|  |  |  |  | 

Зуқа батыр 150 жыл Мәдениет Тарих Қазақ хандығына 550 жыл

ТҮБІ БІР ТҮРКІМІЗ! Ауғанстандағы Хазара түркі халқының мәдени жағдайы

ТҮБІ БІР ТҮРКІМІЗ! Ауғанстандағы Хазара  түркі халқының  мәдени жағдайы

Ауғанстанда көп халық және түрлі-түрлі ұлттар тұрады, олардың бірі Хазара халқы.Хазаралар түркі халықтарының біреуі және түркі тамыры бар бір халық. Ауғанстанда тұратын хазаралар, бүкіл Ауғанстан халық санының шамамен 25-27 пайзын, және дүние жүзінде шамамен 12-15 миллион адамға жетеді. Олар Ауғанстанда, Иранда, Пәкістанда және т.б. мемлекеттерде тұрады, бірақ олардың көбісі осы 3 мемлекетте өмір сүреді. Хазаралар Ауғанстанда 2000 жылдан бері тұрып келеді және олардың көбісі бір ғасырдан көп Иранда және Пәкістанда тұрады. 

Хазарлар өз ішінде тайпаларға бөлінеді. Олардың ішінде түркі тілдес аттары бар: татар, түрікмен, найман, қалаж (М.Қашқаридің жазбасында Жетісуді мекендеген тайпа ретінде көрсетіледі), батур жән т.б. Хазаралар бірнеше ғасыр бұрын Орталық Азиядан Ауғанстанға көшкен, ол қандай тарихи жағдайдан кейін және не үшін орын алғанын дәл айту қазір қиын. Бірақ олар түркі халқы. «Хазаралар мен қазақтар этникалық құрамысы көп жақын, сол үшін, осы екі түркі халқының сәлт-дәстүрі, мәдениеті және түрі бірі-біріне қатты ұқсас.» – Хазаралардың бүгінгі тарихшысы Аббос Дилджо деді. Және хазаралардың мәдениеті орталық азиядағы басқа түркі халқына да ұқсас.

Осы мақалада Ауғанистандағы Хазара халқының мәдени жағдайы туралы жазылды. Хазаралардың мәдени жағдайы, білім тарихы, хазаралардың білімге көзқарастары, хазара қоғамына білімнің әсері, хазаралардың өнері және тілі тулары және неге басқа түркі халықтары олар туралы аз біледі? мақсатымен зерттелді.

Хазараджатта (хазаралар тұратын жері, хазаражат деп аталады) білімінің тарихы және оның проблемалары.Жалпы, Ауғанстанда мемлекеттік білімнің тарихы 1903 жылы басталды, ал Хазараджатта 1946 жылы. Хазара халқына үкімет жағынан систематикалық кемсіту көрсетіліп және этникалық, географиялық проблемалары болғандықтан хазараджатта мемлекеттік білім алуда үлкен бөгеліс болды. Кемсітушілік үкіметтер жағынан хазараларға білім бермеу үшін ұйымдастырылған. 1946 жылға дейін, хазарлардың ешқандай білім алу құқығы болған жоқ, атап айтқанда, медицина, құқық, әскери және кәсіби мектептерде, университеттерде мен мемлекеттік жоғары оқу орындарында білім алуға құқығы жоқ болды. Қысқа бір мерзімде хазарлар білім ала бастады. Хазараджатта мектептер де кеш құрылды, сол үшін хазарлардың білім алу мен білім беру саласында ұзақ тарихы жоқ. Қазіргі уақытта, Хазарларда білім алудың елеулі үлесі бар, жыл сайын көптеген студенттер мектептерден жоғары оқу орындарына жоғары білім алу үшін мемлекеттік емтихан тапсырып жоғары оқу орындарына түседі. 

Білім, хазара қоғамдастығына елеулі әсер етті. Бұл әсер, түрлі аспектілі экономикалық, саяси, мәдени және әлеуметтік жерлерде көрініс берді. Экономикалық ұтқырлық хазара қоғамындағы білім беруде маңызды нәтижелерінің бірі болды, және хазарлар білім арқылы еңбек нарығына шықты. Жас оқытылған хазарлар ауылдан қалаға келіп, негізгі экономикалық жұмыс орындарын тауып жұмыс істеп жатыр. Сондай-ақ, хазаралар мектеп пен ЖОО-да бұрын, бір саяси оқшаулауда (изоляцияда) болған, бірақ қазір олардың саяси жағдайы өсті және саяси жұмыстарымен белсенді айналысуда. Білім алу арқылы, хазаралар Ауғанстанның парламентіне және басқа  үлкен мемлекеттік саяси план құра алатын жағдайға  жетті. Мәдениет тұрғысынан алғанда, Хазаралар білім беру және оқыту арқылы, қазіргі заманғы әдеби шығармалардың Ауғанстан саласындағы білімдерінде маңызды рөл атқарады.  Шамамен Ауғанстанда баспа мен бейне ақпараттар және бұқаралық ақпарат құралдарының жартысын хазарлар арқылы басқарылады. Сондай-ақ хазаралар Ауғанистандағы фильм шығаратын мекемелерде маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, Ауғанстан қоғамындағы журналистер, жазушылар және сыншылардың ең көбі хазара халқынан. Әлеуметтік перспектива да, Ауғанстан хазара қоғамдастығындағы әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейту туралы айта аламыз. Әйелдердің саясатқа кіруі, еңбек нарығына шығуы, және басқа әлеуметтік жұмыстарын істеуі, білім алудың әлеуметтік нәтижелерінің бірі болып табылады.

Ал егер Ауғанстандағы қазіргі әлеуметтік, саяси, білім, ғылым жайы қалай? – деп сұрасақ.

Жалпы, Ауғанстанда әлеуметтік жағдай орташа. Адамдар тұратын мекеніне қарай күн көреді. Қалалықтар ара­­сында белгілі фирмаларда, зауыт­тарда, тіпті шетелдерде жұмыс істеп ақша табатындары да бар. Ал ауылда тұратын адамдар көбіне ауыл шаруашылығымен, атап айтқанда егіншілікпен, мал шаруашылығымен айналысады. Ал білім, ғылым жағына келсек, әрине, салыстырмалы түрде бізде оның бәрі кенжелеп қалған. Мысалы, Ауғанстанда тұратындардың көбісі қыз балаларын оқытпайды, қоғамдық жұмыстармен айналысуына рұқсат бермейді. Бірақ бір қызығы біздің хазара халқы қыз балаларына ондай мүмкіндіктерді береді, бұл да біздің қазаққа және басқа түркі халқына бір табан жақындығымыздың белгісі болса керек. Мәселен, Ауғанстандағы тұңғыш әйел ғарышкері, Ауғанстан үкіметіндегі ең бірінші әйел министр доктор Сима Самар, бірінші әйел әкім доктор Хабиба Сараби, бірінші қалабасы доктор Озра Азими,  бірінші провинциялық кеңесінің басшысы Таиба Хавари Хазара қыздары болып табылады. Яғни бұл Ауғанстандағы Хазара халқының өзіндік деңгейін көрсетсе керек. Басқа халықтарға қарағанда, мысалы Ауғанстан тарихында бірінші рет Олимпиада ойындарына қатысып орын алған Рухила Никпа деген Хазара жігіті, сондай-ақ дүниежүзілік бокс чемпионы Хамит Рахими, Ауғанстандағы бірінші жас өнертапқыш Мустафа Ризаии, бірінші ең жас министрі Инаят Касими, ең жақсы оқытушы Азиз Руйеш те бәрі Хазара ұлтынан. Мұның бәрін не үшін айтты десеңіз, бұл деген Ауғанстанның қазіргі күйіне хазара халқының қосып жатқан үлесі деп білеміз.

Өнер; Хазарлардың өнері, трагическалық (қайғылы) өнер болып санылады. Себебі, хазарларда бірқайғылы және езгі тарихи жағдай болды. Езгі және қайғылы тарихы  жағдай хазаралардың өнеріне де көрініс тапқан. Хазарлардың өнері бірегей көркем стиль болып табылады. Домбыра Хазарлар арасында кең тараған аспап. Домбыра, басқа тайпаларда да бар, бірақ хазара стильі (хазараги) ерекше бір стиль.

Әдебиет әлемінде хазара халқы бір бай халық. Бірақ, МХТА және ДУБАЙТИ ең көрнекті рәміздер болып табылады. Махта поэтикалық нысанының бір түрі және хазарлар үшін бірегей,  оның қайғылы тақырыбы бар және бұл әнді әйелдер айтады. Бұл ән қайғылы жағдайда,  әсіресе бір қаһраман дүниеден кеткен кезде шырқалады.

ДУБАЙТИ, хазаралар арасында поэтикалық үздіксіздік нысаны, махаббат сияқты эмоционалдық тақырыптарымен, және домбыра поэмасымен байланысты.

Тіл; Хазаралар дари тілінде хазара диалектімен сөйлейді. Хазара диалекті басқа парсы-дари диалекттерге қарағанда ерекше диалект болып табылады. Хазаралар этникалық және географиялық оқшаулау болғандықтан, олардың тілі басқаша болып кетті. Хазаралар түркі халықтарының бірі сондықтанда хазара тілінде түркі сөздері (түркі тілдер ішінде: қазақшадан, өзбекшеден, түрікшеден т.б. тілдерден енген) көп. Өйткені, хазаралар Ауғанстанда Хазара диалектімен сөйлескенде әрқашан қорлануда болған. Ауғанстанда хазаралардың диалекті масқара болғандығын көрсететін көптеген мысалдар бар.

Біз баяу Ауғанстанға келіп күніне асыға күтеп, ал біз де бүкіл түркі халықтарымен тығыз қарым-қатыныста болайық деп үмітеміз. ТІЛДЕ, ІСТЕ, ПІКІРДЕ БІРЛІК!

 

Фотографтарда;

  1. доктор Сима Самар, Ауғанстан үкіметіндегі ең бірінші әйел министр, Ауғанстандағы адам құқықтары комессиясының бастығы және Ауғанстаннан бірнеше мәртепе Нобель сыйлығын алған кісі.
  2. Рухила Никпа; Ауғанстан тарихында бірінші рет Олимпиада ойындарына қатысып орын алған және Ауғанстандағы БҰҰ бейбітшілік елшісі.

 

Жазушы: Ясир Рашид

Related Articles

  • Көшпенділердің соңғы империясы Жоңғарлар қалай жойылды?

    Алғашқы Ойрат империях Адамзат тарихындағы көшпенділердің ең соңғы империясын ойраттар құрды. Шыңғыс қағанның алғашқы өрлеу дәуірінде ойраттар Байқал көлінің солтүстік батысындағы орман тайпалары болатын. Ойрат, бурият, қыры түмет, бұлағачин, керемучин, арасут, күштеми қатарлы қидан тілдес( бүгінше айтқанда моңғол тілдес) орман тайпалары Сібір ормандарында аңшылықпен шұғылданған. Олар бұл мекенге 840 жылдары, яғни, Ұйғұр қағанатын құлатқан Қархастар бастаған Сібір түркілері ұйғұрлардан қалған иен сахараға қоныс аударғанда, ойраттар Сібір түркілерінен қалған иен далаларға қоныс аударды деп тұспалдауға болады. 1209 ойрат Құдұқа бек Жошының әскерлеріне бағынады. Деректерде түмен түтін дегеніне қарағанда саны 50 мың айналасында болса керек. Юань империясындағы халықтар ішінде де Ойраттар аталады. Моғұл (Моңғол) империясы өз ішінен бөлшектене бастаған кезде ойраттар күшейе

  • Тұрсын Жарқынбаев кім еді?

      Тұрсын Жарқынбаев Кеңестік саясаттың пайымынша –ұлтшыл, атаман Анненковтың әскері құрамындағы «Алаш полкінің» сардары, бай тұқымының өкілі. Ал, коммунистік қытай үкіметінің пайымынша, «жапон тыңшысы», «төңкеріске қарсы элемент». «Ертіс өңірі» газетінің 2009жылғы, 5-тамыздағы, №31 санында Р.Нүсіповтың «Алаш полкінің ақиқаты» атты мақаласын оқып отырып, аталмыш мақалада айтылған Т.Жарқынбаевтай абзал жан туралы оқырманмен ой бөліссем деп едім. «…Сөйтіп, үзіліп қалған арман жібі қайта жалғанды. Кешігіп келген мені қала мектебіне еш қағидасыз-ақ қабылдап, білімнің ұзақ сапарына өз қолымен қосқан – белгілі ағартушы, Алаштың асыл азаматы Тұрсын Мұстафин еді».(Қ.Жұмәділов. Таңғажайып дүние. 82-бет, Алматы, «Тамыр», 1999ж.)Бұл заманымыздың заңғар жазушысы Қ.Жұмәділовтың жүрекжарды лебізі. Әлде, Тұрсын ағамыз бала Қабдештің келбетінен болашақ қазақ зиялысының бейнесін таныған шығар-ау? Бұдан әрі,

  • Ителмендер ата-баба қонысында өздерін өгей сезінеді

    Азаттық радиосы Көрнекі сурет. Камчаткада шенеуніктер жергілікті ителмендер қауымынан аймақтың ең басты көрнекті орны – ашық аспан астында орналасқан “Пимчах” музейі тұрған жер телімін босатуды талап етті. Мұндай шешімге жерді жалға алу мерзімінің аяқталуы себеп болған. Қауым өкілдері атамекенінде жерді тегін пайдалана алмайтындарына қапалы. “ҚАТТЫ ҚИНАЛЫП, ҚАПАЛАНЫП ЖҮРМІЗ” Сосновка ауылы Камчатка түбегінің оңтүстік-шығысындағы Елизовский ауданында орналасқан. Сосновкадан алты шақырым жерде, ашық аспан астында “Пимчах” музейі бар. Түбектің байырғы халқы – ителмендер Острая тауы маңын киелі жер санайды. Ителмендер қауымының басшысы Вера Ковейник (ортада сөйлеп тұр).   – Биліктің қарым-қатынасы таң қалдырады. Мұндай дүниені алғаш біз жасағанбыз. Музейді 1998 жылы сала бастадық, 2000 жылдардың басында ашылды. Бәрін өзіміз істедік, ешкім көмектескен

  • Қазіргі уақыттағы қазақ телевизиясының жұмысына қатысты ұсыныстар

    I. Қазіргі телевизия сипаты мен беталысы. Жер жүзіндегі медиа-кеңістік, соның ішінде телевизия жаңа ғасыр басталғалы бері, әсіресе соңғы он жыл беделінде күрт өзгерді. Әлбетте, технологияның кешеуілдеп жетуі және басқа да объективті, субъективті себептерге байланысты Қазақстанда бұл өзгеріс кейінгі бес-алты жылда ғана байқалды. Ең әуелі, спутниктік және кабельдік жүйенің жедел дамуы көрерменнің таңдау мүмкіндігін мейілінше кеңейтіп, көбейтіп жіберді. Қазір Қазақстанның (дамыған Батыс елдерін айтпай-ақ та қоялық) көптеген елді мекендерінде (ірі, орташа, шағын қала, кенттерде, қалаға жақын ауылдарда) кем дегенде отыз шақты телеарна көруге болады. Екіншіден тез тарап жатқан интернет пен арзан («қол жетімді» деп жүрміз) смартфондар ақпарат алудың жаңа «тұма-бастауларын»: әлеуметтік желілер, әр қилы сайттар, youtube, on-lineфильмдер (бұл фильмдердің барлығы дерлік

  • ХАН КЕНЕНІҢ ҚАРУЫ

    Beken Kayratuly Facebook парақшасынан алынды ЕлордағыҚазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Әскери-тарихи музейінің ауыспалы экспозициялық жәдігерлер көрмесі орналасқан төменгі залында, қазақ халқы үшін құнды заттың бірі – Кенесары Қасымұлының мылтығы тұр. ХІХ ғасырдың ортасында Ұлы далада өрістеген ұлт-азаттық қозғалыстың көсемі, атақты Абылай ханның немересі Кенекең осы мылтықпен жау түсірген. Айталық, 1838 жылы Кенесары Ақмола бекінісін басып алып, орыс әскерін қуып шыққанын тарихтан жақсы білеміз. Осы оқиға туралы ел-жұрттың аузынан естіп, хатқа түсірген Мәшһүр-Жүсіп Көпеев өзінің «Қазақ шежіресі» атты жазбасында: «Қараөткелде аға сұлтан Қоңырқұлжа дуан басы болған. Кенесарыға қарсы тұрып соғыс салған. Қараөткелді (Ақмола бекінісін айтады) қамағанда Кенесары күлдірмамай деген мылтығымен Тайтөбенің басында тұрып, орыстың қарауылшы балсәйкесін (полицейін) атып мұрттай ұшырған» дейді (А.Смайыл

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: