|  |  | 

Тарих Қазақ шежіресі

МОЛҚЫ ҚАЛАСЫНЫҢ МОРИ ҚАЛАСЫНА АЙНАЛУЫ

309163973_662806848537717_4400745740341895116_n
376 жылы батыста Алтайға, солтүстікте Байқал мен Сібірдің тоғайына, оңтүстікте ұлы қорғанға шығыста бүгінгі Жилин өлкесіне тірелген алып кеңістіктк Теле қағанаты құрылды. Телелердің ең алғашқы қатарын жасаған 5 ұлыс «Ерен(Ермен, Ереймен)» деп аталды. Бұл сөз «ерекше, дана, дәнішпан» деген ұғымдарды білдіретін. Ермендердің қатарына Тоғла, Абақ, Қият, Баят, Молқы қатарлы 5 ұлыс кірген. Олардың жаппай Теле аталуы оларға басшылық жасаған Тоғла ұлысымен тікелей қатысты. Тоғла атауының көпшесі Тоғлат. Теле атауының көпшесі Телеуіт. Тоғлат,Телеуіт атаулары Дулат, Долған Долан,Телеу, Төлеңгіт,Телеңгіт, Төре, Тілік атауларының келіп шығуына үлкен ықпал етті. Молқы шежіресіндегі Қошақтан туатын Есендәулет, Тоқдәулет, Машаннан туатын Дәулеткелді, Құлдан туатын Дәулетберді, Қайыптан туатын Тоқдәулет есімдерінің қойылуына олардың баба танымындағы Доғлат атауының кейінгі тілдік даму кезеңдерінде Дәулет болып сақталған нұсқасы әсер етті. Теле атанған ұлыстардың саны жыл санап арта берді. Телеге жататын ұлыстардың қатарына кейін келе Шығыс Еуропа мен Шығыс-Солтүстік Жүңго арасындағы көптеген ұлыстар кірді. Боғда-Еренқабырға сілемдерін Теленің 7 ұлысы мекендеді. Олардың қатарында Уақтың, Молқының аты аталады. 402 жылы Аруан(Албан) қағанаты құрылып Телелерге билік жүргізгенде, 487 жылы Соян қағанаты құрылып Телелерге билік жүргізгенде де Телелердің жалпылық аты өзгерген жоқ. 744 жылы Абақ би Хұйқ қағанатын құрып, өзін Херен(Ерен) қаған деп жариялап, өзіне «Құлы Бейлі(Ұлы билік)» деген атақ берді. Қағанаттың халқы Хұйх(Оң қанат) және Қарлық(Сол қанат) деп екі үлкен тайпалар одағынан құралды. Қарлықтар Алтайдың шығысын, дәлірек айтқанда Көктоғай-Шіңгіл жерін мекендеді. Олар Молғ, Шігіл(Шіңгіл), Ташлық деген үш тармаққа бөлінді. Алтайдың олар шыққан бөлегі олардың Хор деген атауына байланысты Өр деп аталған. Ертістің Жайсаң көліне дейінгі басқы ағарының Қара-Ертіс деп аталуы да осыған байланысты. Хұйх қағанаты кейін Хұйғыр(Ұйғыр) қағанаты аталып кетті. 747 жылы Херен қағанның орнына Керей қаған таққа отырды. Қарлықтардың ата мекенінде олардың Молғ, яғни Молқы тармағы бөлек ру ретінде әлі қоныстанып отыр. Молқының Құл руы да сол көне Хор, Хорл табы болып табылады. Батыс Түрік қағанатынан кейін Молқыны өз ішіне алған Қарлықтар Таң патшалығы құрған Жайсаң, Бөрт(Бурылтоғай), Молғ деген үш аймаққа бөлініп қарап тұрған. Бөрт аймағы кейін Буыршын аймағына қарасты болып, одан кейін Елеқон(Іле өзені) аймағына қарады. Молғ қаласы бүгінгі Дөрбілжін ауданы жерінде орналасты. Молғ атауына Е деген ұлықтауыш жұрнақ жалғанып, қала орны кейін Емелг, Еміл, Емел деген атаулармен аталды. Молқылар бұрыннан мекен етіп келген сол маңдағы тау Молғ деп аталып, кейін келе Майлғ, Майлы атанып кетті. Еміл өзені қала атына байланысты аталды. Бүгінгі уақытта тарихқа терең бойламай Емел атауын тіке дыбыстауы бойынша моңғол тіліндегі «аттың ері» деген ұғыммен шатастыратындар бар. Тарбағатай аймағынан тыс, Боғданың бөктерінде Байтақ(Бесбалық) қаласындағы маңызды басқару орталығына қарасты болып Молғ қаласы салынды. Бұл Молқ қаласы күндер өте келе Мули, Мури деп дыбысталып бүгінгі Мори қаласының атына айналды. Мори атауының түп төркініне айналған Молғ қаласының орны әлі күнге дейін сақталған. Байтақ көне қаласынан 30 шақырым қашықтықта, Боғда тауынан 40 шақырым қашықтықта орналасқан. Мори қаласының төңірегіндегі ауылдарда қазақтар недәуір шоғырланғандықтан 1954 жылы шілдеде Мори қазақ автономиялы ауданы болып құрылды. 750 жылы Ибақ(Имақ, Абақ, Қимақ) қағанаты құрылды. Бұл Молқылардың Абақтардың құрамына енуіне қадам бастырған кезең еді. Молқылар Қарлықтардың құрамында Талас шайқасында Таң патшалығына қарсы соғысты. 756 жылы Қарлық қағанаты құрылды. Қарлықтар біртіндеп Жетісуға қоныс аударады. Олардың қомақты бөлектері Ауғанстан аумағына келіп мекен етті. Қарлықтар Құйғыр(Хұйх) қағанатының соңғы кезінде Құйғырдың 15 руын өзіне қосып алады. Құйғыр(Құйғырт, Қайырт) қауымының атымен аталған Қайырты қонысы Көктоғай жерінде. Олардың Орхон бойындағы астанасысы Қарабұлғысынмен аттас киелі мекен Қарабұлғын(Тау-Қарабұлғын, Тақ-Қарабұлғын) да сол ауданның тауында. 848 жылы Хұйх қағанаты күйреді. 861 жылы Абақ-Есен құйғырлардың екінші мемлекеті саналған Күйік қағанатын құрды. Бұл қағанат мұсылман тарихшылары жағынан Тоғыс қағанаты деп те аталатын. Қысқы астанасы болған Күйік қаласы Тұрпанда еді, жазғы астанасы болған Бесбалық Жемсары ауданында еді. Күйік қағанатының аумағына Құбы құмы, Құмыл, Тұрпан, Қарашәрі, Ақсу, Еренқабырға аумақтары кірді. Молқы руының Абақ ішіне әбден сіңісуі осы Күйік қағанатының бейбіт, ұзақ даму жылдарында орын алды. Қарлықтар 12-13 ғасырда Қара Қидандар жағынан Емел(ескі Молғ), Әлімұлы, Қаяр(Қайыр) деген үш топқа бөлінеді. Бұл кезде Еміл деген атаудың алға шығып, Молғ атауының өшкіндеуіне қарағанда ру аты әкімшілік атауда ғана сақталып қалып, Молқының өзі Абақтардың құрамында бекіп қалса керек.
1209 жылы Күйік қағанатының билеушісі Борсық Шыңғыс ханға тілеулестік қылып, Қара Қидандардың үстемдігіне қарсы күреске шықты. Шыңғыс хан Борсықты өзінің төрт ұлынан кейінгі бесінші ұлы санап, Күйік қағанатының елдігі сақталып қалды.
Ғұн заманынан бері көк ұғымының сан түрленіп сәтті жалғасып келе жатқанын байқаймыз. Кунг – Ғұн. Көктүрік – Көк. Хуйх, Хұйху, Құйғыр, Ұйғыр – Көк, Кюк. Күйік – Көк.
Күйікхан атауы Ителі шежіресінде Киіпхан, Қайыпхан, Күйік деген атаулармен сақталса, Молқы шежіресінде Қайып болып сақталған. Көктоғай(түпкі нұсқасы Көкту-Хай, Көк көл) атауы мен Көкебұлақ деген жер аттары да осы Хұйх атауынан өрбиді. Шіңгіл атауы Қарлықтың Шігіл деп те, Шығыл деп те, Шыбыл деп те дыбысталған үш маңызды тайпасының бірінің атынан шығады.
Абақтар құрған Ибақ(Имақ, Қимақ) қағанаты 1035 жылға дейін жалғасып, 285 жыл дәурендесе, Абақтар құрған Күйік қағанаты 1368 жылы Шағатай хандығы басып алғанға дейін 507 жыл жалғасты. Мұндай ұзақ уақытқа жалғасқан мемлекет тарихта санаулы ғана. Осы ұзақ уақыттық рулардың тоғысында әубаста Абақпен тең орында Теле құрамына кірген Молқылар ақырында Абақтың белді руына айналып тоғысып кетті. Молқыларды Керейдің ең батыр руы деп айтсақ қателеспейміз. Тарихта Молқыдан шыққан жансебіл, жаугер тұлғалар мен қисапсыз батыр ұлдар жанын шүперекке түйіп зорекер үкіметтерге, қанішер билеушілерге қарсылығын тоқтатқан емес. Молқылар көп соғыс көрсе де шашырамай, бытырамай Өр-Алтай мен Боғда арасында шоғырланып, Қарлықтар заманындағы байырғы қонысын жамбасына басып отыр.
Молқы атауының мағынасы:
Молқы руының бұрынғы атауы – Болқы. Молқы шежіресінде Болқы деген атауды оның анасының(басқа халық өкілі) жаңылыс айтуынан қазіргі атауы келіп шыққаны айтылады. Бұл өте маңызды нұсқа. Өйткені, тарихи деректердегі Молқыға қатысты ақпарат көзінен біз М емес, Б дыбысымен дыбысталған атауды көреміз. Мақаламыз сол негізде жазылды. Молқының төл аты болған Болғ, Болқы атауы тек қана бөріні білдіреді. Швед тіліндегі Варг(Уарг, Барг), Норвег тіліндегі Улу(Ұлу), жәндікке емес, бөрі басты, айдағар құйрықты жануарға арналған біздің күнтізбеміздегі Ұлу жылы, бөріні ұлыма, ұлуар деп айтатынымыз, Орыс тіліндегі Волк(Болг, Болғ), Грузин тіліндегі Мели(Мелиг, Молиғ) сөздері мен ежелгі түркі дүние танымы мен тарихи нұсқалардағы бөріге арналған Ұрғ, Ұлғ, Құр, Құс-Құр(Ұшқыр, Қасқыр), Бөрі, Бөрік(Бөрғ) атауларының бәрі бөрі ұғымының сан түрлі дыбысталуын алдымызға тартады. Молқының ежелгі Болғ деген нұсқасының бөрі ұғымының келесі бір дыбысталуы екені осының айғағы.
Пайдаланған әдебиеттер:
«Хұйх мәдениеті»
«Терістік тарихы»
«Теглег, Көш, Аруан, Шеле және Теле»
«Сүйнама. Теле баяны»
«Уинама. Көш баяны»
«Жаңа Таңнама»
Жу Яңтиң «Шыңғыс ханның өмір баяны»

Related Articles

  • Тарихшы: Батыс Сібір – байырғы қазақ жері. Көшім хан – ұлттық батырымыз! 

    Абылай МАУДАНОВ Қостанайлық ғалым Сібір жерін орыс патшалығынан бұрын қазақ рулары игергенін кітап қылып бастырмақ, деп хабарлайды Express Qazaqstan. Тарих ғылымдарының докторы Аманжол Күзембайұлының есімі ғылыми ортада кеңінен танымал. Ол үнемі “Тәуелсіз ел өз тарихын өзіндік көзқарасы тұрғынан қарап, талдап, баға беру керек” деген ұстанымды айтып келеді. Қостанайлық тарихшы бірнеше жыл бұрын үлкен бір жобаны қолға алды. Бүгінде ол ұлы Еркін Әбілмен бірге “Алтын Орданың Батыс Сібір ұлысы: этно-саяси тарихы” атты еңбек жазып жатыр. Бұл кітап алдағы жылы (орыс тілінде) жарық көрмек. Мұнда қазіргі Қазақстанның шекарасынан тыс қалған байырғы қазақ жері мен руларының көптеген тарихы қамтылады.Express Qazaqstan тілшісі ғалымды осы тақырыпта сөзге тартып, әңгімелескен еді. Батыс Сібір — біздің байырғы

  • НКВД атқан ҚАЗАҚТЫҢ ҚАЙСАР ҚЫЗЫ

    Сталиндік репрессия жылдарында Алаш қайраткерлерімен бірге атылған қазақтың қайсар қызы Шахзада Шонанова атылған қазақтың үш қызының бірі. НКВД жендеттерін Шахзаданың шыққан тегі шошытты, сондықтан айуандықпен әбден азаптап болғасын атып тастады. Сонымен Шахзада Шонанова кім ? Шахзада Аронқызы Шонанова-Қаратаева 1903 жылы Батыс Қазақстан облысы Сырым (Жымпиты) ауданында дүниеге келді. Әкесі Арон Қаратаев, алаш қайраткері, Ресей Думасына депутат болып сайланған Бақытжан Қаратаевтың інісі. Шахзаданың өзі Шыңғысханныі тікелей ұрпағы еді. Шахзаданың тегі былай: Шыңғысхан-Жошыхан-Тоқай Темір-Өз Темір-Өз Темір хожа Бадақұл ұғылан-Орысхан-Құйыршық хан-Барақ хан-Жәнібек хан-Өсік сұлтан-Қаратай сұлтан-Бисәлі-Дәулетжан-Арон-Шахзада. Шахзаданың анасының да тегі мықты, Бөкей ордасының ханы Жәңгірдің немересі Хұсни-Жамал Нұралыханова. Қазақтан шыққан тұңғыш жоғары білімді мұғалима 1894 жылы Бөкей ордасында қазақ қыздарына арналған алғашқы мектеп ашты,

  • Ресейдің атақты заңгері Фёдор Плеваконың анасы Алма (Өлмесек) Алдарқызы туралы

    Ресейдің белгілі заңгері Фёдор Плевако Орта жүз қазақтарының Қарабалық қыпшақтары жерінде Алаш жұрты Мұнанай не Мағынай деген атаумен белгілі қазіргі Ресейдің Челябі облысының Троицк қаласында дүниеге келген. Қала қазақ шекарасынан 6 шақырым қашықтықта ғана тұр. Бірақ, тақырып қала туралы емес, тіпті, Фёдор Плевако жөнінде де емес, өзгенің тұтқынына түсіп, жастайынан қиыншылық көрген қазақ қызы Алма (Өлмесек) Алдарқызы туралы болмақ. Алма Алдарқызы Торғай облысы Қостанай үйезінің Шұбар болысының 7-ші ауылында дүниеге келген деп есептеледі, әкесі Алдар бай һәм батыр болған кісі деседі. Еміс-еміс есінде қалған өз өмірі туралы Алма қартайған шағында былай деп айтады екен: «Біз киіз үйде тұрған едік, Троицкіге жақын маңда өмір сүрдік. Әке-шешем бақуатты адамдар болатын, киіз үйіміздің

  • БАЙБАТЫРҰЛЫ ЫҚЫМ.

          Байбатырұлы Ықым Алматы облысы ( 1940-жылға дейін Шұбартау Алматы облысына қараған) Шұбартау ауданы, Қосағаш ауылында 1876 -жылы қой төлдеген уақытта ауқатты отбасында дүниеге келеді. Жастайынан өзінің  пысықтығы мен әкесі Байбатырдың қолдауымен Шұбартау өңіріне танымал Нақысқожадан арабша, кейіннен латынша оқып хат таниды. Көптеген шығыстың хисса- жырларын оқып жатқа айтатын. Өзінің парасаты мен білімділігінің арқасы шығар ол Семей облысы, Шұбартау ауданы, Мадениет ауылдық округі, Бақанас өзенінің бойына (Ақүшкел аталған) 1923-жылы  Тойғарин Бейсенбаймен бірігіп, алғашқы мектеп салдырады.  Ынтасы бар ауыл балаларын Ташкенткке апарып оқу орындарына орналастырады. Солардың бірі – Ибраев  Кәрімді  Ташкентке апарып САГУ-дің (Среднеазиатский государственый университет) медицина факультетіне түсіреді. Ауыл тұрғындарына қамқорлық көрсетіп, еңбекке тартып, отырықшылық өмірге бейімдеуге септігін тигізеді. Егістік жерлерді суғару үшін

  • ҚҰНАНБАЙДЫҢ САПАРҒА АТТАНАР АЛДЫНДА ҰЛЖАНҒА АЙТҚАНЫ:

    Бәйбіше, үй серігім ғана емес, өмір серігім едің. Ұзақ кешкен тірлікте қай белдің астында жүрсем де, артымда отырған бір бел өзің едің. Өзіме тағдыр бақ берген жанмын деуші ем. Айтыспасақ та, жер танытып отыратын қабақ пен жүрек бар еді, соған сенуші ем де, кейде шәлкес, кейде қия да басып кете беруші ем. Бағыма масайып еркелегенім болса керек. Енді қай дөңнің басында қалармыз, кім біледі. Сенің айтар кінәң болса да, менің саған артар бір түйірдей назым жоқ. Адал жүрек, ақ бейілің үшін балаларыңның бағы ашылсын. Мен айтарды өзің айтыпсың. Менің арманымды өз арманың етіпсің. – деді Бұл – жүрер алдындағы Құнанбайдың Ұл­жанға айтқан сөзі. Қалың туыс, үйірлі ағайын, шоғырлы бала-шаға, дос-жаран,

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: