Қытай-xалықтардың қырық құрақ құрауынан қалыптасқан xалық

| Dec 17, 2016

Orda Eldec суреті.

Қытайдың ішкі сырын қарамаққа кәнігі жұрт оңай байқай бермейді. Былайғы жұрт қытайды біртұтас, біріңғай, біртілді, біртиіпті xалық деп сезінеді. Шынтуайтында, қытай өте күрделі ұлт. Жүзден астам тариxи этнос пен оннан астам ұлыс, xалықтардың қырық құрақ құрауынан қалыптасқан xалық. Сондай күрделі дүниенің бірі- қытайда қалыптасқан “оңтүстік пен солтүстік” айырмашылығы. Ұзақтан бері дауы тарқамаған ішкі қақтығыс.

Бірінші, оңтүстік қытайлықтардың пікірінше солтүстік қытайлар таза қытай емес, қойғыртпақ қытай, ол қытайлар көне көшпенді ғұн, түркі, моғол-татарлар мен манжурлардың ұзақ уақыт араласуынан қалыптасқан һәм кейін қытайланған xалық.

Екінші, оңтүстік қытайлықтардың пікірінше солтүстік қытайлар тілі мен акценті таза қытайдің тілі мен акценті емес. Ғұн, түркі, моғол мен манжулардың ықпалында қалыптасқан дүбәра, шұбар, қойғыртпақ тілге жатқызады. Көменес үкімет қытайдың біртұтас акценті ретінде солтүстік қытайлықтардың сөйлеу акцентін заңға енгізгендіктен күшпен үйретіп жатыр.

Үшінші, оңтүстік қытайлықтардың танымында солтүстік қытайлар қытайдың төл өркениетімен өмір сүрмейді, салт-дәстүрі дүбәра, көшпенді ғұн, түркілердің ықпалында көп қалған, солардың сарқыншағын илейді деп санайды да Шын қытайдың өркениеті оңтүстікте деп есептейді. Orda Eldec суреті.

Төртінші, оңтүстік қытайлықтар қытайдың байырғы иероглифын қолданып жатырмыз деп солтүстік қытайлықтардың иероглифке жасаған реформасына мойынсал болмайды. Солтүстік жеңіл иероглифты (简体字) қолданады, оңтүстік бұған күні бүгінге дейін наразы, олар классик байырғы иероглифты қолданады (繁体字).

Бесінші, ұлттық демократия, ұлттық бұржуазия мен батысшыл саяси элита көбінде оңтүстік қытайлықтардың арасында қалыптасты. Олар батыстың өркениет сәулесінің ықпалына ерте ұшырады. Сол себепті, қытайдың ұлттық бұржуазиясы мен элитасы оңтүстік теңіз жағалауындағы қалалар мен елді-мекенде өркен жайды. Тіпті қытайдың ұлт зиялылары құрған ұлтшылдардың Гоминдаң үкіметінің орталығы да оңтүстік қытайлықтардың аумағында болды. Жапондар қытай астанасы Нанкинді басып алса да олар астанасын тағы да оңтүстік өңірдің ірі саяси қаласы Чун Чинге көшірді. Ал, солтүстік қытай мәскеудің көмегімен жаңа үкіметінің астанасын Моғол-татар қағанатының жалғасы құбылай билігі мен ірі қағанат Цин манжуларының саяси, мәдени орталығы Пекинге ауысқан. Оған дейінгі саяси орталық Ян Ан’да солтүстікт қытайдың аумағында болған.

Алтыншы, қазіргі қытай билігі ішінен екі топқа бөлінеді. Бірі, реформашылдар (оңтүстікшілдер), келесі бірі партияға, МАОға адал көнешілдер. Қытайдағы небір саяси күрестер осы екі ірі топтың тайталастығынан туындайды.

Жалпы, сосын қытай тілінде екі мыңнан астам акцент, оннан астам аумақтық диалект сақталған. біз көрсеткендер “оңтүстік-солтүстік” айырмашылығының сыртқы көрінісі ғана. Олар өз ішінен тағы басқа түрлі айырмашылық пен қайшылықтарға бөлінеді. Оны да терең зерттеуіміз тиіс.

Тағысын тағылар …

Orda Eldec

Тоқаев мырза тіл жайлы тағы бірдеңе депті

kerey.kz

Zhalgas Yertay Орыс тілінің мәртебесін еш төмендетпедік, оның бәрі күңкіл сөз деген екен. Қазақ тілінің де мәртебесі төмендеді деп байбалам салмаңдар деп ұрсыпты. Алдымен жауабы жоқ сұрақтардан бастайық. Тоқаев мырза, егер ештеңе өзгермесе, онда “тең” сөзінің “қатарға” ауысуы жай көз алдау әрекеті ме? Қоғамдағы градусты басуға талпыныс қана ма? Қазіргі мемлекеттік бюрократиялық аппараттың статус-квоны сақтап қалуға тырысуы деп бағаласа бола ма? Енді Тоқаев мырзаның әр сөзіне тоқталсақ.“Жаңа Конституция мәтінінің ресми құжат ретінде қазақ және орыс тілдерінде жариялануы көп нәрсені аңғартпай ма? Бұл жерде түсініктеме беріп, ақталудың өзі артық”Иә, қазіргі қазақ тілінің проблемасы да сол – қазақ тілі мен орыс тілінің құқықтық теңдігі мемлекеттік тілді кемсітіп тұр. Өйткені бюрократия құжаттарды орысша әзірлеп, кейін
Конституцияда қазақ тілін мемлекеттік әрі ресми тіл етсек, басқа тілдердің құқы шектеле ме?

kerey.kz

Бұған нақты жауап – жоқ, бұл шешімнен ешбір тілдің, соның ішінде, орыс тілінің де құқы шектелмейді. Неге? Өйткені конституциядағы мемлекеттік тіл мәртебесі биліктің жұмыс тілін ғана реттейді. Ол норманың қарапайым адамдардың қатынас тіліне қатысы жоқ. Яғни, мемлекеттік тіл – мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару ұйымдары жұмыс істейтін тіл деген сөз. Бұл шешім орысша сөйлейтіндердің құқығын шектемейді, орысша сөйлеуге тыйым салмайды. Қарапайым адамдар үйінде, қоғамдық орындарда, бизнесте, медиа мен мәдениет ошақтарында қалаған тілінде сөйлей де, жұмыс істей де алады. Бұған конституцияның басқа баптары нақты кепіл болып отыр. Ал жаңа конституцияда 9-баптың 2-тармағы қазіргі күйінде қалса, бұл – қазақ тілінің құқығын шектейді. Себебі мемлекеттік органдар құжаттарды өздері үйренгендей алдымен орысша жазып,
Қазіргі биліктің ең үлкен қорқынышы…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Конституциядан орыс тілін алып тастасақ, Ресей бізге соғыс аша ма? Билік осылай қорқыта бастады. Бірақ ол сұраққа қысқа жауап – жоқ. Себебі, Ресейге қарсы Әзірбайжан да, Армения да неше түрлі әрекетке барды, барып та жатыр, бірақ оларға қазір соғыс қаупі төніп тұрған жоқ. Бұл әдісті саяси манипуляция дейді, шын мәнінде, бұны қазіргі статус-кво жағдайын сақтап қалғысы келетін жүйенің асығыс ойлап тапқан аргументі деуге болады. Ойлап көріңізші, Ресейге біздің мемлекеттік органдар қай тілде іс-қағаз жүргізетіні емес, лоял болғанымыз керек. Ендеше, Ресей біздің лоялдығымызды сақтап қалғысы келсе, конституциядағы тіл мәселесіне қарсы болмауы керек. Себебі бұл ішкі тұрақтылық мәселесі. Дені сау елдің билігі өз көршісіне осындай қарсы аргумент айтар еді. Енді
«Мағынасыз жұмыстан шаршадым»: қазіргі Конституцияның авторы мәлімдеме жасады

kerey.kz

Қазіргі Ата заңның авторларының бірі, академик Майдан Сүлейменов Конституция реформасын сынады. Ол заңның мәтінін шағын бір топ әлдеқашан жазып қойғанын, ал комиссия жай ғана мақұлдайтынын айтады. Оның сөзінше, ғалымдар мен сарапшылардың ұсыныстары ескерілмейді. Бұл туралы академик Facebook-те жазды: Кейінгі кезде менен Конституцияны талқылап жатқанда, неге үнсіз қалғанымды жиі сұрап жатыр. Қысқа қайырсам: мағынасыз жұмыстан шаршадым. Иә, мен қазіргі Конституцияның авторларының бірімін. Талқылау кезінде екі мәселе үшін күрестім: Конституциялық сотты сақтау және Парламенттің өкілеттігін шектемеу. Бірақ екеуі де қабылданбады. Соған қарамастан, мен бұл Конституциядан ұялмаймын. Мен Назарбаев пен оның отбасының жеке билігін нығайтуға бағытталған кейінгі түзетулерден ұяламын. Назарбаевтың кезінде-ақ осы масқара түзетулердің барлығын талдап, Конституцияны жетілдіру бойынша бірқатар ұсыныстар енгізу туралы
Бізді басқарып отырған бір топ адам үшін орыс тілі – ИВЛ аппараты іспетті.

kerey.kz

Арман Әлменбет Екі-үш күн уайымға салынып кеттім. Осы соңғы жазғаным болсын. Әрі қарай Құдайға тапсырып, жұмысымды істейін. 6 ақпан күнгі ойым: Бізді басқарып отырған бір топ адам үшін орыс тілі – ИВЛ аппараты іспетті. Ковид кезінде өкпесі жұмыс істемей қалған адамдарға Түркиядан ИВЛ деген аппарат әкелгені естеріңізде ме? ИВЛ болмай, қанша адам өліп қалды. Орыс тілін алып тастасақ, Мәңгілік ел мен Есіл өзенінің ортасындағы бес-алты ғимарат босап қалады. Тек орысша ойланатын адамдар жиналып ап, өздері әдемі отыр о жерде. Менің түсінігімде, орыс тілін конститциядан алып тастау үшін оған алдын ала дайындалу керек. Соңғы екі жарым жылда осыны қатты ойланып жүрмін. Ұсынайын деп едім, қызығатын адам таба алмадым. Сөйтіп «Ана тіл