|  |  |  | 

Көз қарас Тарих Қазақ шежіресі

1933- жылы Қашқар қаласында құрылған Шарқи Түркістан

94146862_1687224601441120_4077837900115345408_n

Шамасы 1905- жылы белгілі бір ғылми еңбекте көрсетілген қытай картасы. Қытайда ол кезде манжурлар билік құрып жатқан кез. Картада Шыңжаң өлкесін “Шығыс Түркістан” және “Жоңғария” деп екі түрлі әкімшілік аумаққа бөліп көрсеткен.

1933- жылдың қараша айында Қашқар қаласында құрылған Шарқи Түркістан ислам респубиликасы үкіметінің ұлттық армиясы. Үкімет өте қысқа уақыт өмір сүрді.

Сыртқы себеп: Алпауыт күштердің аймақтағы сыртқы саясаты тұрақсыз болды; Жанжал күштер ымыраға келді;

Ішкі себеп: Біріңғай ұлттық тұтастық болмады; Ішкі алауыздық көп болды;

Жанама себеп: Әскери қуат әлсіз; Ұлттық рухани-саяси қуат төмен; Исламдық фанатизм басым;

Аталмыш уақытша үкіметтің президенті Түркия, Анлгия сияқты елдерге дипломатиялық хат жолдады; Ауғаныстан әмірлігінен саяси және қорғаныс көмегін алды. Ішкі ұлттық валюта айналымға салынды. Көрші елдермен визалық режим орнады. Тәуелсіз мемлекетке тән қандай нышан мен белгі бар соның бәрі орындалып жатты, бірақ үкімет бірер ай ғана өмір сүрді. 94238555_1686414724855441_7559757372902604800_n

1928- жылдан бастап өлке орталығы Үрімжіде саяси қан төгістер басталды. 1933- жылға дейін саяси тұрақсыздық белең алды. Қашқариядағы қытай, дұңған әскери күштері өлке орталығы Дихуа (Үрімжі) мен Құмылға жетті. Былайша айтқанда өлкенің оңтүстігі әскери қорғаныссыз қалды, бұл уақытша үкіметті Қашқарда жариялауға ыңғайлы мүмкіндіктер берді. Бірақ Қашқарияда ұлттық ұйысу 20- ғасырдың жаңа талаптарына сәйкес келмеді. Біртұтас ұлттық қозғалыс, ұлттық жаңғыру баяу жүрді. Оның орнында діни фанатизм мен діни ескішіл күштер басым еді. Олар жалаң діни ұрандарды ту етті. Нәтижеде уақытша үкімет мұсылман бауырлас Дұңғандар жағынан тас-талқан күйреді.

Үкімет күйреу кезеңіне аяқ басты, уақытша үкіметтің тұлғалары ұлттық тұтастықты сақтап қалу үшін өлкенің саяси тізгінін ұстаған қытай губернаторымен ынтымақтасуға мүдделі болды. Сонымен екіжақты құпия келіссөз жүріп жатты. Келіссөз қысқаша мынадай:

* Қашқарияда бөлек провинция құру;

* Ұйғыр провинциясын Шыңжаң өлкесінен бөлу;

* Провинция орталығы етіп Қашқар қаласын бекіту;

* Ұйғыр провициясының легитимін қабылдау үшін Мәскеуді ара ағайындық куәға шақыру;

* Қашқария провинциясының губернаторы ретінде Қожанияды бекіту;

тбсс(1)(1)(1)

Келіссөзден соң Мәскеу-Шыңжаң өлкесі-Қашқария үшжақты келсімге қол қойды. Сонымен Қашқарияның алты үлкен қаласы Шыңжаң өлкесінен бөлініп ұлттық автономиялы республика болудың аз-ақ алдында тұрды. Мәскеу делегаты бекітілген құжатты қол қойылған келсімшартпен бірге Мәскеуге әкетудің дайындығын көріп жатты. Қожанияз Қашқарияның әкімшілік шекарасын бөлу жұмысын ұйымдастырып жатты. Шыңжаң өлкелік уақытша үкіметі солтүстік Шыңжаңда жаппай орын алған Қазақтардың саяси толқуын сабырға шақырумен әбігер болып жатты. Өлке қазақтарында бірқанша саяси мақсат болды, олар:

* Ат төбеліндей аз топ өлкедегі уақытша үкіметпен отаса алмады, бірақ біртұтас ұлттық саяси революция да жасай алмады. Сонымен қытайдағы мұсылмандар элитасын жағалап өлке аумағынан отставкаға кетті;

* Шәріпқан Көгедай бастаған зиялы саяси ұжым өлкеде орын алған ауқымды жылдам бағамдай отырып ұлттық автономия жариялауды көздеді. Соның негізінде Нань Кинге екі нұсқа хат дайындалды. Мәскеу Сарсүмбе арқылы Нань Кинмен келістіретінін айтты;

тб94242396_1687224721441108_2913772029117202432_n

Арада бір-екі ай өткен соң Қашқарияны шыңжаң өлкесінен бөлу жоспары да, Қазақтардың жеке автономия болу мақсаттары да тас-талқан күл болды. Алпауыт күштердің аймақтағы сыртқы саясаты күрд өзгерді. Қазақтар да, Қашқариялықтар да өлке орталығы Үрімжіде жаңа коалициялық үкімет құруға мәжбүр болды. Бірақ, Қашқария мен Қазақтың саяси лидердері өлке мен аймақтың саяси тізгінін өздері алды. Сонымен барлық саяси күштер Үрімжіге жиналды. Бұл 1934-ші жыл еді.

Қашқариядағы үкімет құлаған соң:

* Ұйғырлардың саяси күші әлсіреді, әскери соққыны қатты алды, есеңгіреген саяси ерік-жігер 1944- жылғы ұлт-азаттыққа дайындықсыз тап келді. Егер саяси ерік-жігерін бір сәтте шығармай немесе шыққан сәтте жоғалтпай сақтаса 1944- жылғы ұлт-азаттық күрес басқаша өрбитін еді;

* Ұлттың саяси тұлғалары тас-талқан болды. Біртұтас ұлттық идея, біртұтас ұлттық қозғалыс орын алмады. 1933- жылғы үкімет ағзалары жан-жаққа кетті. Бірі бағынды, бірі Ауғанстанға асты, бірі Индия, Кашмирге кетті. Және бірі ішкі қытайға отставкаға кетсе, кейбірі Жапонияға көмек сұрауға барды.

Eldes Orda

Related Articles

  • «Көкесі» мен «Жәкесі»: Жамбыл облысында 60 мың гектар жер мемлекет меншігіне қайтарылды

    «Мықтылар» мемлекеттік жерді де меншіктеп алған Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Жаңа жағдайдағы Қа¬зақстан: іс-қимыл кезеңі» атты Жолдауында жердің шетелдіктерге сатыл¬майтынын, алайда барынша тиімді пайдаланылуы қажеттігін баса айт¬қаны белгілі. Бұған қатысты Жамбыл облысының әкімі Бердібек Сапарбаев әкімдікте өткен жиында «жер ешкімнің әкесінен қал¬ған мұра емес» деп нақты ұстанымын білдірген болатын. Аймақ басшысы тіпті игеру¬сіз жатқан жерлердің иесі кім болса да мем¬ле¬кетке кері қайтаруды құ¬зырлы мамандарға тап¬сырған. Мұндай та¬лапты тапсырма бай-манап¬тардың қабырғасына батып, жон терісіне шоқ басқандай болғаны даусыз. Жамбыл облысы әкім¬дігінің Жерлерді пайдалану және қорғалуын бақылау бас-қармасының басшысы Әбіл¬хайыр Тамабектің айтуынша, жыл басынан бері жүргізілген тексерістер талай сұмдық пен қулықтың бетін ашқан екен. «Жамбыл облысының әкі¬мі Бердібек Сапарбаевтың тап¬сырмасына орай, биыл

  • Қырғыз (қазақ) автономиясына -100 жыл.

    (тарихи -деректі әңгіме)   Жұмат ӘНЕСҰЛЫ     АРМАН БОЛҒАН АВТОНОМИЯ   Қазақ елінің автономиялы республика болуын Алаш қайраткерлері аңсаған, армандаған. Олар 1917-жылдан қазақ автономиясының келешегі үшін күресті. Әлихан Бөкейханов ол кезде кадет партиясының мүшесі еді, содан Ресейдің Уақытша үкіметінің басшысы болған Керенскийден, одан кейін Колчактың көмегімен Қазақ автономиясын құрудан үмітті болған. Керенскийдің бұл мәселеге көңіл бөлуге уақыты болмады, ал, Колчак болса, “Қазақтар ешқашан автономия алмайды” деп үзілді кесілді бас тартқан.  Сонымен 1918-жылы Колчактың, Дутовтың, Деникиннің әскерлері большевиктерден жеңіле бастады. 1918-жылы большевиктер ақтармен айқасып жатқанда Царицин майданы, Каспий, Маңғыстау арқылы ондаған түйелі арбамен Ә.Жангелдин Торғайға, Амангелдінің сарбаздарына көп қару жарақ жеткізді. Көп қаржыда әкелген. Содан1918- жылы қазан айында Торғайда Совет өкіметі

  • РИМ БИЛЕУШІЛЕРІ ҰЛЫ ДАЛАДАН БАРҒАН БА?

    Ителі руы – іргелі рулардың бірі. Атауы жағынан Ителі кәдімгі Ителгі құстың атауының ғасырлар легінде ғ, г әріптері түсуіне байланысты өзгеріске ұшыраған түрі болуы мүмкін. Екінші жақтан алғанда, Ид-Телы, Иди-Теле болып ежелгі Алтайлық Телелердің бір бұтағы болуы мүмкін. Ид-Телы, Иди-Теле атаулары оларды Жер-Телелері(отырықшы Теле) және қасқырды төтем еткен Телелер ретінде көрсете алады. Ителінің шежіре бойынша Көкбұлақ деген атаның немересі екенін танысақ, Көк сөзінің Құдайы сипаттар мен көк бөріге, киеге қатыстылығын ескерсек ит сөзінің әрі жағында қасқыр төтемі жатады. Италияндардың ит емген(қасқыр емген) екі баланы төтем санап, күні бүгінге дейін Ителі атауынан Ителия(Италия) болып тұрғанын біле аламыз. Оның үстіне Көкбұлақ аталатын кей жерді халық Көкебұлақ деп те айтады. Көкебұлақ – Тыва

  • АЙЯ СОФИЯ НЕГЕ МҰРАЖАЙҒА АЙЛАНДЫРЫЛДЫ?!?

    Айя София айланасындағы дауға нүктені қою үшін оның 1934 жылы неліктен мұражайға айландырылғанын білмек ләзім. Бүгінгі ахуалмен өткенге баға беруге болмайды, сол уақыттың шындығын білу шарт. Осман патшалығы 1-ші дүниежүзілік соғыста жеңілген соң 30 қазан 1918 ж. атақты “Мондрос шартына” қол қойды, бұл шарт бойынша Осман патшалығы жеңімпаз елдердің жеңісін мойындап, ел билігін соларға тапсырып, іс жүзінде ыдырап кетті. Осман патшалығы жеңімпаз елдермен Францияның астанасы Париж маңындағы Севр (Sevres) қалашығында 10 тамыз 1920 ж. соңғы шартқа қол қойды. “Севр шарты” деп аталған осы халықаралық құжатқа жеңімпаз елдер ретінде: Британия империясы, Франция, Италия, Греция, Жапония, Армения, Бельгия, Польша, Португаля, Хижаз патшалығы, Румыния, Сербия, Чехия, Хорватия қол қойыпты, жеңіліске ұшыраған Осман патшалығы

  • Шонжының Гео-Стратегиялық Шындығы (сараптамалық мақала)

    Бұл аудан (Шонжы) қарасаңыз шекараға тиіп тұр. Шекараның күншығыс бетінде аты қаззаққа берілген Іле Қазақ Автономиялы Облысы бар (екінші сүгірет). Онда жер қайысқан қалың қазақ тұрады. Автонрмиялы облыс ШУАР’дан бұрын құрылған. Орталығы Құлжа қаласы (үшінші сүгіреттегі 1-ге қараңыз). Осы автономиялы қазақ облысына қазір сегіз аудан, бір қала төте қарайды. Олар: КҮНЕС, НЫЛҚЫ, ТОҒЫЗТАРАУ аудандары (үшінші сүгіреттегі 5,6,9-ға қараңыз). Бұл үш аудан Іле аңғары мен Іле дариясының басына орналасқан қазақ ең көп, ең іргелі қоныс тепкен, тарихы өте терең, байырғы қазақ жері. Осы үш аудан қазақтары 20- ғасыр басында Орынборға арнайы хат жазып, Алаш баспасөзін қолдап қаржы жолдап, өздерін де Алаштың алыстағы бір бөлшегі санаған-тын. Осы үш аудан тың игеріп, там

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: