|  |  |  | 

Тарих Тұлғалар Қазақ шежіресі

БАЙБАТЫРҰЛЫ ЫҚЫМ.

      Байбатырұлы Ықым Алматы облысы ( 1940-жылға дейін Шұбартау Алматы облысына қараған) Шұбартау ауданы, Қосағаш ауылында 1876 -жылы қой төлдеген уақытта ауқатты отбасында дүниеге келеді. Жастайынан өзінің  пысықтығы мен әкесі Байбатырдың қолдауымен Шұбартау өңіріне танымал Нақысқожадан арабша, кейіннен латынша оқып хат таниды. Көптеген шығыстың хисса- жырларын оқып жатқа айтатын. Өзінің парасаты мен білімділігінің арқасы шығар ол Семей облысы, Шұбартау ауданы, Мадениет ауылдық округі, Бақанас өзенінің бойына (Ақүшкел аталған) 1923-жылы  Тойғарин Бейсенбаймен бірігіп, алғашқы мектеп салдырады.  Ынтасы бар ауыл балаларын Ташкенткке апарып оқу орындарына орналастырады. Солардың бірі – Ибраев  Кәрімді  Ташкентке апарып САГУ-дің (Среднеазиатский государственый университет) медицина факультетіне түсіреді. Ауыл тұрғындарына қамқорлық көрсетіп, еңбекке тартып, отырықшылық өмірге бейімдеуге септігін тигізеді. Егістік жерлерді суғару үшін Бақанас өзенінен тоған тартып тары еккізеді. 1931-жылғы наурызда болған Шұбартау көтерілісіне қатысады. Бұл шаруалар көтерілісіне 600-ге жуық адам қатысқан. Тоталитарлық жүйе қыспағына қарсы болған осы ірі көтеріліс жойқын күшпен басылады. Ықым Байбатырұлы Шұбартау ауданындағы болған көтеріліске қатысқаны үшін «бандиттік бас көтерулерге  қатысты» деген айыппен тұтқындалып 5-жылға бас бостандығынан айырылады. Түрмеден қашып шығып, қуғындалған туыстарымен бірге Шәуешекке қоныстанып бас сауғалайды. Шыңжаңға ауған халықтың мұң-мұқтажын бөлісіп, Зайсан мен Нарынқол арасындағы шекара бекеттерінен өткізуге ат салысады.  Сөйтіп, 1932-1933 жылдары Совет өкіметінен қашып Қытай жеріне өткен қазақтарды жұмысқа орналастырып, тұрмыс жағдайларын көтеру үшін аш-жалаңаштарға барынша аянбай көмек жасап, қамқорлық көрсетеді.

XX-ғасырдың басында  Шәуешек қаласы  ұлт-азаттық идеялардың ошағына айналады. Оған түрткі 1918-жылы көктемде Алаш қайраткерлері Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Райымжан Мәрсековтер Шәуешек қаласына барып  аз ұлттармен кіші құрылтай өткізіп қайтқан болатын. Ондағы Алаш арыстарының негізгі мақсаты Шығыс Түркістандағы қазақтармен тығыз байланыс орнатып, сол жақтағы ел арасына «Алаш қозғалысы» идеясын тарату еді. Кейін 20-30 жылдары бастарына екі талай күн туғанда Алаш қайраткерлері Райымжан Мәрсеков, Ыбырайым Жайнақов, Зият Шәкірімұлы, Тұрсын Мұстафин сияқты өкілдері Қытай асып, Шыңжаңға барып, Азаттық-ағарту бағыттағы «Алаш қозғаласының идеясының өрістеуіне қажырлы еңбек етеді. Олар ең алдымен ағартушылық ұранын ту етіп, халықтың көзін ашуға күш салады. Әр аймақта мектептер ашып, «Қазақ ұйымы» аталатын мәдениет орталықтарын құрады. Бұл ұйымның негізгі қызметі – қазіргі Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы аймағындағы қазақ-қырғыздардың арасында ағарту жұмысына бағытталған болатын. Сол кезде Ықым Байбатырұлы өзі де, туыстары да қуғындаыққа ұшырап, солармен бірге бас сауғалап, Шәуешекке қоныс аударады. Ықым Байбатырұлы Шәуешекке келген бетте «Қазақ ұйымына» мүшелікке кіреді. Бұл ұйымға мүше бола жүріп, Райымжан Мәрсеков, Тұрсын Мұстафиндермен танысып, солармен қарым-қатынаста болады. Шәуешек қаласында Тұрсын Мұстафинмен бірге мектепте балаларға сабақ береді. 1935-жылы тағдырдың жазуымен Шұбартауға қайтып келеді. 1937-жылы  29-шілдеде НКВД-нің қызметкерлері ұстап әкетеді. 1937-жылдың 17-щі қазанында «халық жауы, ұлтшыл» – деген айып тағылып, 1937-жылдың 14-қарашасында атылады. ( ШҚО, Полиция департаменті, ақпараттандыру және байланыс басқармасының арнайы мемлекеттік мұрағаты, №3135-іс)

Related Articles

  • Бақсылар институты

    Сараптама (оқысаңыз өкінбейсіз) Бірінші, ілкіде Түркі баласында арнайы қаған құзіреті үшін жұмыс істейтін көріпкел бақсылар институты болған. Аты бақсы болғанымен ханның қырық кісілік ақылшысы еді. Көріпкел бақсылар хан кеңесі кезінде алдағы қандайда бір саяси оқиға мен ситуацияны күні бұртын болжап, дөп басып талдап һәм сараптап бере алатын соны қабілеттің иесі-тін. Оларды саяси көріпкелдер деп атаса да болады. Хан екінші бір елді жеңу үшін білек күшінен бөлек көріпкел бақсылардың стратегиялық болжауына да жүгінетін. Қарсылас елдің көріпкел бақсылары да оңай емес әрине. Екінші, уақыт өте келе саяси көріпкел бақсылар түркілік болмыстағы стратегиялық мектеп қалыптастырды. Түркі бақсылары қытай, үнді, парсы, ұрым елдерін жаулап алуда маңызды рөл атқарды. Ол кездегі жаһандық жауласулар жер, су,

  • Шағын сараптама:Шыңжаң өлкелік үкіметі, шетелге оқушы жіберу жұмысы

    Шағын сараптама 1934-35 жылы жаңа Шыңжаң өлкелік үкіметі құрылған соң шетелден оқу, шетелге оқушы жіберу жұмысы кешенді жүзеге асты. Соның негізінде өлкелік үкімет Совет Одағынан оқитын жас талапкерлерге конкурс жариялап арнайы үкіметтің оқу стипендиясын бөлді, нәтижесінде 1935-39 жылдары ұзын саны 300-ге тарта студент Совет Одағында білім алды. 1935 жылдары Шығыс Түркістандық студенттердің ең көп оқуға түскен білім ордасы- Ташкендегі САГУ еді, атап айтқанда Орталық Азия Мемлекеттік Университеті. Ташкеннен оқыған Шыңжаңдық студенттер Шығыс Түркістанның барлық аймақтарында түрлі қызметте жұмыс істеді, оларды кейін “Ташкентшілдер” деп те атады. 1939 жылдан кейін Мәскеу мен Шыңжаң өлкелік үкіметтің арасы дипломатиялық дағдарысқа ұшырады, соның кесірінен ресми Үрімжі Совет Одағы құрамындағы студент азаматтарды елге шақыртып алды. Білім

  • ТӘҢІРІ ҚАЛАУЫ ТҮСКЕН ЖАН

    Мандоки Қоңырдың туғанына 80 жыл толуына орай «Тәңірі мені таңдады»  Мұхтар Мағауин Мандоки Қоңыр Иштван – отаны Мажарстан ғана емес, күллі түркі дүниесі қастерлейтін ұлық есімдер қатарындағы көрнекті тұлға. Шыңғыс жорығы тұсында Карпат қойнауындағы мадиярлар арасынан пана тапқан құман-қыпшақ жұртының тумасы Мандоки Қоңыр оннан аса тілді еркін меңгерген, бұған қоса зерттеушілік қарымы ерен, Тұран халықтарының фольклорлық-дүниетанымдық санасын бойына дарытқан ғалым. Ол түркология ғылымымен дендеп айналысып қана қоймай, ХХ ғасырдың төртінші ширегінде Шығыс пен Батыс­тың арасында алтын көпірге айналды, миллиондардың ықылас алқауына бөленді. Яки ол халықтар арасын жақындас­тырған мәмілегер, озықтарға ой салған көреген еді. Замана алға жылжыған сайын мерейтой иелері туралы айтылатын жайттар естелік пен өткен шақ еншісіне көшеді. Көзі тірі

  • Чунциндегі кездесу

    Тарихи сурет Уақыты: 28 тамыз 1945 ж.; Орыны: Чунцин (重慶) қ-сы; Түсініктеме: Тарихи суретте АҚШ-тың қытайдағы өкілетті елшісі Патрик Херли және Қытай президенті Чан Кайши мен ҚКП төрағасы Мао. Чунциндегі кездесу кезінде диалогқа келе бастаған қытайлық партия өкілдері алпауыт ел АҚШ пен Совет Одағының “қытай саясатын” жаңа дағдарысқа әкелді. Көріністе азаматтық соғысты тоқтатып бүкілқытайлық мәселені шешу болғанымен үлкен қастандықтың басы содан басталды. Алпауыт тараптар қытай картасын өзгертетін жаңа диалогтарды қызу талқылап жатқанда Шығыс Түркістан аумағында бір уақытта үш бірдей уақытша үкімет өмір сүрді. Олар: Бірінші, отставкадағы Шэн Шицай кланы; Екінші, Ву Чжунсинның уақытша үкіметі; Үшінші, Шығыс Түркістан уақытша үкіметі. АҚШ-тың қытайдағы өкілетті елшісі Патрик Херли Шығыс Түркістан аумағын назарға ала

  • Нұралы батырдың кесенесі  жөнінде

    Кейінгі кезде Нұралы батырдың кесенесі жөнінде әртүрлі әңгімелер шығып жүрген көрінеді. Оның бірі Моңғолиядан келген бір туысқанымыз басқа бір белгілі жерлесіміздің Нұралы батырдың зираты деп кигіз үй сияқты саман кірпіштен қаланған  әдемі зираттың жанына барып құран оқығанына куә болғанын келтіріпті. Ол жігіттің  көргені де, айтып отырғаны да шыңдық. Өйткені 1982 жылға дейін елдің көпшілігі, оның ішінде  мен де солай  ойладым. Әңгіме түсінікті болу үшін мен сол кездегі оқиғадан бастап баяндайын. Мен 1961 жылы Семейдің  мал дәрігерлік институтын бітіріп келдім. Мені  сол кездегі  С.М. Киров атындағы  колхозға мал дәрігері етіп жіберді. 1962 жылы бұл колхоз «Горный» совхозына айналды. Біз бала кезімізден: «Нұралы атамыздың зираты С.М Киров атындағы колхоздың жерінде орналасқан,   Бабамыз батыр болған кісі, ал оның жанындағы қабырдың  ұзындығы жеті кез, біздің  бабамыздан  да  асқан

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: