|  | 

Жаһан жаңалықтары

Таулы Қарабақ жайлы сіз білу керек 5 дерек

aef52234-57f0-4391-a3b0-e0e6f89bba71_mw1600_q70_s

Майк ЭККЕЛЬ

Таулы Қарабақ талай ғасырдан бері түрлі әскерлер мен патшалықтардың жолайрығында жатыр. Аймақтағы кикілжіңді толық тоқтату әрекеттерінің тығырыққа тіреле беретін себебі де сонда.

Оңтүстік Кавказдың биік шыңдары мен шөлейт жазықтарының ортасында, империялардың арасындағы тоғыз жолдың торабында жатқан Таулы Қарабақ қайтадан кескілескен ұрыс ошағына айналды. Әзербайжан мен Армения бір-біріне қайта оқ жаудыра бастады, бұл – соғысты тоқтату туралы 1994 жылғы келісімнен бергі ең ірі қақтығыс.

27 қыркүйекте қақтығыс бұрқ еткелі кемінде 532 солдаттың өмірін жалмаған ұрыс совет заманына, тіпті одан әрідегі тарихқа жетелейді.

Таулы Қарабақтағы конфликт төңірегіндегі басты жайттарға назар аударайық.

ТАРИХҚА ҮҢІЛСЕК…

Кавказ жеріне басқаларды айтпағанда, римдіктер, арабтар, оттомандықтар, сефевид парсылар және орыстар әскер жіберген.

Мұнда б.з.д. 300 жылдардан бастап Армения корольдігі болған. Армения ұлтшыларының көбі үшін бұл – ұлттың даңқты тарихының белгісі. Олардың айтуынша, “Таулы Қарабақтың заңды қожайыны кім?” деген сұраққа жауапты осыдан тарқату керек.

Қазіргі армяндардың көбі бұл таулы ауданды ежелгі Армения корольдігінің бір бөлігі құрметіне “Арцах” деп атайды.

19 ғасырда көбіне христиан армяндар қоныстанған бұл өлке Иранның Сефевид династиясының қоластындағы Әзери түрік басқарған (хан деп атайды) жартылай тәуелсіз аймақ болған. 1800 жылдардың басында ол Ресей империясының бақылауына өтті, ал 1918 жылғы большевиктер революциясынан кейін Совет одағының құрамына кірді.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі вакуум мен Ресейдегі азамат соғысы кезіндегі хаос тұсында армяндар мен әзербайжандар бірнеше рет қақтығысты. 1920 жылы Ресей “Транскавказ аймағы” деп атаған өңірді Қызыл армия басып алған соң атыс толастады.

СТАЛИН МҰРАСЫ

Совет одағының автократ басшысына айналғанға дейін-ақ Иосиф Сталин Таулы Қарабақ үшін бітіспес дауға себеп болған шешімдерді қабылдануына үлес қосты.

1920 жылдары Владимир Ленин коммунистік билікті нығайтуға күш салып жатқанда Сталин ұлттар жөніндегі комиссар қызметін атқарды, оның басты міндеті шалғайдағы аймақтар мен жекелеген ұлттарды Коммунистік партияның қоластына жинау болды.

Тарихшылар “Сталин карта сызып, әкімшілік шекараларды анықтау ісін басқарған тұста кей шекараларды өз қалауымен өзгертіп, бір халықты әдейі екіге бөліп тастаған” дейді. Сарапшылардың айтуынша, осы арқылы ол кей этностық топтардың саяси күш-қуатын әлсіретуді көздеген.

Қарабақтың шекарасы 1923 жылы сызылып, Таулы Қарабақ автономиялық облысы Әзербайжан ССР-інің құрамына кірді. Сонымен бірге осы тұста әзербайжандар қоныстанған Нахичевань аймағы да құрылды. Әзербайжанға тиесілі бұл аймақ Армения мен Иран арасында қалып қойды, ол елдің қалған бөлігімен шектеспейді.

Содан кейінгі жылдарда Совет одағы мен Коммунистік партия және Мәскеудегі басшылық араздық туғызады-ау деген ұлттық және діни пікірлердің барлығын қатаң бақылап отырды. Бұл бақылау 1988 жылға дейін созылды…

АГДАМНАН АСКЕРАНҒА

1980 жылдардың соңында Михаил Горбачевтің қайта құру саясаты мен ашықтығы кезінде жағдай ушықты. 1988 жылы 20 ақпанда Таулы Қарабақтың жергілікті халық депутаттар кеңесі (басым бөлігі армяндардан құралған) Арменияға қосулы мәселесін көтерді. Ол уақытта Таулы Қарабақта тұратын 190 мың адамның төрттен үші армяндар еді, қалғаны әзербайжандар болатын.

Бұл ниет Бакуде қарсылыққа ұшырап, Ереванда қолдауға ие болды. Таулы Қарабақ депутаттарының мәлімдемесінен кейін әзербайжандықтар мен армяндар Аскеран қаласының маңында қақтығысты. Бұл – Таулы Қарабақтағы алғашқы қантөгіс еді.

Кейін бес күн өткен соң әзербайжандықтар Баку шетіндегі Сумгаит қалашығында тұратын армяндарға шабуыл жасады. Ресми дерек бойынша, 32 адам қайтыс болған. Бірақ армяндар жүздеген адам қаза тапқанын айтады.

Одан кейін 1988-91 жылдары Армения мен Әзербайжан заңдарды, шекараны бұзып, референдум өткізіп, жағдайды ушықтыруға тырысты. 1991 жылы тамыз-қыркүйекте екі ел Совет одағынан тәуелсіздігін алып, жанжал қарулы қақтығысқа ұласты. Артынша, 1992 жылы ақпанда екі тарап Совет одағынан қалған қаруларды қолданып, бір-біріне соғыс ашты.

1992 жылы ақпанда армяндардан құрылған қарулы жасақ Әзербайжанның Ходжалы қаласына басып кіріп, бейбіт тұрғындарды жаппай өлтірді. “Ходжалы қырғыны” деп аталатын оқиғадан жүздеген бейбіт адам қаза тапты.

БҰЗЫЛА БЕРЕТІН БЕЙБІТ КЕЛІСІМ

Екі ел арасындағы соғыс 1994 жылы тоқтады. Бұл кезде Таулы Қарабақтың басым бөлігін, яғни, Әзербайжан аумағының 20 пайызын этникалық армяндар бақылауға алған еді. Баку үшін бұл үлкен жеңіліс болды. 30 мыңдай адам қаза тауып, жүздеген мың адам үйлерін тастап қашуға мәжбүр болды.1995 жылы Еуропа қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы Армения мен Әзербайжан қақтығысын шешу үшін Минск тобын жасақтады. Бұл келісімге Франция, Ресей және АҚШ өкіл болып кірді. Бірақ бұл келісім діттеген мақсатына жеткен жоқ.

БҰҰ Таулы Қарабақ аймағын ресми түрде Әзербайжан аумағы деп мойындап, екі елді мәселені бейбіт жолмен шешуге шақырып келеді.

Әзербайжанның Тертер қаласындағы жасырыну орнын паналаған тұрғындар. 2020 жылдың қазаны.

Екі тараптың президенті 2001 жылы Минск тобының бастамасымен Флоридада (АҚШ) кездесіп, жанжалды шешетін маңызды келісімге келгенімен, бұл келісімнің де күші ұзаққа созылмады.

Екі тарап “Түйісу сызығы” деп аталатын тұста жиі қақтығысып қалды. Үлкен соғысқа ұласпаса да, бұл қақтығыстарда да адам шығыны болды. Әзербайжан мұнай мен газдан түскен табысынан жүздеген миллион доллар қаржы жұмсап, жаңа соғыс басталуы мүмкін деп әскери техникаларын жаңартты.

Қазір Таулы Қарабақтың болашақтағы статусы, сол аймаққа жапсарласа жатқан этникалық армяндардың бақылауындағы жерлердің ендігі тағдыры келісімге келуге кедергі болып тұр.

2020 ЖЫЛДЫҢ КҮЗІНДЕГІ ҚАҚТЫҒЫС

2020 жылдың қыркүйегіне дейін екі ел арасындағы ең ірі қақтығыс 2016 жылы сәуірде болып, 200 солдат пен бейбіт тұрғын қаза болды.

2020 жылғы қақтығыстың тұтануына жаңа қару түрлерінің, яғни дрондар мен ұшқышсыз ұшатын техникалардың пайда болу да әсер етті. Бұған дейін екі елде де әуе техникалары аз болғандықтан атыстардың көбі құрлық әскері арқылы жүрген. Бірақ кейінгі жылдары Әзербайжан көп қаржы бөліп, Израильден лицензиясы бар дрондар, Түркияның жетілдірілген ұшқышсыз әуе техникаларын сатып алды.

Армения мен Әзербайжан арасындағы қақтығыстан қаза тапқан әскерилер жерленген мола. Таулы Қарабақ аймағы. 14 қазан 2020 жыл.

Кейбір бақылаушылар сыртқы күштердің, Минск тобының өкілдері АҚШ пен Францияның Таулы Қарабақтағы қазіргі қақтығысқа көңіл бөлмей отырғанын айтады. Әлем коронавирус пандемиясымен әуре түссе, АҚШ президенті Дональд Трамптың әкімшілігі дипломатиялық келіссөздерді ысырып қойып, қарашада өтетін сайлаудың шаруасымен әбігер болып жатыр.

Осы тұста Әзербайжанның байырғы қолдаушысы Түркия аймаққа көз тігіп, Оңтүстік Кавказға ықпал етіп отырған Ресеймен бәсекелесіп отыр.

Түркия қазіргі қақтығыста білек сыбана кірісті. Анкараның әзербайжандық күштерге қолдау жіберіп отырғаны да айтылды. Сарапшылардың сөзінше, Арменияға да, Әзербайжанға да миллиондаған долларға қару сатқан Ресей Таулы Қарабақтағы жағдайдың ушығуына мүдделі емес. Мәскеу өзінің ықпалы жүретін аймаққа Түркияның кіргенін де қаламайды.

Азат Еуропа / Азаттық радиосы

Related Articles

  • Байден инаугурациясы: АҚШ-тың 46-президенті қызметіне кірісті

    АҚШ президенті Джо Байден мен оның жары Джилл Байден Ақ үй келіп, қолын бұлғап тұр. 20 қаңтар 2021 жыл. Қарашадағы президент сайлауы мен ауыр жүрген өтпелі кезеңнен кейін демократ Джо Байден Капитолий алдында АҚШ президентінің антын берді. Ол осылайша АҚШ-тың 45-президенті Дональд Трампты ресми түрде алмастырды. 78 жастағы Байден ант беру кезінде қолын өз үйінен әкелген көне “Библияға” қойды. Кітап 46-президенттің әулетінде 1893 жылдан бері сақталып келген. Байден осыған дейін сенатор және вице-президент қызметтеріне кіріскенде де осы діни кітапты ұстап ант берген. Биылғы инаугурацияның ерекше болатыны әуелден белгілі болды. Оның бірден-бір себебі – коронавирус пандемиясы. АҚШ індетті ең қатты зардап шеккен елдердің бірі. Сонымен қатар 6 қаңтар күні Трамп жақтастары

  • Коронавирусқа 1 жыл толды. Адамзат Covid-тің қайдан пайда болғаны біле ала ма?

    Александра ВАГНЕР Қорғаныс киімін киген медқызметкерлер Ухань көшесінде қайтыс болған адамның мәйітін алып кеткелі жатыр. 30 қаңтар 2020 жыл. Адамзаттың коронавирус инфекциясы туралы естігеніне бір жылға жуық уақыт өтті. Осы арада Covid ауруымен тіркелгендер 67 миллионнан асты, 1,5 миллион адам қайтыс болды. Елдердің көбінде карантин енгізіліп, тұрғындар үйінен шыға алмай қалды, кәсіпорындар жұмысы шектеліп, артынан банкрот болып жатты. Тіршілікті түбегейлі түрлендірген осы вирустың қайдан шыққаны әлі нақтыланбады. Бірі жарғанаттан, бірі панголиндерден дейді, кейбіреулер тіпті қолдан жасалған ауру деген пікір айтады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы бір ай бұрын аурудың неден тарағанын анықтауды көздейтін зерттеу бастады. Оған қатысатын вирусологтардың, эпидемиологтардың және сарапшылардың аты-жөндері аталмай отыр, ал зерттеудің бірінші кезеңі ауру бастау алған Қытайда өтпейді.

  • АҚШ Ауғанстаннан 2000 сарбазын әкетпек. Салдары не болмақ?

    Азаттық радиосы Ауғанстанның үкімет күштерін жаттықтыратын орталықта жүрген АҚШ сарбаздары. Герат, Ауғанстан, 2 ақпан 2019 жыл. Көрнекі сурет. Вашингтонның Ауғанстаннан екі мың сарбазын алып кету туралы шешімі қарама-қайшы пікір тудырды. Бірі әскер санының бұлай азаюы экстремистік топтарды жігерлендіреді десе, бірі шиеленісті шешуге оң әсер береді дейді. АҚШ әскерінің әкетілуі туралы жаңалық 16 қарашада тарады. Сол күні баспасөз құралдары АҚШ президенті Дональд Трамптың санаулы күн ішінде Ауғанстан мен Ирактағы АҚШ әскерінің санын одан әрі азайту туралы шешімін жариялайтынын хабарлады. Келесі күні АҚШ қорғаныс министрінің міндетін атқарушы Кристофер Миллер жаңалықты растап, америкалық сарбаздарды еліне қайтару келесі жылы 15 қаңтарда, Трамптың Ақ үйден кетуіне бес күн қалғанда аяқталатынын айтты. 18 қараша күні “Талибан”

  • Байденнің президенттігі Қазақстан, ОА және Шыңжаңға қалай әсер етпек?

    Мәншүк АСАУТАЙ USA-ELECTION/BIDEN АҚШ-тың 46-президенті болып сайланған демократ Джо Байден сайлау алдында әлемде “демократияны күшейтетінін, авторитаризммен күресетінін” айтқан. Халықаралық есептерде әлсіз демократия мен авторитаризм үшін жиі сыналатын Орталық Азия елдеріне Байденнің ұстанатын саясаты қандай болмақ? Байден әкімшілігі Қытайдың Шыңжаңдағы мұсылмандарға қысым мәселесін көтеруді жалғастыра ма? Қазір Орталық Азиядағы бес ел – Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түркіменстан және АҚШ арасында 2015 жылдан бері “С5+1″ форматы жұмыс істеп келеді. Содан бері Орталық Азиядағы бес елдің сыртқы істер министрлері мен АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы жиі кездесіп, ОА мен Вашингтонның қарым-қатынасын талқылайды. “С5+1″ форматы демократ Барак Обама президент болып тұрғанда құрылған. Бұл формат Трамп президент кезінде де сақталды және биыл ақпанда АҚШ мемлекеттік департаменті Вашингтонның

  • Таулы Қарабақта соғыс аяқталды

    Нұрбек ТҮСІПХАН Армения премьер-министрі Никол Пашинян 10 қарашаға қараған түні Әзербайжан, Ресей, Арменияның Таулы Қарабақтағы соғысты тоқтату жөнінде үшжақты келісімге келгенін хабарлады. Бұл туралы Пашинян Фейсбук парағына жазды. “Құрметті отандастар, бауырларым мен әпке-қарындастарым! Өзіме де, бәрімізге де ауыр тиетін шешімге келдім. Ресей және Әзербайжан президенттерімен Қарабақтағы соғысты тоқтату жөнінде мәлімдемеге қол қойдым. … Өзімізді жеңілдік деп есептемейміз әрі бұл біздің ұлт ретінде бірігуіміздің және қайта өрлеуіміздің басы болуы керек. Қаза тапқандардың алдында тізе бүгемін. Отанын қорғау жолында өмірін аямаған барлық әскерилердің, офицер, генерал, еріктілердің алдында басымды иемін. Олар арцах армяндарын қорғап, құрбан болды. Соңына дейін күрестік және жеңеміз!” деп жазды Пашинян. Атысты тоқтату жөнінде келісім жасалғанын Ресей президенті Владимир Путин де растады.

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: