1933- жылы Қашқар қаласында құрылған Шарқи Түркістан

| Apr 24, 2020

94146862_1687224601441120_4077837900115345408_n

Шамасы 1905- жылы белгілі бір ғылми еңбекте көрсетілген қытай картасы. Қытайда ол кезде манжурлар билік құрып жатқан кез. Картада Шыңжаң өлкесін “Шығыс Түркістан” және “Жоңғария” деп екі түрлі әкімшілік аумаққа бөліп көрсеткен.

1933- жылдың қараша айында Қашқар қаласында құрылған Шарқи Түркістан ислам респубиликасы үкіметінің ұлттық армиясы. Үкімет өте қысқа уақыт өмір сүрді.

Сыртқы себеп: Алпауыт күштердің аймақтағы сыртқы саясаты тұрақсыз болды; Жанжал күштер ымыраға келді;

Ішкі себеп: Біріңғай ұлттық тұтастық болмады; Ішкі алауыздық көп болды;

Жанама себеп: Әскери қуат әлсіз; Ұлттық рухани-саяси қуат төмен; Исламдық фанатизм басым;

Аталмыш уақытша үкіметтің президенті Түркия, Анлгия сияқты елдерге дипломатиялық хат жолдады; Ауғаныстан әмірлігінен саяси және қорғаныс көмегін алды. Ішкі ұлттық валюта айналымға салынды. Көрші елдермен визалық режим орнады. Тәуелсіз мемлекетке тән қандай нышан мен белгі бар соның бәрі орындалып жатты, бірақ үкімет бірер ай ғана өмір сүрді.

1928- жылдан бастап өлке орталығы Үрімжіде саяси қан төгістер басталды. 1933- жылға дейін саяси тұрақсыздық белең алды. Қашқариядағы қытай, дұңған әскери күштері өлке орталығы Дихуа (Үрімжі) мен Құмылға жетті. Былайша айтқанда өлкенің оңтүстігі әскери қорғаныссыз қалды, бұл уақытша үкіметті Қашқарда жариялауға ыңғайлы мүмкіндіктер берді. Бірақ Қашқарияда ұлттық ұйысу 20- ғасырдың жаңа талаптарына сәйкес келмеді. Біртұтас ұлттық қозғалыс, ұлттық жаңғыру баяу жүрді. Оның орнында діни фанатизм мен діни ескішіл күштер басым еді. Олар жалаң діни ұрандарды ту етті. Нәтижеде уақытша үкімет мұсылман бауырлас Дұңғандар жағынан тас-талқан күйреді.

Үкімет күйреу кезеңіне аяқ басты, уақытша үкіметтің тұлғалары ұлттық тұтастықты сақтап қалу үшін өлкенің саяси тізгінін ұстаған қытай губернаторымен ынтымақтасуға мүдделі болды. Сонымен екіжақты құпия келіссөз жүріп жатты. Келіссөз қысқаша мынадай:

* Қашқарияда бөлек провинция құру;

* Ұйғыр провинциясын Шыңжаң өлкесінен бөлу;

* Провинция орталығы етіп Қашқар қаласын бекіту;

* Ұйғыр провициясының легитимін қабылдау үшін Мәскеуді ара ағайындық куәға шақыру;

* Қашқария провинциясының губернаторы ретінде Қожанияды бекіту;

тб

Келіссөзден соң Мәскеу-Шыңжаң өлкесі-Қашқария үшжақты келсімге қол қойды. Сонымен Қашқарияның алты үлкен қаласы Шыңжаң өлкесінен бөлініп ұлттық автономиялы республика болудың аз-ақ алдында тұрды. Мәскеу делегаты бекітілген құжатты қол қойылған келсімшартпен бірге Мәскеуге әкетудің дайындығын көріп жатты. Қожанияз Қашқарияның әкімшілік шекарасын бөлу жұмысын ұйымдастырып жатты. Шыңжаң өлкелік уақытша үкіметі солтүстік Шыңжаңда жаппай орын алған Қазақтардың саяси толқуын сабырға шақырумен әбігер болып жатты. Өлке қазақтарында бірқанша саяси мақсат болды, олар:

* Ат төбеліндей аз топ өлкедегі уақытша үкіметпен отаса алмады, бірақ біртұтас ұлттық саяси революция да жасай алмады. Сонымен қытайдағы мұсылмандар элитасын жағалап өлке аумағынан отставкаға кетті;

* Шәріпқан Көгедай бастаған зиялы саяси ұжым өлкеде орын алған ауқымды жылдам бағамдай отырып ұлттық автономия жариялауды көздеді. Соның негізінде Нань Кинге екі нұсқа хат дайындалды. Мәскеу Сарсүмбе арқылы Нань Кинмен келістіретінін айтты;

тб

Арада бір-екі ай өткен соң Қашқарияны шыңжаң өлкесінен бөлу жоспары да, Қазақтардың жеке автономия болу мақсаттары да тас-талқан күл болды. Алпауыт күштердің аймақтағы сыртқы саясаты күрд өзгерді. Қазақтар да, Қашқариялықтар да өлке орталығы Үрімжіде жаңа коалициялық үкімет құруға мәжбүр болды. Бірақ, Қашқария мен Қазақтың саяси лидердері өлке мен аймақтың саяси тізгінін өздері алды. Сонымен барлық саяси күштер Үрімжіге жиналды. Бұл 1934-ші жыл еді.

Қашқариядағы үкімет құлаған соң:

* Ұйғырлардың саяси күші әлсіреді, әскери соққыны қатты алды, есеңгіреген саяси ерік-жігер 1944- жылғы ұлт-азаттыққа дайындықсыз тап келді. Егер саяси ерік-жігерін бір сәтте шығармай немесе шыққан сәтте жоғалтпай сақтаса 1944- жылғы ұлт-азаттық күрес басқаша өрбитін еді;

* Ұлттың саяси тұлғалары тас-талқан болды. Біртұтас ұлттық идея, біртұтас ұлттық қозғалыс орын алмады. 1933- жылғы үкімет ағзалары жан-жаққа кетті. Бірі бағынды, бірі Ауғанстанға асты, бірі Индия, Кашмирге кетті. Және бірі ішкі қытайға отставкаға кетсе, кейбірі Жапонияға көмек сұрауға барды.

Eldes Orda

Қазақ этногенезінің дағдарысы һам жаңа концепция

kerey.kz

Арма ағайын! Шағын сараптама Бірінші, қазақ этногенезінің дағдарысы келе жатыр. Дағдарысқа қарсы қазақ этногенезінің жаңа концепциясының жасалмауы алаңдатады. Біз қазір 18 ғасырлардағы қазақ хан-сұлтандары қабылдаған этногенездік концепциясымен әлі өмір сүріп келе жатырмыз. Одан кейінгі үш ғасырда колонизациялық кіріптарлық этногенездік жаңа концепцияны қабылдауға һәм трансформациялауға мұрсат бермеді. Қолданыстағы қазақ шежіресін ашып қараңыз, рулар шежіресінің концепциясы 18 ғасырларда қабылданған мизамға сәйкес келеді. Тіпті шежіредегі аталық рулар сол ғасырдағы қандайда бір тарихи тұлғадан (батырдан) бастау алады немесе шежіредегі аты аталатын рулар 18- ғасырға барып тоқтайды, ары қарай үзік-үзік. Бұл 18- ғасырдағы жаугершілік заманның талабына сай сұрыпталған қазақ этногенезінің көрінісі еді. Яғни қазақ шежіресінің концепциясы қазақ этногенезінің моделін қалыптады. Екінші, саяси және мәдени шешімдердің
Саяси қуғын-сүргінге ұшыраған арғы беттің көрнекі тұлғалары мен зиялы қауым өкілдері

kerey.kz

Арма әлеумет! 31 мамыр саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні. Осыған байланысты іргелес елдерде соның ішінде Шығыс Түркістан өңірінде өмір сүріп жатқан Шыңжаң қазақтарының саяси, әлеуметтік һәм мәдени тарихын танып біліп жүргеніміз артық болмас. Алдымен суреттерге түсініктеме: Бірінші сурет: Шыңжаң өлкесінде 1934-44 жылдары өлке губернаторы болған Шэн Шицайдың (盛世才) бейнесі. Екінші сурет: Тайвань Тайпэйдегі Шэн Шицайдың мазары. 2024 жылы арнайы іздеп тауып басына барғандағы естелік. Ол туралы естелікті кейін оқисыздар. Үшінші сурет: Шыңжаң өлкесі Құмыл аймағының аймақ губернаторы болған Жолбарыс Бег-тің мазары. Тайвань Тайпэй қаласындағы мұсылмандар зиратында жерленген. 2024 жылы арнайы іздеп тауып басына барып қайттым. Төртінші сурет: 1944 жылы ұлт-азаттық көтерілісшілері Құлжа қаласын азат қылған соң қала
ҒАЛЫМ БОҚАШ. «Өзіне ар тұтқан, жаттан зар тұтады!»

kerey.kz

Екі мыңыншы жылдардың басында қазақ руханиятында ерекше басылымдар болды. Атап айтсақ, Атырау шәрінде шыққан «Алтын Орда» газеті болса, одан кейінгісі Алматы қаласында шығып тұрған «Жас қазақ», сондай-ақ «Шетел Әдебиеті» сынды газеттер еді. «Алтын Орда» газетіне Мейірхан Ақдәулетұлы, ал қалған екеуіне Талғат Ешен мен Ардақ Нұрғазы іспетті қазақтың интеллектуал азаматтары бас редактор болған еді. Бәрі де есімдері елге мәлім, ғажайып ақындар. Бәз біреулердің: «Журналист болмаса, ақын ешқашан жарытып газет шығара алмайды», – деген сыпсың сөздерінің ауызына құм құйып, әлгі әпербақан түсініктің аяғын көктен келтірген де осы талантты қаламгерлер болды. «Әдебиет порталы» «УАҚЫТ ПЕН КЕҢІСТІК…» айдарымен тек аталған осы басылымдар ғана емес, жаңа ғасырдың басында қазақ баспасөзінде жарық көрген небір жілікті жазбалар мен танымдық
Ел қорғаны – Алмат Сардар

kerey.kz

Сардар Алмат Тобабергенұлы – өз дәуірінде ел басқарған, беделді тұлғалардың бірі болған. Ол Ырғызда болыс қызметін атқарып, халық арасында сыйлы адам ретінде танылған. Алмат Тобабергенұлының ерлік пен елдік тоғысқан дара жолын кейін балалары Самырат пен Төремұратта жалғыстырды. Ал оның шөбересі Ғалымжан Әбдісаламов Еуропа мен Орта Азияға танымал қазақтан шыққан тұңғыш скрипкашы болған. ХІХ ғасырдың басында дүниеге келіп, сол ғасырдың соңғы он жылдығында өмірден өткен алмат Тобабергенұлы басындағы билігі мен беделін елінің игілігіне, жұртының тұрмыс-тіршілігіне арналған өз заманының айтулы тұлғаларының бірі еді. «Аржағы да атақты ер…» Тағы бір жүз жыл әрі жылжып, ХVІІІ ғасыр тарихын парақтасақ, ол кезеңде ел басынан өткен қайғылы оқиғалар көп болғанын көреміз, «ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» халқымызды
Наурыз мерекесі құрметіне Панфилов көшесіндегі Сахнада «Ән қанатындағы Наурыз» атты дәстүрлі өнерде жүрген жас орындаушылардың ән кеші өтті.

kerey.kz

Бүгін Алматы қаласы әкімдігі Мәдениет басқармасының ұйымдастыруымен Панфилов көшесі бойындағы сахнада Наурыз мерекесіне арналған «Ән қанатындағы Наурыз» атты жас орындаушылардың дәстүрлі ән кеші жоғары деңгейде өтті. Алматы қаласы ХХ ғасырдың 30-жылдарынан бастап ұлт мәдениетінің ұйытқысы, ордасы қызметін атқарып келеді. Дәстүрлі өнердің ірі өкілдері, зерттеушілері осы қалада тұрып, еңбек етті. Қазір де профессионалдық типтегі дәстүрлі музыканың ең ірі ошағы – Алматы. Мұнда этномузыканың белгілі қайраткерлері, дәстүрлі домбырашы, қобызшы, сыбызғышы, әнші-термешілер әзірлейтін арнаулы орта және жоғары оқу орындары, өнер ұжымдары шоғырланған. Қазақ көне музыка аспаптарының жер бетіндегі жалғыз музейі мен еліміздегі жалғыз дәстүрлі өнер театры да осында. Соңғы уақыттары Алматы қаласында дәстүрлі өнерді насихаттап жүрген жас өнерпаздардың арнайы ән кеші өтпеп еді.