Көптен бері кеңес баспасөзі беттерінен түспей келе жатқан бір есім бар. Ол – Пушкин есімі, «Пушкиннің өмірбаяны», «Пушкин дәуірі», «Пушкин және декабристер», «Пушкин және бостандық», «Пушкиннің туған жері», «өлген жері», Пушкин… Пушкин…

Міне, осылайша Пушкиннің атына байланысты жазылған материалдар бүкіл орыс баспасөзі беттерін ғана емес, орыс емес халықтар баспасөзі беттерін, сол қатарда біздің Түркістан басылымдары беттерін де жауып жатыр. Ол кім? Оның Қазан төңкерісіне, Кеңес үкіметіне сіңірген қандай еңбегі бар?

Пушкиннің атасы африкалық қара нәсіл­ден шыққан. Кейбіреулердің айтуларына қа­­рағанда, хабаш (Эфиопия) болса керек. Ұлы атасы Анибалды бірінші Петр патша сатып алып, бір орыс ақсүйегінің қызына үй­лендіреді. Сол себепті Пушкин ақсүйектер қауымына енеді…

Пушкиннің Қазан төңкерісі мен Кеңес үкіметіне ешқандай қатысы жоқ. Ол тек орыстың ұлы ақыны болғандықтан, большевиктер оның атын өз мақсаттары үшін пайдалануды көздейді…

Ұлтшыл, ақсүйек болғаны себепті осы­дан небәрі бірнеше жыл бұрын кеңес баспасөзі Пушкиннің атын ауызға алудан қорқатын. Енді, міне, «жел басқа жақ­тан есе бастады». «Кеңес патриотизмі» же­леуі астында орыс патриотизмін, орыс ұлт­шылдығын дәріптеу бағыты үстемдік алды. Сонымен, кеңестік патриотизмге қызмет ету үшін жегілген бас тұлғалардың бірі – орыс ұлтшылдарының серкесі – Пушкин болып отыр («Декабристер» деп 1825 жылғы 14 желтоқсанда Ресейде Патша үкіметіне қарсы көтеріліске шыққан орыс ақсүйек офицерлері мен зиялыларын айтады).

Үстіміздегі 1937 жылы Пушкиннің өлі­мі­не 100 жыл толуына орай Кеңес үкіметі Пуш­кин мерекесін өткізуге жарлық шығарды. Пушкинді тек орыстардың ғана емес, Кеңес Одағындағы барлық халықтардың ақыны деп мәлімдеді. Сонымен, барлық баспасөз Пушкин туралы жабыла жазуда. Барлық халықтар оны өздерінің «ең сүйікті халық ақыны» деп марапаттауда.

Орыс емес халықтардың барлық ақын, жазушылары Пушкин шығармаларын өз халықтарының тілдеріне аударып бас­тыруға міндеттелді. Олар бірден іске кі­рісіп те кетті. Біздің түркістандық бір ақын «тіліміз тек Пушкин шығармалары арқасында байып, ажарлана түсті» деп көкіді. «Мәдени бодандықтың» бұдан өт­кен сорақы түрі, сірә, бола қоймас! Пуш­кин шынында талантты, бостандық сүй­гіш ақын. Алайда, ол – орыс ақыны. Осы күнге дейін еуропалықтарға жат саналып келген ол біздің түркістандықтар үшін де жат еді және бұдан кейін де солай болып қала береді. Пушкин өзінің болмысы мен рухы жағынан Кеңес үкіметі мен большевизмге де жат. Романовтар әулетінен шыққандар арасында бостандықтың барып тұрған жауы бірінші Николай патша бостандық сүйгіштігіне және осы жолдағы іс-қимылдарына қарамастан, Пушкинді жақсы көруінің себебі – оның ұлы орыс ақыны, славян ұлтшылы болғандығынан еді. Цензуралардың әлегінен құтқару үшін бірінші Николай патша Пушкиннің жазғандарын өзі қарап отырған. Ол Пуш­­­киннің өзіне «Сенің цензураң мен­мін» деп ашық айтқан да болатын. Енді, міне, бостандықтың Николай патшадан да өткен қас жауы, орыс пролетариат диктатурасының диктаторы Сталин Пушкинді уағыздауда алдына жан салмай отыр.

Тегінде, жазушылар мен ақындар әлем­ге атын жаю үшін ешқандай бір күш­теуге мұқтаж емес. Мәселен, Фердауси, Омар Хайам, Сиғадилар бұған үлгі бола алады. Бұл күнде осы данышпан ақындардың өлеңдерін білмейтін, оны өз тілдеріне ау­дармаған халықтар кемде-кем.

Орыс халқы Пушкинімен мақтануға хақылы. Пушкин де оған тұратын тұлға. Алайда, Пушкин мұралары біздің хал­қымыздың таным-түсінігіне, рухани болмысына ешбір жанаспайды. Сол себепті оның шығармаларын күштеп аудартып, оның есімін балиғатқа толмаған жас ұр­пақтарымыздың санасына зорлап сі­ңі­ру­ге бағытталған большевиктік іс-әре­кет­тер біздің халқымыздың басына ор­­на­­ған мәдени және ұлттық бодандықтың ең жарқын белгілерінен басқа ештеңе де емес.

Орыстың ұлы ақыны Пушкиннің тамаша поэзиясы, міне, осылайша орыс пролетариаты диктатурасының біздің халыққа қарсы жұмсайтын мәдени қаруына айналып отыр.

Мұстафа Шоқай

1937 ж., №88

ult.kz