1861 жылы Ресей шаруалары басыбайлы тәуелділіктен құтылды. Бұларға өмір сүретін жер керек болды. Ресей үкіметі бұл мәселені шешудің жолы шаруаларды Қазақ даласы мен Сібірге көшіру қажет деп тапты. Бұл шаруа іске асқан жағдайда Ресей орасан зор пайда таппақ:

Бірінші. Шаруаларды жаппай көшірсе үкімет болуы мүмкін әртүрлі толқу-үркуден құтылады;

Екінші. Ресей қоныс аударған шаруа орыс-славяндар арқылы жат жеге өзінің сенімді тірегін қалыптастырады;

Үшінші. Шаруалар арқылы жергілікті халықты қатаң бақылауда ұстау;

Төртінші. Көшпелі халықтарды орыс шаруаларының үстемдігі арқылы отырықшы жұртқа айналдыру;

Бесінші. Мұсылман дініндегі халықтарды шоқындыру ісіне христиан шаруаларды пайдалану;

Алтыншы. Қазақ даласына орыс шаруаларын қоныстандырып, империя мүддесі үшін даланы бай астықты алқапқа айналдыру. (бұл шаруаны Кеңес оотарлаушылары іске асырды)

Жетінші. Отарланған жерлердің қауіпсіздігі үшін орнатылған, бекіністер мен казак-орыс әскери жасақтарын азы-түлік, ас-ауқаттпен қамту ісіне шаруаларды пайдалану;

Сегізінші. Ресейдің ішкі өлкелеріндегі кедей шаруаларды Қазақ даласына жапай көшіру үшін, «жаңа жерде тамаша өмір сүр» дейтін ұран тастап, оларды еліктіретін үгіт-насихат жүргізу. Осы  бағытта 1907 жылы шаруаларға тарату үшін 6.5 млн дана кітапша басып шығарылды.

1866 жылы Батыс Сібір бас басқармасы шаруалардың Қазақ даласынна жапай көшуіне жол ашты.

Жалпы осы қоныстандыру мәселесінің бастамашыларының бірі – Жетісу облысының әскери губернаторы Г.А.Колпаковский.  Осы адамның араласуымен 1868 жылы «Жетісу өңіріне орыс шаруаларын қоныстандыру туралы уақытша ереже» жасалды. Осы Ереже бойынша жаңадан қоныстанушы шаруаларға төмендегідей жеңілдік қарастырылды:

• Шаруаның отбасы мүшелерінің әрбіріне 30 десятинадан жер телімін беру;
• Барлық алым-салық түрлерінен 15 жыл босату;
• Пайыздық өсімсіз қарыз береу;
• Қазақ даласына ходоктар (қазақ даласына келіп құнарлы жерлерді шолып-көріп өзі сияқты шаруаларды бастап көшіріп келетін адамдар) жіберіп жер шолдыру.

Бірақ бұл жеңілдіктер аталмыш өңірге шаруалар легі шамадан тыс көптеп келуіне байланысты 1885 жылы өзгеріп, отбасы мүшесіне 10 десятина жер телімі тиеселі болды да, салықтан босату мерзімі 5 жылға қысқарды. Соның өзінде ағылған қарашекпенділер тасқыны азайған жоқ.

Үкімет Жетісу өңіріне ағылған шаруалар легін реттеу үшін 1903 жылы «Сырдария; Ферғана, Самарханд облыстарына шаруалар қоныстандыру туралы ереже» қабылдап, жергілікті тұрғындардан құнарлы жерлер тартып алынды.

Осы жылдары Қазақ даласына ағылған орыс мұжықтарының көптігі сонша, үкімет бұларды алты аймаққа (Торғай, Орал, Ақмола, Семей, Сырдария, Жетісу) рет-ретінмен бөліп-бөліп қоныстандыру үшін 1904 жылы «Қоныстандыру қорын» құрды. Қордың міндеті қазақтардың басы артық жерлерін тартып алып  шаруаларға бөліп беру және жергілікті тұрғындарды казак-орыс жасағының күшімен ай далаға қуып тастау.

Жаңадан қоныстанушыларды өз алдына жеке-жеке болыстық әкімшілікке біріктіріп, басқарса, 1902 жылы жергілік әскери губернатор «Шаруалар басқармасы» дейтін лауазымды қызмет енгізді.

Жоғардағы орыстардың Қазақ жеріне жаппай қоныс аудару ісін реттеу мақсатында 1906 жылы Ресей Үкіметінің басшысы П.А.Столыпин «Ресейдің Азия аумағына шаруаларды қоныстандыру туралы» шешім қабылдады. Бұл тарихта Столыпиннің аграрлық реформасы деген атпен белгілі. Үкімет мұндай реформа қабылдау барысында жерігілікті ұлт қазақтармен ақылдасу, олардың жағдайымен санасу деген атымен болған жоқ.

• 1870-1914 жылдары жоғарыдағы алты облысқа 1.4 млн шаруа көшіп келіп қоныстанды. Осылардың 721 мыңы Ақмола облысына жайғастырылды.
• 1917 жылы қоныстанушылар саны – 1.5 млн-ға жетті. Бұлар қазақтардан 45 млн десятина жер тартып алынды.
• Петрпавл уезінің – 52 пайызы, Қостанай уезінің – 54 пайызы, Ақмола уезінің – 73 пайыз жері шаруалар үшін қазақтардан тартып алынды.
• Жерінен айырылып кедейлеген қазақтар еріксіз өндірісті жерді сағалап, стансаларды жанай қоныстанды. Көбі мал шаруашылығын тастап, егіншілікті кәсіп етті. Осылай қазақтар арасындажатақтар дейтін әлеументтік топ пайда болды.

Түркістан генерал-губернаторы Куропаткин өзінің кезекті баяндау хатында: «Қазақтар соңғы 30 жылда барлық тараптан күшті қыспаққа алынды, 1904 жылы тек Жетісу облысынан бірнеше млн десятина жер тартып алынды» депті.

Ерлан Алтай

namys.kz