”

    Қостанай облысы  Жер туралы ойын Қасым-Жомарт Тоқаев облыстың ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілермен кездесуінде айтты. – Басқа облыстардағыдай мұнда да белгілі бір мәселелер бар. Бірақ, Үкіметтің көмегімен бұл проблемаларды шешу жұмыстары күшейтіледі. Ал, жер мәселесіне келер болсақ, кім жұмыс істейді, жер соған тиесілі. Екіншіден, жер шетелдіктерге сатылмайды. Бұл менің Президент ретінде түбегейлі ұстанымым, – деді Мемлекет басшысы. Кездесуге қатысушылар ауыл шаруашылығы еңбеккерлеріне мемлекеттік тарапынан көрсетіліп жатқан қолдау үшін Қасым-Жомарт Тоқаевқа алғыс айтты.

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: