| 
  • كوز قاراس

    ايەلدە قايىن جۇرت بولمايدى!

    قازاق ۇلتتىق ادەت-عۇرىپ، سالت-ءداستۇر اكادەمياسى تۇسىندىرەدى: ايەلدە قايىن جۇرت بولمايدى! بۇگىن، 22-قاراشا كۇنى تاڭەرتەڭ «شالقار» راديوسىنان «ايەلدىڭ قانشا جۇرتى بولادى؟» دەگەن تاقىرىپتا جۇرگىزىلگەن پىكىرتالاس كەزىندە ساۋالعا جاۋاپ بەرگەندەردىڭ بىرقاتارى دۇرىس وي ايتقانمەن كوپشىلىگى جاڭىلىس ۇعىمدا جۇرگەندىگى بايقالدى. وسى سەبەپتى بۇل ساۋالعا تۇبەگەيلى جاۋاپ بەرۋ ۇيعارىلدى. ەر ادامنىڭ دا، ايەل ادامنىڭ دا ءۇش جۇرتى بولادى. ەر ادامنىڭ ءوز جۇرتى (اكەسى جاعىنان), ناعاشى جۇرتى (اناسى جاعىنان), ۇيلەنگەن سوڭ قايىن جۇرتى (ايەلى جاعىنان) بولادى. ايەل ادامنىڭ دا ءۇش جۇرتى: ءوز جۇرتى (كەلگەن جەرى، كۇيەۋىنىڭ ەلى), توركىن جۇرتى (اكەسى جاعىنان), ناعاشى جۇرتى (اناسى جاعىنان) بولادى! بۇل جەردە قىز بالا مەن ايەل دەگەن ۇعىمداردى شاتاستىرماۋ كەرەك. قىز – ءالى تۇرمىسقا شىقپاعان وڭ جاقتا وتىرعان قىز

    6
  • مادەنيەت

    بىزگە كينونىڭ ءتىلى ەمەس… قازاقتىڭ ءتىلى كەرەك

    استانادا تۇراتىن اكتەر باۋىرىمدى الماتىداعى كاستينگتەر شاقىرعان سايىن اپارىپ-الىپ كەتۋ – مەنىڭ كوپ پارىزدارىمنىڭ ءبىرى. وسى جولى «قازاقفيلم» ءبىر تاريحي ءفيلمنىڭ ىرىكتەۋىنە شاقىرعان ەكەن، ەكەۋمىز ادەتتەگىدەي ءال-فارابي داڭعىلىمەن اعىزىپ كەلەمىز. ول وزىنە بەرىلگەن ءماتىندى جاتتاپ الەك، مەن رۋلمەن الىسىپ الەك. بايقايمىن، ءماتىن ورىسشا بەرىلىپتى. «قازاقفيلمنىڭ» ستسەناريلەرى ءالى كۇنگە ورىسشا جازىلا ما دەپ ويلانىپ كەتكەن ەكەم، باۋىرىم ويىمدى ءبولىپ جىبەردى. – تىڭداشى، مىنا ءماتىن ورىسشا ايتىلعاندا قۇلپىرىپ سالا بەرەدى دە، قازاقشا ايتساڭ ءدامى كەتىپ قالادى. بۇل ورىس ءتىلىنىڭ قۇدىرەتى مە، الدە قازاق ءتىلىنىڭ… شىنىندا، ورىسشا ايتىپ كورىپ ەدى، كوز الدىما ءالى تۇسىرىلمەگەن ءفيلمنىڭ الدەبىر ەپيزودى كەلە قالدى، قازاقشا ءدال سول مانەرمەن ايتىپ كورىپ ەدى، «بولماي قالدى». الدەنە دەپ ايتىپ ۇلگەرگەنشە، «قازاقفيلمنىڭ»

    56
  • رۋحانيات

    حان ءتاڭىرى. قاندى تاۋ ما، قۇداي تاۋى ما؟

    قازاق، قىرعىز بەن قىتاي شەكارالارىنىڭ تۇيىسەر تۇسىندا الەمدەگى بيىك نۇكتەلەردىڭ ءبىرى – حان ءتاڭىرى شىڭى تۇر. حان ءتاڭىرىنىڭ كوز جەتپەس بيىكتىگىن ءاردايىم قالىڭ قار باسىپ، تۇمان تۇمشالاپ تۇرادى. كۇن باتار تۇستا شىڭ باسى قىزىل رەڭگە بويالىپ، الاۋلاعان وت سەكىلدى كورىنىس بەرەدى. سول سەبەپتى ونى قازاقتار «قاندى تاۋ» اتاپ كەتسە، قىرعىز حالقى «كانتوو» دەپ اتايدى-دەپ جازادى el.kz پورتالى.. كەي عالىمدار حان ءتاڭىرى اتاۋى تىم بەرىدە شىقتى دەگەندى ايتادى. حان ءسوزى كونە تۇرىك-موڭعول تىلىندە Qan ماعىناسىندا قولدانعان ەكەن. بۇل سوناۋ ب.ز.د. V-VIII عاسىرلاردا سوزدىك قوردا بولعان ءسوز. ال ءتاڭىر تۋرالى اڭىزدا بىلاي دەلىنەدى: ەستە جوق ەسكى زاماندا اسپان دا، جەر دە جوق، تەك ۇشى-قيىرسىز كوك تەڭىز بولعان ەكەن. ءبىر كەزدە  تەڭىز ورتاسىنان اپپاق

    177
  • قازاق ءداستۇرى

          قۇرقىلتايدىڭ    قۇياسى

      ءتۇن ءتۇس كورىپ جاتىرمىن، وياتپاڭدارشى!!! «بۇركىتتىڭ قۇياسى تۇسەتىنىن ەستىگەن ەدىك، قۇرقىلتاي دا بولسىن با»،-دەپ وتىرعاندار  قىران-توپان دۋ كۇلدى. بىراق ءزىلدى ەمەس.   جاس ايىرماشىلىعىن ەسكەرسەك ايقارا قارىس التىلىق بار، تالقىلىق جوق. وتپەلى دۇنيەنىڭ جولايىرىعىنا جەتكەن دە بىرەۋى تاۋعا تارتتى، ەكىنشىسى سول قالپىندا  تۇسىنەن جاڭىلماعان كەيپىندە داۋعا تارتتى…جو، جو، جوق. زاۋدەعالام  الدا-جالدا ويپىل-تويپىل بولسا، كىمنىڭ قاي جاققا تاناۋى جەلبىرەيتىنىن ۋاقىت انىقتار. ونى ءومىر كارتيناسى ءوزى سىزىپ مەڭزەۋگە الەك. تۇلەن تۇرتكەن دە اعادان قايىر بولعان با؟ بولسا كورەلىك.   جوپەلدەمە دە جاسالعان  توسىن شەشىم تىزەدەن قاعىپ، اق باس تاۋدان شاڭ شىعارسا، جۇرەك قايدا بارىپ كۇنەلتسىن. ءبارىبىر كەۋدەدەن قاشىپ كەتە الماي تۋلايدى. تۋلاپ-تۋلاپ تۇرالاپ قالادى. ىلە سالا قۇزعىندار شۋلايدى. بىراق سىرتتاعى ىزعىرىقتىڭ

    82
  • مادەنيەت

    پاكىستانداعى كالاش حالقى

    كالاش حالقى پاكىستاننىڭ تاۋلى ايماقتارىندا تۇرادى. ولار وزدەرىن الەكساندر ماكەدونسكي ساربازدارىنىڭ ۇرپاعى سانايدى. جاقىندا عانا پاكىستان ۇكىمەتى ولارعا كوپتەن كۇتكەن مارتەبەلەرىن بەردى – بيلىك كالاشتاردى دەربەس ءدىني، ەتنيكالىق توپ دەپ تانىدى. 1 ەجەلگى كالاش حالقىنىڭ وكىلدەرى عاسىرلار بويى ءتۇرلى قۇدىرەتكە تابىناتىن نانىم-سەنىم جۇيەسىن تۇتىنىپ، پاكىستاننىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى تاۋلى ايماقتاردا وقشاۋ ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن. ولار وزدەرىن الەكساندر ماكەدونسكي ساربازدارىنىڭ ۇرپاعى سانايدى. ولار بابالارىنىڭ بۇل وڭىرگە 2300 جىل بۇرىن كەلگەنىن ايتادى. بۇل حالىقتىڭ سانى 400 مىڭ ادامنىڭ توڭىرەگىندە. كالاشتار وزدەرىنىڭ ەرەكشە تىلدەرىن، دىندەرى مەن ادەت-عۇرىپتارىن ساقتاعان. بىراق پاكىستان ۇكىمەتى ولاردى دەربەس ەتنيكالىق توپ رەتىندە مويىنداماي كەلگەن ەدى. 2 ءساۋىر ايىندا پەشاۆار قالاسىنىڭ سوتى كالاشتاردى دەربەس ءدىني، ەتنيكالىق توپ رەتىندە تانىعان شەشىم شىعاردى. ەندى

    84
  • مادەنيەت

    قازاق حالقىنىڭ”قارا جورعا ءبيى”تۋرالى 

    بولات بوپايۇلى      ەتنوگراف،سىنشى، زەرتتەۋشى بەلگىلى جۋرناليس عازەرحان ابدىلقانوۆ جاقىندا عانا:-بولات بوپاي ۇلى قۇرداسىم،سەن ەتنوگراف رەتىندە قازاق حالقىنىڭ حالىق ءبيى قارعا ءجايلى نە ايتىپ بەرەر ەدىڭىز؟..دەپ توتەسىنەن سۇراق جامىراتى.-يا،”قارا جورعا ءبيى”تۋرالى ەل اۋزىندا الا-قۇلا ايتىلىپ جۇرگەن سوزدەردەن مەنىڭ دە،ەمىس-ەمىس ەتىپ قالىپ جۇرگەن ءجايىم بار.بىراق مەن بي ونەرى ءجايلى بىلەرىم از.دەسەدە “قارا جورعا ءبيى”جايلى ءۇنسىز قالۋ جارامايدى.ۇيتكەنى ءبۇل ءبيدىڭ تاريقى تىم الىستان باستاۋ الادى.قازاق حالقىنىڭ ءتول مادەنيەتىنىڭ باستاۋ كوزىنىڭ ءبىرى جانە ءبىر ەگەيى…جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ ايتاتىنى”قارا جورعا بيى”قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 6 توم،477بەتتىدە.” قارا جورعا”- قازاق حالىق ءبيى.1934 جىلى ءمۇحتار اۋەزوۆتىڭ”ايمان-شودپان” سپەكتاكلىندە قويىلعان دەگەن دايەكتەن ارى اسپايدى.ءبۇل زاتتى شىندىق.وعان قارسى كەلەر كۇش جوق…ال مەن بىلەتىن، مەن ەستىگەن” قارا جورعا ءبيىنىڭ” تامىرى تىم تەرەڭ،ۋاقىتى

    243
  • مادەنيەت

    ۇلتتىق قۇندىلىعىن ساقتاعان، بايان-ولگەيىممەن ماقتانام

    «ءار قازاق مەنىڭ جالعىزىم» – دەپ اقىن سادىر اداي ايتقانداي، بۇل كۇندەرى الەمنىڭ 50-گە جۋىق ەلدەرىندە قازاقتار ءومىر سۇرەدى. سونىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، ادەت-عۇرىپ، سالت-ءداستۇرىن جويماي كەلگەن، از بولسا دا كوپكە ۇلگى بولعان ءور رۋحتى – موڭعوليا قازاقتارى. موڭعوليا قازاقتارىنىڭ باسىم بولىگى شوعىرلانعان بايان-ولگەي ايماعىندا قازىر 100 مىڭنان استام قانداستارىمىز ءومىر سۇرەدى. قازاقي ادەت-عۇرىپى مەن ءداستۇرىن ساقتاعان بايان-ولگەيلىكتەر ارقاشان ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز. ۇلتتىق مەرەكە ناۋرىز مەيرامىن دا قانداستارىمىز سالتاناتتى تۇردە تويلايدى. بيىلعى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى ناۋرىز مەيرامىنا وراي بايان-ولگەي ايماعىنىڭ ورتالىق الاڭىندا 1000 دومبىراشى ءبۇلدىرشىن قاتار تۇرىپ كۇي تارتقانى تۋرالى بەينەباياندى قانداس باۋىرىمىز زەرتتەۋشى، جۋرناليس شىناربەك سەيىتحانۇلى ءوزىنىڭ (Seytkhan Shinarbek) عالامتور پاراقشاسىنا جاريالاعان بولاتىن. «ناعىز قازاق قازاق

    284
  • جاڭالىقتار

    ەلباسى ناۋرىز مەيرامىنا ارنالعان مەرەكەلىك ءىس-شاراعا قاتىستى

    مەملەكەت باسشىسى «سارىارقا» ۆەلوترەگىندە وتكەن ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلارعا ارناعان سوزىندە بارلىق قازاقستاندىقتاردى ناۋرىز مەيرامىمەن قۇتتىقتاپ، وتانداستارىمىز بۇل مەرەكەنى تۋىستارىمەن جانە دوستارىمەن بىرگە قارسى الۋدى داستۇرگە اينالدىرعانىن اتاپ ءوتتى-دەپ قابارلايدى اقوردا ءباسپاسوز قىزمەتى. قازاقستان پرەزيدەنتى مىڭجىلدىق تاريحى بار ناۋرىز ەلدىڭ ەڭ جاقسى كورەتىن جانە اسىعا كۇتەتىن مەيرامى ەكەنىن، ول ادامنىڭ ۇلتى مەن ءدىني ۇستانىمىنا قاراماي تويلانىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. سونىمەن قاتار، نۇرسۇلتان نازارباەۆ ناۋرىز سەنىمنىڭ، دوستىق پەن باۋىرلاستىقتىڭ، ەل تۇراقتىلىعىنىڭ نىشانى ەكەنىنە نازار اۋداردى. – بيىل ءبىز ناۋرىزدى ەرەكشە كوڭىل-كۇيمەن قارسى الىپ وتىرمىز. قازاقستان ەلەۋلى جاڭارۋ باعىتىنا بەت بۇردى. مەن ءۇشىنشى جاڭعىرۋ باعدارلاماسىن جاريالادىم. ونىڭ اياسىندا ساياسي جانە ەكونوميكالىق جۇيەنى رەفورمالاۋ كوزدەلگەن. ءبىز كونستيتۋتسياعا مەملەكەتتىك باسقارۋدى جەتىلدىرە تۇسەتىن ماڭىزدى تۇزەتۋلەر ەنگىزدىك. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ

    81
  • مادەنيەت

    مىسىر پيراميدالارى: قالانعان با، الدە قۇيىلعان با؟

    تالاسبەك اسەمقۇلوۆ  (ريم مەن سپارتاكتان باستالىپ سەيiلبەك قىشقاشەۆپەن اياقتالعان حيكايا)  بۇل حيكايانى بايان ەتپەس بۇرىن وسىنىڭ بارiنە سەبەپ بولعان، وسى ماقالانى جازىپ وتىرعان اۆتوردىڭ دۇنيەتا­نىمىنا ەلەۋلi دارەجەدە اسەر ەتكەن ادامدى ءۇستiرتiن بولسا دا تانىستىرىپ وتكەن دۇرىس شىعار. … مەن ونىمەن 1977 جىلى تانىستىم. اسكەردەن كەلiپ قازپي-دiڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتiنە ءتۇسiپ، بiرiنشi كۋرستى ءتامامداپ، ەكiنشi كۋرسقا وتكەن كەزiم. ول دا اسكەردەن كەلiپ، وسى ينستيتۋتتىڭ تاريح فاكۋلتەتiنە ءتۇسiپتi. كۇز ەدi. ينستيتۋت فاكۋلتەتتەرiنiڭ اراسىندا كوركەمونەرپازدار جارىسى باستالعان. ءوز فاكۋلتەتiمنiڭ اتىنان بايگەگە ءتۇسiپ، دومبىرامەن بiرنەشە كۇي شەرتiپ، ساحنانىڭ سىرتىنا شىققانىمدا بiر جiگiت كەلiپ قولىمدى قىسىپ قۇتتىقتادى. اتى ەرiك ەكەن. ەرiك كوكەەۆ. ورتادان بيiكتەۋ بويى بار. سىم­باتتى. قوڭىرسارى شاشىن سول جاققا قايىرىپ قويعان. قىلاڭ ءوڭدi. كوزi… كوزi

    241
  • مادەنيەت

    جىبەك جولى بەس مىڭ جىلدان كوپ بۇرىن مالىنا جاڭا جايىلىم ىزدەگەن كوشپەندىلەردىڭ ىزىمەن پايدا بولعان

    باتىس ءباسپاسوزى جىبەك جولىنىڭ پايدا بولۋى تۋرالى جاڭا تەوريا جانە موڭعوليادا تۇراتىن ايشولپان جونىندە تۇسىرىلگەن «بۇركىتشى» ءفيلمى جايلى كوممەنتاريلەر جازعان-دەپ حابارلايدى azattyq.org. جاڭا جىبەك جولى ۇلىبريتانيانىڭ Daily Mail گازەتىندەگى «جىبەك جولى بەس مىڭ جىلدان كوپ بۇرىن مالىنا جاڭا جايىلىم ىزدەگەن كوشپەندىلەردىڭ ىزىمەن پايدا بولعان» دەگەن ماقالادا ۇلى جىبەك جولىنىڭ پايدا بولۋىنا قاتىستى جاڭا گيپوتەزانى سيپاتتاعان. سەنت-لۋيستەگى ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارى ۇلى جىبەك جولىن گەوگرافيالىق تۇرعىدان سيپاتتاۋ ءۇشىن ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ءادىسىن پايدالانۋ ارقىلى جايىلىم ىزدەپ مالىن ورىستەن ورىسكە ايداعان كوشپەندىلەردىڭ جۇرگەن جولىن كارتاعا تۇسىرگەن. عالىمداردىڭ سوزىنشە، وسىنداي ادىسپەن قۇراستىرىلعان كارتالار جىبەك جولى بويىنداعى تاۋ جولدارى كوشپەندىلەر مارشرۋتتارى بويىنداعى قىسقا ديستانتسيالاردا تاۋار الماسۋ ورىندارى رەتىندە پايدا بولعان، ال ساياحاتشىلار شالعاي جەرلەرگە سيرەك اتتانعان دەگەن تۇجىرىمدى نەگىزدەيدى.

    156
load more

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: