|  |  |  | 

Көз қарас Тарих Әдеби әлем

Қазақтар Шыңжаң өлкесімен не қатысы бар?

55532061_1333261456837438_467763500932923392_n

“Іле Уалаяты” газетi

Eldes Orda

Бұл 1912-жылы Құлжа қаласында жарық көрген “Іле Уалаяты” атты газет. Газеттің емлесі, тілі Ташкендегі “Түркістан Уалаяты” газеті мен Омбыдағы “Дала Уалаяты” газетімен шамалас. Газеттің Шыңжаң қазақ-ұйғырларының алғашқы баспасөз тариxында алатын тариxи маңызы аса зор-дұр. Газет туралы айтудан ілгері, мынадай тариxи шолу жасамақшымын.

Шыңжаң өлкесі (провинцсиясы) 1884-жылы құрылғанымен оның құрамына үш аймақ қарады. Олар: Қашқар аймағы, Ақсу аймағы және Үрімжі Аймағы. Іле-Тарбағатай аймағы яғни Іле Әскери Губерниясы қосымша қарағанымен 30 жыл бойы (1884-1914) Шыңжаң өлкесіне қарсы күрес жүргізіп келді. Әсіресе 1912-жылы Цин империясының қағаны тақтан түскен соң Іле Әскери үкіметі мен Шыңжаң өлкелік үкіметі арасында қанды соғыс бұрқ ете түсті. Екіжақты соғысты уақытша үкіметтің өтпелі президенті Юуань Шикай зорға тоқтатты.

55446951_1333261490170768_3708251342909734912_n 55783814_1333261450170772_8325857320919629824_n 55887636_1333261483504102_4215219739112243200_n

Енді, сізден заңды сұрақ туады?
Қазақтар қайда?
Қазақтар Шыңжаң өлкесімен не қатысы бар?

Дұрысы, Қазақтар 1884′те құрылған Шыңжаң өлкесіне (провинцсиясына) 1914-1916-1920 жылдары ғана зорға қосылған, оның өзін әскери күшпен зорға қосқан. Одан бұрын Қазақтар өз алдына әскери Губерния құрып Бейжің билігіне тіке қарап тұрған. Онда, Шыңжаң дегенді қалай түсінеміз? Шыңжаң дегеніміз Қоқаннан келген Якупбек xандығы яғни Цин империясы Яқупбектің Қашқарияда құрған 10 жылдық xандығын әскери күшпен жеңген соң, оның xандық атауын тариx саxынасынан мүлде жою үшін Шыңжаң (新疆, қытайша: Шинжияң) деген атауды ойлап тауып, Қашқариядағы Алты Шаһар елін 1884′тен бастып ШЫҢЖАҢ деп атайды. Тағы бір заңды сұрақ, Цин империясы Қашқарияның Алты Шаһарын “Шыңжаң” деп атап жатқан кезде Қазақтар қайда тұрды? Қазақтар, бір Губерния және Төрт Би Төре Керей Ордасы (кей дереккөздерде Көгедай Ордасы) деген тариxи әкімшілік атаумен орталық Бейжіңге тіке қарасты шағын автономиялы кіназ болды. Ал, бір Губерния дегеніміз Іле Әскери Губерниясы. Іле Әскери Губерниясына әу баста Алматы, Талдықорған облысының кей аумағы және қазіргі Іле аймағы, Тарбағатай аймағы һам Бұратала облысы толықтай кіреді, кейін Цин-Руссия келсімінде Алматы, Талдықорғанның біраз жері патшалық Руссияға беріліп, қалған жер Цин аумағында яғни Іле Әскери Губерниясында қалды. Ал, Көгедай Ордасына қазіргі Шығыс Қазақстанның біраз жері, солтүстігі Қосағаш, қазіргі Баян Өлгий аймағы, Қобда аймағы және қазіргі Алтай аймағы толықтай кірген. Цин-Руссия келсімшарты бойынша қазіргі Шығыс Қазақстан мен Қосағаш маңы патшалық Руссия тарапына, одан Цин-Қалқа, Цин-Моғол, Минго-Моғол келсімдері бойынша Баян Өлгий, Қобда аймақтары қазіргі Моңғолия тарапында қалды.

Әбден парам-паршаға ұшыраған күншығыс қазақтарының одан кейінгі территориясын 1914, 1916 және 1920- жылдары бірінен соң бірін Шыңжаң өлкесіне бөліп береді. Яғни, 1914-жылы Іле Әскери Губерниясын, 1916-жылы Тарбағатай Амбанын (ай ағын), 1920-жылы Алтай өлкесін. Қазақтар 1920-жылы Шыңжаң өлкелік үкіметіне толықтай қараған соң басына әңгір таяқ ойнай бастады. Бұл тұстағы тариxты парақшамда жазып та жүрмін. Яғни Қазақтардың басына орнаған барлық пәлекет- Қазақтардың Шыңжаңға зорлықты әскери теңсіз күшпен қосылуында болып отыр. 30-40 жылдардағы Қазақ ұлт-азаттық көтерілісінің түп мақсаты Шыңжаң өлкесінен түбегейлі құтылып жеке дара ұлттық автономиялы ел болу еді.

Қош, газетке келейін. Газет Іле Әскери Губерниясында 1912-жылы жарық көрген. 1912′де Бейжіңде Цин империясына қарсы әскери және саяси жылымық төңкерісі болды. Сол жылы Цин империясының Үрімжідегі шонжарларымен 30 жыл бойы тіресіп келе жатқан Жапонияда білім алған жас демократтары Құлжада әскери революция жасап уақытша әскери үкімет құрады. Уақытша үкімет баспасөз ақпаратын негізге алып “白话日报” атты заманауи газет органын құрады, сөйтіп Іле уалаятындағы Қазақ, Ұйғыр, Қырғыз, Өзбек, Татар, Ноғайларға үндеу жариялайды. Көп өтпей “Іле Уалаяты” газеті “白话日报”-дың қосымша нұсқасы ретінде жарық көре бастайды.

Газетте, Іле Уалаятындағы қазақтардың тұрмысы, жағдайы, мәселесі турасында көбірек тілге тиек еткен. Газет тілінде орысша терминдер де кездеседі.

kerey.kz

Related Articles

  • МӨДЕ ЖӘНЕ ҰЛЫ ДАЛА

      Жанымхан Ошан Р.Б. Сүйлейменов атындағы Шығыстану институтының Жетекші ғылыми қызметкері, т.ғ.к. МӨДЕ, Маодунь, Модун шаньюй (б. з. б. 234? – б.з.б. 174 жж.) – Ұлы ғұн империясының негізін қалаушы, және б. з. б. 209 – б. з. б. 174 жылдары империяға билік жүргізген әйгілі шаньюй. ӨМІРБАЯНЫ Отандық тарих ғылымында «Ғұн» деген атпен [1. 25-436 бб] көпшілік қауымға әйгілі болған көне этнос туралы ең көне деректі Қытай тарихшысы Сыма Цянь өзінің әйгілі шығармасы болған «Шицзи» (Тарихи жазбалар) атты еңбекте бірінші рет Сюнну (匈奴) деген екі иероглифпен жазып қалдырған. Қазіргі қытай тілінде «Xiōngnú» деп оқылатын осы екі иероглифтің көне дәуірдегі қытай тіліндегі оқылуы туралы ɕjʊŋ.nǔ *, qʰoŋ.nˤa, т.б. деп оқылады деген пікірлер

  • Жолымбет алтын кенішінің атауы туралы

    Атақты Жолымбет биден – Қали, Қалидан – Бектаза, Бектазадан – Азнабек тарайды. Азнабек Алексеев ауданына қарайтын «Искра» совхозы бөлімшесін басқарып келген. Азнабектен – Амангелді, Алтынбек, Дәулетбек, Асылбек, Азаматтар тарайды. Жолымбет жайлауын басып өтіп Ащылы-айрық өзені 92 шақырым ағып Сілеті өзеніне құяды. Күрсары керей – Жебеке – Жанғабыл – Дәулетбай – Құдайбарген – Тәңірберген – Шақабай – Сыздық. Қамаш (Қамаридден) аға Сыздықов 1915 жылы дүниеге келген. Атасы Шақабай Қына ауылында туған. Қимаш Сыздықов 77 жасында ата-бабасының зиратына дұға бағыштауға жолға шығады. Қына ауылында жасы сексенге келген Нұртаза Шәріповпен кездеседі, «Шақабай желісін» көрсетуді сұрайды. Жасы келіп қалған Нұртаза сіздермен жүру оңай болмас қоймас деп, Азнабек Бектазаұлы Қалиевтің үйін көрсетеді. Жалпы осы маңайдағы

  • Қазақ Сібір хандығына – 800 жыл!

          Соңғы жылдары жарық көрген ғылыми еңбектер де Қазақ хандыгының тарихы бір жақты көрсетіліп жүр. алғашқы Қазақ хандығымен соғысқан көрші елдер халқымыздың бітіспес жауы ретінде баяндалады. Солардың бірі – Сібір хандығы. Ғасырлар бойы Қазақ Хандыгының теріскей жағында жатқан қазақ тайпалары Сібір хандыгының құрамында ғұмыр кешкені белгілі. Бүгінде Ноғай ордасы мен Сібір хандыгын Ресей ғалымдары меншіктеп алып жүр. Ал қазіргі қазақ елінің құрамына кіретін керей тайпасының сол заманда өз хандығы болған. Керей хандарының ғасырдан ғасырға созылған ежелгі әулеті Оң ханмен, Сәнгүнмен бітпейді. Әрқилы тарихи жағдай, әртүрлі кейіпте одан әрі жалғасқан. Оң ханның «Жинақты тауарих» пен «Қастерлі шежіреде» арнайы аталмайтын ұлдарының бірі, кей деректерде, немересі Тайбұға (Тай-Бұқа) азды-көпті жасағымен, Тұрғақтарымен,

  • Қазақ ру-тайпаларының отбасы саны тралы тізім дәптері

    (Цяньлуна жылнамысының 23-жылы 1-ай) 1758-жылы ақпан 21-құжат 1758 жылғы ақпан айында хатталып, тіркелген «Қазақ тайпаларының саны туралы» тізбеде: «Орта жүзде: тарақты, арғын, найман, керей, уақ, төлеңгіт, қыпшақ қа­тарлы 7 тайпа бар», екендігі көрсетіледі де, олардың саны, кімнің билігінде екендігі құжат түрінде жазылған. Көне тарихи мағлұмат ретінде , бұл деректер «Қожаберген батыр»  атты зерттеу кітабтің  192-194 беттерінде толық берілген. Мұнда біз әуелі 21-құжатты ерекше атағымыз келеді, өйткені, өзгеқұжаттарда сақталған мағлұматтарға қарағанда, бұл құжаттың арғытүпнұсқасын өзге емес, Абылай ханның өзі жазып берген. Демек, мұндағыаталған тұлғалар – Абылай хан мойындаған, санасқан Орта жүз қазақбасшылары.                  Ашамайлы-керейдің 10 000 отбасы Тұрсынбай батырдың (Балта-керей Тұрсынбай атанаған батыр. –З.Т.)

  • Ныгматуллинге хат

    Құрметті Нұрлан Зайруллаұлы! Түрік парламентінің спикері М.Шентоп мырза біздің елге келіп кеткеннен кейін біраз мәселенің әлі күнге дейін басы ашылмай қалып отыр. Қазірге дейін нұршылар мен гүленшілер сектасы туралы аз жазылған жоқ. Феткуллах Гүленнің жұмысына сараптама жасап қарасақ, оның жамағатындағы капиталдың жалпы көлемі 50 млрд доллардан асып кетеді екен. Бұл ақшаның бәрін олар заңды жолмен тауып отырған жоқ. «Нұршылардың» есірткі тасымалы мен қару- жарақ саудасы сияқты табысы көп кәсіпке де қатысы болуы мүмкін. Түрік баспасөзі осыған дейін олардың Түркиядағы бар капиталдың 30 пайызына («ислам капиталы») дейін иелік етіп отырғанын талай рет жазды. Мемлекет тарапынан қысым көргеннен кейін нұршылар астыртын әрекетке көшіп, спецслужбаға ұқсайтын арнаулы қызметті де құрыпты. Олар түркітілдес халықтар

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: