| 
  • تۇلعالار

    سانكت-پەتەربۋرگتە كەنەسارى حاننىڭ كىسەسى ساقتالعانى انىقتالدى

    الاش اسكەرى تاقىرىبىن زەرتتەپ ءجۇرىپ، سەيىلبەك جانايداروۆتىڭ 1915 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەگى رەسەي ەتنوگرافيالىق مۋزەيىنە كەنەسارى حاننىڭ كىسەسىن تاپسىرعانى تۋرالى دەرەك كەزدەستىردىم. بۇل جادىگەر «كسە – پوياس كيرگيزسكوگو حانا سرەدنەي وردى» دەگەن اتپەن اتالعان مۋزەيدىڭ قورىندا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالعان ەكەن. ونى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيستىرى ارىستانبەك مۇحامەديۇلىمەن سانكت-پەتەربۋرگتەگى مۋزەيگە بارعاندا ءوز كوزىمىزبەن كورۋگە مۇمكىنشىلگى تۋدى. سەيىلبەك جانايداروۆ 1918 جىلى اتباسار الاش اسكەري ديۆيزيونىن قۇرعان ءارى الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ كانديدات مۇشەسى بولعان ازامات. بۇل جادىگەر سەيىلبەك جانايداروۆتىڭ قولىنا قالاي تۇسكەنىن زەرتتەي كەلە انىقتاعانىمىز – ول كىسەنى سەيىلبەكتىڭ اتاسى – كەنەسارى حاننىڭ اسكەري قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى جانايدار ورىنبايۇلىنان قالعان مۇرا ەكەن. جانايدار باتىردىڭ ەرلىكتەرى تۋرالى مۇسا شورمانوۆتىڭ، ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ، دوسكەي اقىننىڭ، جامبىلدىڭ، يمانجان جىلقايدارۇلىنىڭ ەستەلىكتەرى

    30
  • تۇلعالار

    سەپون اعا

    توقسانىنشى جىلداردىڭ باسى ەدى. ءبىز 5-6 وقيتىن وقۋشىمىز. اۋىلدىڭ «سەرىكبولسىن ءابدىلدين كەلەدى ەكەن» دەپ ابىڭ-كۇبىڭ بولىپ جاتقانىنا ون كۇن وتكەن. ول كەزدە سەرىكبولسىن اعا – جوعارعى كەڭەستىڭ توراعاسى. اعامىز كەلەتىن كۇنى ەل مادەنيەت ءۇيىنىڭ الدىنا جينالدى. اۋداننىڭ باسشىلارى قايتا-قايتا دايىندىقتى پىسىقتاپ قويادى. ءبىر ۋاقىتتا الىستان سۇلىكتەي قارا كولىك كورىندى. «ۆرەميادان» اندا ساندا بايقاپ قالاتىن گورباچەۆ مىنەتىن ماشيناعا ۇقسايدى. بالالار «چايكا» دەدى. بىرەۋلەر «ليمۋزين» دەدى. ەل قاق جارىلىپ جول بەردى. قارا سۇر پالتوسىن كيىپ، كولىكتەن تۇسكەن سەرىكبولسىن اعا ءتىپ-تىك قالپىمەن مادەنيەت ۇيىنە قاراي جالعىز بەتتەدى. اۋىلدىڭ انشىلەرى ايتقوجين دۇيسەن مەن قارجاۋباەۆ ساكەن دومبىرالارىن كۇمبىرلەتە جونەلدى. – قاسيەتتى، ارمىسىڭ، تۋعان جەرىم – وۋ! قوناقسىتىپ شىعاردىڭ تورگە مەنى – وۋ، تۋعان جەر!.. ءيا.

    53
  • تاريح

    كۇلتەگىن جىرى

    كۇلتەگىن قۇتلىق (ەلتەرىس) قاعاننىڭ ەكىنشى ۇلى، بىلگە قاعاننىڭ (موگيليان) تۋعان ءىنىسى. شەشەسى ەلبىلگە قاتۇن. جەتى جاسىندا اكەسى قۇتلىق (680-692 جج. بيلىك قۇرعان) قايتىس بولادى. قاعان تاعىنا ونىڭ ءىنىسى قاپاعان (692-716 جج.) وتىرادى. كۇلتەگىن مەن بىلگە، قاپاعاننىڭ ءىنىسى بوگۇنى (716ج.) تاقتان تايدىرىپ، قاعاندىق بيلىكتى بىلگە قولىنا (716-734جج.) الادى. تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا، كۇلتەگىننىڭ ون جاسىندا ەر اتانىپ، العاش كوزگە تۇسكەن سوعىسى – 694 جىلعى جاۋ جىۋ جانە دين جىۋ ايماقتارىندا بولعان سوعىس. قاپاعان وسى سوعىستا 90 مىڭ تۇتقىندى قولعا تۇسىرگەن. مىنە، وسىدان بىلاي كۇلتەگىننىڭ ەرلىك جولى باستالادى. تاريحي دەرەكتەر سول كەزدەگى ەل تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالۋ جولىندا بولعان قىرعىن سوعىستاردىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ كۇلتەگىنسىز وتپەگەنىن اڭعارتادى. باتىر 47 جاسقا جەتىپ، قازا تاپقاندا، تورتكۇل دۇنيەدەن تۇگەل

    78
  • تۇلعالار

    عالىم جايلىباي:سارسۇمبە، قاراكوپىر

    وسى كوپىردىڭ وڭ بوساعاسىنا جاۋىزدار زۋقا باتىردىڭ باسىن بىرنەشە كۇن ءىلىپ قويعان دەسەدى   بوزدايدى بوتاسى ولگەن عاسىر – ىنگەن، سەن مەنىڭ الشى تۇسكەن اسىعىم با ەڭ! سۇلتانىم ۇلتان بولعان سوناۋ جىلى زۋقانىڭ بۇل كوپىرگە باسىن ىلگەن. باس مۇندا… قايدا قالعان جانسىز دەنە؟! اينالسا وپات دەي بەر نار سۇلدەگە. قارتايدىم قارا كوپىر ساعان جەتىپ التايدىڭ القاسىنداي سارسۇمبەدە. سارىسۇمبە، سەن نە دەيسىڭ، قىران وزەن؟ ساۋالعا جاۋاپ تاپپاي جىلادى وزەن. جاسىندا جازمىشىمنىڭ تامشىسى بار – باسىڭدا تۇرسا قانداي مىنا كەزەڭ. سارعايعان ساعىم كۇنگە سانام وكىل، قايىسىپ قايعى ويلاماس قالا ءنوپىر. عالامنىڭ عازاۋاتىن سەنەن كوردىم بابامنىڭ باسى ىلىنگەن، قاراكوپىر! جارتاسى، جاعالاۋى جاسىل ورمان، ءار تاسى ءور التايدىڭ اسىل ارمان. اقىننىڭ وسى ولكەدە شەرلى

    53
  • تاريح

    قىرعىز تاريحشىسى ب.سولتونوەۆتىڭ كەنەسارى حان تۋرالى جازبالارى

    ازكەن التاي تۇگەلدەي دەرلىك، تاريحشى-زەرتەۋشىلەر، ءوز ەڭبەكتەرىندە قىرعىز تاريحشىسى بەلەك سولتونوەۆتىڭ (1878-1938) ەڭبەكتەرىن پايدالانىپ، سىلتەمەلەر جاسايدى. وسى بەلگىگىلى تۇلعانىڭ، كەنەسارى حان تۋرالى جازبالارىنا توقتالا كەتسەك. بەلەك سولتونوەۆ – قىرعىزدىڭ اتاقتى تاريحشى، ادەبيەتشىسى. قىرعىز تاريحىنا ارناپ جازعان بەلگىلى ەڭبەگىن اراب ارىپىمەن 1895 جىلدان باستاپ، 1934 جىلى (40 جىلداي ۋاقىت) اياقتاعان ەكەن. ءوزى، 1938 جىلى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، اتىلىپ كەتكەن، 1955-جىلى اقتالعان. ب.سولتونوەۆ ەڭبەگى باسىندا «قىرعىز-قازاق تاريحى» دەپ اتالىنىپ، كەيىننەن، «قىزىل كىرگىز تارىحى» بولىپ وزگەرتىلگەن. وسىدان-اق، بۇل اتاقتى عالىم ادامنىڭ ەڭبەگى تۋرا سول كۇيىندە جەتتى مە; تۇپنۇسقاسى بار ما; كەيبىر جەرلەرىندە قوسپالار، قىسقارتۋلار بار ەكەندىگى نەلىكتەن انىق كورىنەتىندەي; ەڭبەك اراب گرافيكاسىنان تۋرا سول كۇيىندە وسى ارىپتەرگە كوشىرىلدى مە نەمەسە بۇرمالاندى ما (سەبەبى، ءبىراز

    116
  • تاريح

    الاش ارىسى رايىمجان مارسەكتىڭ اتا-تەگى جونىندە.

          رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلىق ەزگىسىنە قارسى تۇرىپ، ودان كەيىنگى كوممۋنيستىك-شوۆينيستىك كەزەڭدە ۇلت مۇددەسىن قورعاپ، ۇلتتىق ساياسي پارتيا قۇرىپ، قازاقتىڭ مەملەكەتتىلىگىن قايتا جاڭعىرتۋعا تالپىنعان قازاق زيالىلارى مەن وقىمىستىلارىنىڭ  جارىق جۇلدىزدارىنىڭ، ءىرى قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى نايمان-تەرىستاڭبالىدان شىققان رايىمجان مارسەك ەدى.  رايىمجان مارسەكتىڭ ءومىرى، قازاسى جونىندە ءبىرتالاي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ، كىتاپتار دا جازىلعان.  الاش ارىسىنىڭ ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى جونىندە، رايمىجاننىڭ تۋعان ءىنىسى شەريازداننىڭ قىزى تۇردىقان اپايىمىزدىڭ «كەشۋلەر» اتتى كىتابىندە تولىعىمەن ايتىلعان.  وسى اپايىمىزدىڭ جازعان كىتابى مەن  تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءابجانوۆتىڭ جاۋاپتى رەداكتورلىعىمەن جازىلعان رايىمجان مارسەك تۋرالى «قازاق قايدا بارا جاتىر؟» اتتى كىتاپتەردە ايتىلماعان  بىرەر دەرەكتەردى كەلتىرۋدى ءجون كوردىم.    توڭكەرىستەن كەيىن رايىمجان مارسەكتىڭ كونتررەۆوليۋتسياشىل اتالعانى بەلگىلى. بىلتىر جازدا بايجىگىتتىڭ اتاقتى شەجىرەسى بولعان، داۋلەتباي باتىردىڭ ەگىزى ەسەنگەلدى

    82
  • تۇلعالار

    ءوزى دە «التىن ادام» ەدى

    قازاق تىلىندە سويلەۋگە ەركىمىز بولماعان كەزەڭدە جازۋشىلار وداعى مەن كازگۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىندەگى قازاق تىلىندە سويلەيتىندەر باقىتتى كورىنەتىن. كورنەكتى عالىم تۇرسىنبەك كاكىشەۆتى جەتە تانىمايتىنمىن. بىراق سىرتىنان قاتتى سىيلايتىنمىن. «التىن ادامعا» قاتىستى 30 جىل بويى ۇزدىكسىز اينالىسىپ ءجۇرىپ اشقان جاڭالىعىمدى ەڭ ءبىرىنشى تۇرسىنبەك اعا جۇرگەن ورتاعا بارىپ ايتقىم كەلدى. ءسويتىپ، كافەدراسىنا باردىم. بۇل 2003 جىلدىڭ ەرتە كوكتەمى ەدى. تۇرسىنبەك اعا اڭگىمەمدى بار پەيىلمەن تىڭدادى دا، «سونشا جىل بويى ەشكىمگە ايتپاي، قالاي جاسىرىپ كەلدىڭ؟ جاريا ەتىپ، ەلدى قۋانتۋ كەرەك ەمەس پە؟ مۇنى ەندى حالىققا تەزىرەك جەتكىزۋ جاعىن ويلاستىرايىق»، – دەدى. وسىلايشا تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ الدىنان قۋانىپ شىقتىم. كوڭىلىم كوتەرىلىپ ۇيگە جەتتىم دە، «التىن ادام» ماسەلەسىمەن اينالىساتىن كوميسسيا قۇرىپ، ونى ۇكىمەتكە بەكىتتىرۋ جاعىن ويلاستىردىم. قۇرامىندا

    45
  • تاريح

    ءجۇز ءۇش جىلعا سوزىلعان قۋعىن

    (نەمەسە، ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ وتباسى مەن ءوزىنىڭ قيىن قىستاۋدا وتكەن تاعدىرى تۋرالى تاريحي حيكايات) جۇمات انەسۇلى 1885-جىل، قارعالى. بۇل توسىن بولىسىنىڭ توعايلى، سۋلى، كورىكتى جەرىنىڭ ءبىرى ەدى.توسىن بولىسى  وزەننىڭ جاعاسى مەن جيدە توعايىنىڭ اراسىنا  ىلعي اپپاق اق ششاڭقان كيىز ۇيلەر تىككەن. بولىس سايلاۋى ءوتىپ، وياز باستىعى قاتىسقان ۇلكەن جيىن بولىپ،وعان قاراستى تورعاي بەكەتىنىڭ، اقكول، اققۇم،شوپتىكول اۋىلدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان. سايلاۋ قورىتىندىسىنا نارازىلىق ءبىلدىرىپ، ىشتەن تىنىپ تۇرعان نەگىزىنەن اقكول، اققۇمنان كەلگەندەر ەدى. بۇ جاقتاعى بەلسەندى، بەلدى، ەل اراسىندا بەدەلدىلەرى -ۇمبەتەيلىكتەر، ونىڭ ىشىندە شوشاق بالالارى اقتاس، بايتۇرسىن، سابالاقتىڭ ءجۇرىس تۇرىستارى، سوزدەرى دە ءىرى ەدى. جينالعان جۇرت سايلاۋدىڭ قورىتىندىسىنا كوڭىلدەرى تولماي، ىشتەي تىنعانمەن، اقتاستاي ءىرى قيمىلدى اعاسىنا سۇيەندى مە، بايتۇرسىن ورتاداعى ونەكى قاناتتى

    82
  • تۇلعالار

    كەڭەسباەۆتىڭ  كەڭىستىگى

      باعىنا تالاسپاعان كىم، ءيتى دە ۇرگەن قالانىڭ. سوقتىقپاي كەتتى، وعان كىم، تىكەنەك تىلگەن تابانىن. ەسىلگە بارسا ەگىلىپ، ەرتىس بوپ، اققان جانارى. كەربۇعىداي كەرىلىپ، التايعا اڭسارى اۋادى. اۆتور.   ىلكىدە ءبىر اڭگىمە ەستىپ، زاۋدەعالام شۇقشيىپ وتىرا قالعانىم سول ەدى. جەتىم قوڭىراۋ ( جالعانباعان تەلەفون سيگنالى) ىڭق ەتە قالدى دا، عايىپ بولدى. نە تىزىمگە دە تۇسپەي قالعان. سويتسەم اقجولتاي ءىنىم ارمان ساپارىن استانادان باستاماقشى بولىپ، وتاربا دا كەتىپ بارا جاتىر ەكەن. سول كەزدە ەسىمە ءبارىمىز تانيتىن تالعات اعا كەڭەسباەۆ تۇسپەسى بار ما. ىنىمە ەكەمىز اڭگىمە اۋانىن سولاي بۇرا جونەلدىك. ونىڭ قۇلاعى مەندە، ال باستايىن.   استانانىڭ قاقاعان ايازىنا ەكى بەتى ءسال-ءپال دومبىعىپ كەتكەن، تورتباق تۇلعالى الپامساداي قارا كىسىنى جولىقتىرعان بولساڭىز. ول،

    53
  • تۇلعالار

    «باباعا قۇرمەت – ۇرپاققا مىندەت»

    قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىعى جولىندا بار ءومىرىن سارپ ەتكەن قازاقتىڭ باتىر ۇلدارىنىڭ ءبىرى ءداۋىت اساۋۇلىنىڭ تۋعانىنا بيىل 230 جىل. وسىعان وراي، ءباھادۇردىڭ ۇرپاقتارى بابامىزدى ەسكە الىپ، الماتى وبلىسىنىڭ قاراساي اۋدانىندا اس بەرگەن بولاتىن. ءتۇرلى سەبەپتەرمەن بارا الماي قالعان ءبىر توپ ماڭعىستاۋلىق اعايىندارعا، استى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى ەستەلىك مەدالدارى، قۇرمەت گراموتالارى مەن باعالى سىيلىقتارىن بەرىپ جىبەرگەن. ال اماناتتى ورىنداعان اقتاۋلىق سالي ابدۋللاەۆ پەن قوڭىراتباي يسپانوۆ باستاعان ەل اعالارى، ەسىمدەرى ۇمىت قالماعان باتىردىڭ ۇرپاقتارىنا شاھارداعى مەيرامحانانىڭ بىرىندە ءتيىستى ماراپاتتارىن تابىستادى. ايتا كەتۋ كەرەك، اسقا ەلىمىزدىڭ اقتوبە، ورال، ماڭعىستاۋ، اتىراۋ، الماتى، استانا، قىزىلوردا، شىمكەنت، قاراعاندى، كورشىلەس وزبەكستان، تۇركمەنستان، رەسەيدەن كەلگەن اعايىن-تۋىستار باس قوستى. اسقا قاتىسقان ادام سانىنىڭ ەسەبى جوق. سونىمەن قاتار، قاسكەلەڭ قالالىق ۇيىندە عىلىمي-ادىستەمەلىك

    67
load more

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: