АШЫҚ ХАТ

Құрметті, Нұрсұлтан  Әбішұлы!

Сіз  жаңа  тағайындаған министр  Е. Сағадиев  бүкіл  білім,  ғылым  және  мәдениет  саласында  реформа  емес, төңкеріс  жасамақшы. Ал әлемдік  тәжірибеде  білім, тіл  мәселесі  және  мәдениет  эволюциялық  даму  жолымен өркендейді.  

Министрдің  айтуы бойынша,  әлемде  жоқ  3 тілді  мектеп  моделінің  негізінде  қазақ  тілі  мен  әдебиеті, Қазақстан  тарихы  пәндерін – қазақ тілінде, орыс  тілі мен  орыс  әдебиетін, дүниежүзі  тарихын  – орыс  тілінде, ал  жаратылыстану  пәндерінің барлығын  – ағылшын  тілінде  оқыту  көзделіп  отыр. Келесі 2017 жылғы оқу жылынан  бастап жаратылыстану пәндері жоғарғы сыныптарда  ағылшын  тілінде  оқытыла бастамақ. Бұл  не  деген  асығыстық, бүгінде  мектепте ағылшын  тілін  жетік  білетін  мұғалімдер жоқтың  қасы, ал  кейбір  ауыл,  аудан  мектептерінде  ағылшын  тілі  үйретілмейді. Сонда  дүниежүзі  тарихы, география, математика, физика, информатика, химия, астрономия  және  тағы  басқа  пәндер  мектепте  мүлдем  қазақша  оқытылмайтын  бола ма? Бұл әрекет  онсыз  да  мүшкіл  қазақ  тілі мен  мәдениетіне  жалпы, қазақ халқының  болашағына  орасан  зиян  келтіреді. 

Министр  қазаққа  жаны  ашыған  болып:  «Қазақ  мектептерінде  оқыған  жастардың  әрі  қарай  сапалы  білім  алуының  шектеулі  екенін көріп  отырмыз. Мысалы біздің  ең  жоғарғы  ағылшын  тілінде  дәріс  беретін  Назарбаев  университетіне, ҚМЭБИ, ҚБТУ университеттеріне  ауыл  жастарының  түсуіне  біраз  қиыншылықтардың  бар  екенін  өзім көрдім»  дейді.  Олай  болса,  ауыл  жастары  жақсы  білетін  ана тілінде  сол  жоғарғы  оқу  орындарында  сабақ  беру  керек,  қазақ  тілінде  сапалы  оқулықтар  шығару  қажет. Мектептің  мақсаты  балаларға  жан-жақты  білім  беру, тек  ағылшын  тілін  үйрету емес. Оқушылар  қай  тілді  жақсы  білсе, сол  тілде оқып,  мамандық  алуы  керек. 

“Екіншіден, бізде  орыс  тілінде  оқытатын  мектептер де  бар. Онда көптеген  қазақ  жастары  оқиды. Шынын  айтсақ, сол  қазақ  жастарының   көбі  қазақ  тілін  дұрыс  білмейді, дұрыс   түсінбейді. Осы  себептерге  байланысты  біздегі  білім  алу  жүйесінде  тепе-теңдік  жоқ” – дейді Ерлан  Сағадиев. Министр айтқандай, орыс мектептерінде  мемлекеттік  тілді дұрыс оқытпайтыны рас. Десек те, министр бірінші кезекте Конституцияда  жазылған  мемлекеттік  тілді  оқытуды  жолға  қою  керектігін неге білмей  білмей отыр?   

Тәуелсіздік  алған тұста біздің  Үкімет  «Қазақтардың  елдегі үлес салмағы  44 пайыз, 50 пайызға жеткен соң ғана мемлекеттік тілді білуді талап етуге болады. Сол себепті, мемлекеттік  тіл  туралы  мәселені  қозғамай  тыныш  отырыңдар» деген-ді. Арада  міне, 25 жыл  өтті,  қазақтардың  үлес салмағы 67  пайыздан  асты. Енді «орыс  тілімен  қоса  ағылшын  тілін  де үйрен» деген басқа сылтау табылды.    

Мына  түрімізбен  жуық  арада  қазақ  тілінің  көсегесі  көгермейді  деген  сөз. Кезінде  Кеңес одағының тұсында  орыстардың еліміздегі үлес салмағы 43  пайызды  құраған, соған  қарамастан  бүкіл  халық болып орысша  сөйлемедік пе?.. Қазіргі  таңда, Иран елінде  парсылардың  үлесі  35  пайызды  құрағанымен, өзге  ұлт   өкілдері  парсыша  сөйлейді. Басқа  де  ТМД  елдерінде  солай, біз  ғана  артта  қалып  жатырмыз. Келімсектердің  жергілікті  халықтың  тілінде  сөйлеуі – бұл  дүниежүзінде  қалыптасқан  үрдіс. Тек бізде ғана қазақты, қазақтың тілін ешкім менсінбейді. 

«Жуас  түйе  жүндеуге  жақсы» демекші,  тәуелсіздік  алғанымызға  25 жыл  өтсе де, әлі  күні  Премьер-министр, министрлердің, әкім-қаралардың  көбі  орыс  тілінде  сөйлеседі. Өз  елін  менсінбейтін  шенеуніктер  Қазақстанды  техникасы мен  электроникасы  дамыған  Америка, Франция, Германия, Жапония, Сингапур сияқты елдермен  салыстырады. Ал  біз  шикізат  шығарушы, мал  шаруашылығы  басым  елміз. Әр  халық  өз   деңгейінде  жұмыс  істеу  арқылы  дамиды.  

Иә, ағылшын  тілі    дипломаттарға,  ғалымдарға, бизнесмендерге керек.  Ал, «Ағылшын  тілін  үйренсе  болды, әлемдік  білім-ғылымға,  байлыққа  апарады»  деген  сөз барып  тұрған  сауатсыздың сөзі. Ағылшындар  жаулап  алып, өз  тілін  күштеп  енгізген  Африканың  20-ға  жуық  бұрынғы  бодан  мемлекеттері,  Азиядағы  Үндістан, Камбодже, Бангладеш, Шри Ланка, Индонезия, Филлипин және т.б. елдер  дамып  кетті ме?.. Оларды дамыған елдер дей аламыз ба? Жоқ, әрине. 

Аталған елдің халқы ағылшын  тілінде ағып тұрғанымен  әлі  күнге  аш-жалаңаш  кедейшілікте  өмір  сүріп  жатыр. Осындайда  ғұлама  Бенедик  Спинозаның: “Тек құл ғана қожайынының тілінде сөйлейді” («Только  рабы  разговаривают  на  языке  хозяина») деген  сөзі  қаны  шығып  тұрған  шындық екендігін мойндайсыз. Ахмет  Байтұрсынұлының  «Сөзі  жоғалған  жұрттың  өзі  де  жоғалады» дегені  осындайда және еріксіз  ойға  оралады.  

Құрметті, Президент   мырза!

Өзіңіз  Жарлығыңызбен  бекіткен  2011-2020  жылға  арналған  тілді  дамыту  Бағдарламасында  орта  мектеп  бітірген  азаматтар 2020 жылы  толық  қазақша  сөйлейді  деп  жазылған. Осыны  орындаудың  орнына  Ерлан  Сағадиев  қазақ  мектептерін  жаппақшы. Бұл  ұсыныс   мүлдем  ақылға  сыймайды. Сонда  министр  қай  халыққа,   қай  мемлекетке  қызмет  етіп жүр?  Елді  дүрліктірмей  бұндай  қателікті  түзетуіңізді  сұраймыз.  

Әлемде  ғылым, білім, жаңа  технология  тек  ағылшын  тілінде  емес, техникалық  прогресс, электроника  француз, испан, бенгал, жапон, кәріс, қытай, италян, неміс және орыс  тілдерінде  жазылады. Жаңа  министр  соны  да   білмегені  ме? 

Біз – сан  ғасырлар  ұстанған  тілі  мен  діні, салт-дәстүрі, әдебиет  пен  мәдениеті  қалыптасқан  елміз,  сондықтан  да  біз  ешқашан  өз  тілімізден  айырылмаймыз. 

Жұмамұрат  Шәмші, журналист,  Тарих  ғылымдарының  кандидаты

Мұхтар  Шаханов, ақын, «Мемлекеттік  тіл»  қозғалысының  төрағасы

Жангелді  Шымшықов, Экономика  ғылымдарының  кандидаты, профессор

Мұхтарбай  Өтелбаев, Физика-математика  ғылымдарының  докторы,  академик

Бауыржан  Исабеков, Экономика  ғылымдарының  докторы,  профессор

Серік  Тұрғынбекұлы, ақын, Алаш  сыйлығының  лауреаты

Бақытжан  Тобаяқов, ақын, Жазушылар одағының  мүшесі

Сланқожа  Қарақыстық, Ақын, композитор, запастағы  полковник

Бұл тізімге 500 адам қолын  қойып,  сізге  ұсынып  отырмыз.

Abai.kz