|  |  | 

Суреттер сөйлейді Тарих

“ОСПАН БАТЫР ЖӘНЕ ІЛЕ ТАРАБЫ”

Өлке Тариxы (2-бөлім), Болат Қадыри

“ОСПАН БАТЫР ЖӘНЕ ІЛЕ ТАРАБЫ”OSPAN BATIR

“Масғұт Әпендінің Үкімет Басына Шығуы және Іле Тарапының Қарсылық Әрекеті (Қарекеті)”

Eldes Orda

Дереккөз Өлкелік үкімет жағынан шығарылатын “Шыңжаң” газетінің 48- жылғы бір санынан алынды. Газет қытай, ұйғыр және қазақ тілінде жарық көрген. Мақала газеттің ұйғыр тіліндегі нұсқасынан алынып отыр. 56440176_1341808915982692_1606462921418735616_n

“Шыңжаң” газетінің іргетасы 1934-жылы “Тиян Шан” газеті деген атпен қаланды. Қазақша нұсқасы да сол жылы өлкелік үкіметтің министрі Баймолда Қарекеұлының атсалысуымен “Тәңір Тау” деген атпен жарық көрген. Бір жылдан соң 1935-жылы өлкелік үкімет төрағасы Шың Шысай (盛世才) жағынан “Шыңжаң” газеті деп өзгертілді. Газеттің қазақ бөлімінде (редакциясында) Ғазез Қалманов, Зият Шәкерім, Шаяқмет, Нәзір Омарұлы Шерубаев, Шәмси Мәмидер жұмыс жасады. Сол жылы газеттің Құлжа, Шәуешек және Сар-Сүмбе (Алтай) қалаларындағы бөлімше редакцсясы құрылды. Өлке мен аймақтағы қазақ баспасөзінің зиялылары үкіметтің орган газеті төңірегіне жиналды һам ұлтқа зор қызмет жасады.

Аталмыш “Шыңжаң” газеті 1938-1939 жылғы саяси қуғын-сүргін мен ұлт-азаттық толқуларға байланысты тоқырай бастады. Газет айналасындағы ұлт оқығандары жаппай қуғындауға ұшырады. Өлкелік үкіметтің орган газетінің қайта жандануы 1942-1946-1947 жылдары ауық-ауық көрініс беріп жатты. Әсіресе 1946-жылы Құлжадағы Шарқи Түркістан Респубиликасы құлап өлкелік үкіметпен келсімге келе отырып “Коалициялы Үкімет” құрған соң орган газетінің ақпараттық қызметі тыңнан жандана бастады. 56883570_1341808889316028_7486256974795898880_n

Осыған дейін айтып жүрген “ЧИН ТҮРКІСТАН мен ШАРҚИ ТҮРКІСТАННЫҢ АСТЫРТЫН АЙҚАСЫ”-ына байланысты xақ деректер таптым. Соның бір дәлелі ретінде осы деректі ұсынып отырмын.

Бүгінгі қазақ қоғамы күншығыс қазақтарының таяу заманғы саяси тариxын көбірек назарға алуы тиіс деп есептеймін. Өткен тариxымыз туралы сауатты, ғылми танымдық дүниелеріміз сапалы әрі көбірек болса келешек ұрпаққа игі болары анық еді. Өз басым өткен тариxымыз туралы қолданыстағы классик әдебиеттерге тың қозқарас пен реформа керек деп есептеймін. 

Қош, мақалада Оспан Батыр мен Іле уалаяты тарабы туралы, Өлкелік үкіметтегі саяси ауыс-түйістер және ол ауыс-түйіске Іле жақтың саяси реакцсиясы туралы жазылды. Жоғарда “Коалецсиялы Үкімет” туралы айтып өттім. Саяси өзгерістер мен алмасуларға байланысты жікке бөлініп соңы дүркін-дүркін митингке ұласқанын да айта өту керек. Оқтын-оқтын көтерілген саяси мәселелерге қазақ xалқы қандай саяси белсенділік таныта алды? Саяси позицсиясы қалай болды? деген сұрақтарға жауап іздеуге болады.

Қалай болмасын, айтар әңгімеміз көп. Ол туралы алда тағы жазамыз.

kerey.kz

Related Articles

  • Кенесары Хан мен баласы Сыздық Сұлтан туралы дерек Осман мұрағатынан

    Кенесары Хан мен баласы Сыздық Сұлтан туралы дерек Осман мұрағатынан кездесуі бек мүмкін. Бұған ешқандай да шүбәңіз болмасын. Бірінші сүгірет, Осман елінде жарық көрген “Басират” (basîret) атты газет. Екінші және үшінші сүгірет, Осман мемлекетінде жарық көрген “Уақыт” атты газет. Төртінші сүгірет, Осман сұлтаны Әбдүләзиздің Қашқарияға көмекке жіберген әскери қару-жарақ, оқ-дәрісінен бір парша көрініс. Кенесары мен Сыздық Сұлтан туралы Осман деректері шыны керек әлі толық зерттелген жоқ. Хан Кенесарының ұлт-азаттық көтерілісін Қазақстан аймақтарымен шектеп бөліп қарау ең үлкен қателік саналады. Хан Кене мен Шығыс Түркістандағы қазақ, ұйғыр, дұңған көтерілістері арасындағы саяси, әскери қатынастар туралы дерек те қытай мұрағатында көмулі жатыр. Онда Шәуешек, Құлжа және Үрімжі қалаларындағы қазақтардың Хан Кенемен және кейінгі

  • АХАҢ мен ЖАХАҢ САЛҒАН АЗАТТЫҚ ЖОЛЫ

     «Қазақ» газетіне –107 жыл ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ                                                                                                                       ТАРИХИ ПОВЕСТЬ                                                                                       

  • Шарқи Түркістан Респубиликасының тарқауы туралы

    1944- жылдың қараша айында Құлжа қаласында құрылған Шарқи Түркістан респубиликасы 1946- жылға келгенде үкіметтің ресми түрде тарағанын және бұдан былай Шыңжаң өлкесімен біріккен коалициялы үкімет құрмақ ниетін білдіре отырып, уақытша үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістанда” арнайы мақала жариялаған-ды. Небәрі бір жарым жыл өмір сүрген Құлжадағы Шарқи Түркістан үкіметі, 1946- шы жылға келгенде ресми тоқтады. 1944- жылдың қараша айында уақытша үкімет жария етілген соң, үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістан” деп аталды. Газет ұйғыр, қазақ, орыс, моңғол және қытай тілінде жарық көрді. Газеттің қазақша бөлімінде Бұқара ТЫШҚАНБАЕВ, Құрманалы ОСПАНҰЛЫ басшылық етті және газеттің редакция құрамында Әуесқан НАРЫНБАЙҰЛЫ, Рахметолла ӘПШЕҰЛЫ, Құрманбай ТОЛЫБАЙҰЛЫ, Әбдібек, Аладияр, Асанбай, Сырайыл, Қали қатарлы кісілер редактор, аудармашы,

  • Англияның Жоңғария қазақтарына озық соғыс қаруларын беруге талпынуы

    Қашқардағы Англия консулы  Англияның Қашқариядағы консуль қызметі 1881- жылдан кейін бастау алады. Англияның түпкі мақсаты Цин империясының солтүстік-батыс аймағы мен Түркістан (орталық азия) даласына өз ықпалын жүргізу еді. Бірақ, бұл тұста патшалық ресейдің де аймақтағы саяси ықпал күшін ескермеу мүмкін емес еді. Патшалық ресейдің әу бастағы мақсаты Түркістан аймағын ендей өтіп Үндістан арқылы телегей теңіз жолына шығу еді. Бірақ, Түркістан даласындағы Түркі хандықтары (Қазақ, тб) бұл мақсатты жүз жылдап кешіктіріп жатты. Ресей енді Түркістан даласын қиыр шығыстан айналып өтіп Қашқария арқылы Үндістанға ұласуды көздеді. Бірақ, ол тұста Қашқария мүлде жабық әлем еді. Дейтұрғанмен де жабық әлемнің түстік қапталынан Англия империясы да келіп үлгірді. Сосын не керек, бұл аймақ Ресен-Англия империясының

  • Сардоба, Рогун, АЭС. 

    Алапат апат болып, қалың ел суға кетіп жатқанда билік ойнап жатқандар Өзбекстанға нота жібереміз бе, жоқ па дегенді де ақылдаспапты. Нотамызды дайындап қойдық деген вице-министрдің сөзіне қарағанда, шекарада салынып жатқан су қоймасы жөнінде Қазақстан “бірнеше рет” сұраса да Өзбекстан жөндем жауап бермепті. Бірі келіп, бірі кетіп жатқан шенеуніктер сірә, “біз сұрадық, міндетімізден құтылдық” деп жылы жауып қойса керек. Табандап тұрмаған, жеріне жеткізбеген. Әйтпесе, халықаралық заң нормасын бұзды деп Біріккен ұлттар ұйымына арызданар еді, әлемнен бейтарап сарапшы шақырар еді. Іздедім, ондай жоқ. Сардоба салынса, тым болмағанда Сырдария суалмай ма, Кіші Аралға зар болмаймыз ба деген де есеп-қисап жоқ.  Сардобаның мәселесі екі жемқор жүйенің арасында жалған ағайынгершілікпен, бәлкім, сен іш, мен іш

1 пікір

  1. Forex Review

    Оспан батыр Исламулы. Он родился в 1899 году в Коктогайском районе Алтайского округа Китая. Он был вождем национально-освободительного движения за независимость Восточного Туркестана первой половины ХХ века.

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: