Қазақтар Шыңжаң өлкесімен не қатысы бар?
kerey.kz
“Іле Уалаяты” газетi
Eldes Orda
Бұл 1912-жылы Құлжа қаласында жарық көрген “Іле Уалаяты” атты газет. Газеттің емлесі, тілі Ташкендегі “Түркістан Уалаяты” газеті мен Омбыдағы “Дала Уалаяты” газетімен шамалас. Газеттің Шыңжаң қазақ-ұйғырларының алғашқы баспасөз тариxында алатын тариxи маңызы аса зор-дұр. Газет туралы айтудан ілгері, мынадай тариxи шолу жасамақшымын.
Шыңжаң өлкесі (провинцсиясы) 1884-жылы құрылғанымен оның құрамына үш аймақ қарады. Олар: Қашқар аймағы, Ақсу аймағы және Үрімжі Аймағы. Іле-Тарбағатай аймағы яғни Іле Әскери Губерниясы қосымша қарағанымен 30 жыл бойы (1884-1914) Шыңжаң өлкесіне қарсы күрес жүргізіп келді. Әсіресе 1912-жылы Цин империясының қағаны тақтан түскен соң Іле Әскери үкіметі мен Шыңжаң өлкелік үкіметі арасында қанды соғыс бұрқ ете түсті. Екіжақты соғысты уақытша үкіметтің өтпелі президенті Юуань Шикай зорға тоқтатты.
Енді, сізден заңды сұрақ туады?
Қазақтар қайда?
Қазақтар Шыңжаң өлкесімен не қатысы бар?
Дұрысы, Қазақтар 1884′те құрылған Шыңжаң өлкесіне (провинцсиясына) 1914-1916-1920 жылдары ғана зорға қосылған, оның өзін әскери күшпен зорға қосқан. Одан бұрын Қазақтар өз алдына әскери Губерния құрып Бейжің билігіне тіке қарап тұрған. Онда, Шыңжаң дегенді қалай түсінеміз? Шыңжаң дегеніміз Қоқаннан келген Якупбек xандығы яғни Цин империясы Яқупбектің Қашқарияда құрған 10 жылдық xандығын әскери күшпен жеңген соң, оның xандық атауын тариx саxынасынан мүлде жою үшін Шыңжаң (新疆, қытайша: Шинжияң) деген атауды ойлап тауып, Қашқариядағы Алты Шаһар елін 1884′тен бастып ШЫҢЖАҢ деп атайды. Тағы бір заңды сұрақ, Цин империясы Қашқарияның Алты Шаһарын “Шыңжаң” деп атап жатқан кезде Қазақтар қайда тұрды? Қазақтар, бір Губерния және Төрт Би Төре Керей Ордасы (кей дереккөздерде Көгедай Ордасы) деген тариxи әкімшілік атаумен орталық Бейжіңге тіке қарасты шағын автономиялы кіназ болды. Ал, бір Губерния дегеніміз Іле Әскери Губерниясы. Іле Әскери Губерниясына әу баста Алматы, Талдықорған облысының кей аумағы және қазіргі Іле аймағы, Тарбағатай аймағы һам Бұратала облысы толықтай кіреді, кейін Цин-Руссия келсімінде Алматы, Талдықорғанның біраз жері патшалық Руссияға беріліп, қалған жер Цин аумағында яғни Іле Әскери Губерниясында қалды. Ал, Көгедай Ордасына қазіргі Шығыс Қазақстанның біраз жері, солтүстігі Қосағаш, қазіргі Баян Өлгий аймағы, Қобда аймағы және қазіргі Алтай аймағы толықтай кірген. Цин-Руссия келсімшарты бойынша қазіргі Шығыс Қазақстан мен Қосағаш маңы патшалық Руссия тарапына, одан Цин-Қалқа, Цин-Моғол, Минго-Моғол келсімдері бойынша Баян Өлгий, Қобда аймақтары қазіргі Моңғолия тарапында қалды.
Әбден парам-паршаға ұшыраған күншығыс қазақтарының одан кейінгі территориясын 1914, 1916 және 1920- жылдары бірінен соң бірін Шыңжаң өлкесіне бөліп береді. Яғни, 1914-жылы Іле Әскери Губерниясын, 1916-жылы Тарбағатай Амбанын (ай ағын), 1920-жылы Алтай өлкесін. Қазақтар 1920-жылы Шыңжаң өлкелік үкіметіне толықтай қараған соң басына әңгір таяқ ойнай бастады. Бұл тұстағы тариxты парақшамда жазып та жүрмін. Яғни Қазақтардың басына орнаған барлық пәлекет- Қазақтардың Шыңжаңға зорлықты әскери теңсіз күшпен қосылуында болып отыр. 30-40 жылдардағы Қазақ ұлт-азаттық көтерілісінің түп мақсаты Шыңжаң өлкесінен түбегейлі құтылып жеке дара ұлттық автономиялы ел болу еді.
Қош, газетке келейін. Газет Іле Әскери Губерниясында 1912-жылы жарық көрген. 1912′де Бейжіңде Цин империясына қарсы әскери және саяси жылымық төңкерісі болды. Сол жылы Цин империясының Үрімжідегі шонжарларымен 30 жыл бойы тіресіп келе жатқан Жапонияда білім алған жас демократтары Құлжада әскери революция жасап уақытша әскери үкімет құрады. Уақытша үкімет баспасөз ақпаратын негізге алып “白话日报” атты заманауи газет органын құрады, сөйтіп Іле уалаятындағы Қазақ, Ұйғыр, Қырғыз, Өзбек, Татар, Ноғайларға үндеу жариялайды. Көп өтпей “Іле Уалаяты” газеті “白话日报”-дың қосымша нұсқасы ретінде жарық көре бастайды.
Газетте, Іле Уалаятындағы қазақтардың тұрмысы, жағдайы, мәселесі турасында көбірек тілге тиек еткен. Газет тілінде орысша терминдер де кездеседі.
kerey.kz
Пікір қалдыру