| 
  • جاڭالىقتار

    نازارباەۆ ەندى اپوستروفتى ءالىپبيدىڭ جاڭا نۇسقاسىن بەكىتتى

    قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2018 جىلدىڭ 19 اقپانداعى قاۋلىسىنا ساي ۇسىنىلعان لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءالىپبيىنىڭ جاڭا نۇسقاسى. سۋرەت اقوردانىڭ رەسمي سايتىنداعى قاۋلىعا تىركەلگەن قوسامشادان الىندى. 20 اقپان 2018 جىل. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءتىلى ءالىپبيىنىڭ كەزەكتى رەت جاڭا نۇسقاسىن بەكىتتى. اقوردا ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ 20 اقپان كۇنى حابارلاۋىنشا، نازارباەۆ 19 اقپاندا 2017 جىلدىڭ 26 قازانىندا شىعارعان «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» جارلىعىنا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداعان. ول قاۋلىدا بۇعان دەيىن بەكىتىلگەن لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق الىپبيىنە ازداعان وزگەرىس ەنگىزىلگەن. بۇعان دەيىنگى نۇسقا بويىنشا، قازاق تىلىنە ءتان كەيبىر دىبىستار جانە تاعى بىرنەشە ءارىپ اپاستروفپەن (دايەكشە) بەلگىلەنگەن ەدى. سوڭعى نۇسقاداعى ءالىپبي دە نەگىزىنەن اپوستروفتى الىپبيگە ۇقساس

    7
  • مادەنيەت

    بۇگىن – ليتۆانىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى ەكەن

    بۇگىن – ليتۆانىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى ەكەن. بىردە ستامبۋل اۋەجايىندا ليتۆالىق ءبىر قىز جول سۇراپ، تانىسىپ قالدىق. نورمان دەۆيستەن وقىپ العان ءبىر فاكت سارت ەتىپ ەسىمە ءتۇستى. “ليتۆا ءتىلى باتىستاعى ەڭ كونە ءۇندى-ەۋروپالىق ءتىل ەكەن، “ساۋلە” دەگەن ءسوز ساقتالىپ قالىپتى عوي؟” دەسەم، ء“يا، ساۋلە (Saule) – كۇن قۇدايى” دەيدى. “ەندەشە ول ەڭ كونە ءۇندى-ەۋروپا ءسوزى تۇركى تىلدەرىندە، ونىڭ ىشىندە قازاق تىلىندە دە بار” دەپ ەدىم، تاڭ-تاماشا بولدى. “اتالارىمىز: “ليتۆا ىلكىدە قۋاتتى ەل بولعان، ءبىر شەتىمىز بالتىق بولسا، ەكىنشى شەتىمىز قارا تەڭىزگە جەتكەن” دەپ ايتۋشى ەدى” دەپ قالدى. “بالكىم سول زاماندا “ساۋلە” ءسوزىن قازاقتار بىزدەن العان شىعار” دەمەدى. بىراق ول ويدى كوزىنەن وقىپ قويدىم. دەرەۋ قورعانۋ تاكتيكاسىنا كوشىپ، “ساۋلە” ءسوزى قازاقشا ساقتالىپ

    7
  • مادەنيەت

    تەكەس اۋدانىنىڭ قالا قۇرلىسىن “شاڭىراق” فورماسىندا جوبالاپ ۇسىنىس جاساعان ءالىمجان اقالاقشى.

    جالپى شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە دەيىنگى (1939-1944جج اراسى) مادەني، ادەبي، ەكونوميكالىق ءھام اعارتۋشىلىق تاريxى عىلمي تۇرعىدا زەرتتەلمەي كەلەدى. ءبىر xالىق ءۇشىن قولىنا قارۋ الىپ جانىن شۇپەرەككە ءتۇيىپ، باسىن قاۋىپكە تىگۋ- سول xالىق شىدامىنىڭ ەڭ سوڭعى تالعامى دەپ ەسەپتەيمىن، وعان دەيىن ول xالىق رۋxاني، مادەني ءھام الەۋمەتتىك جاڭعىرۋمەن تىرەسىپ باعادى. مەنىڭ ايتپاعىم، شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ قارۋلى توڭكەرىس جاساعانعا دەيىنگى مادەني، رۋxاني ءھام الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرۋى تۋرالى بولماق.  20-جىلداردىڭ باسى ۇلكەن رۋxاني جاڭعىرۋدىڭ باستاۋى سانالدى. الەمدىك دەڭگەيدە ءجۇرىلىپ جاتقان مادەني تولقۋلاردى كۇنى بۇرتىن سەزىنىپ ءوز xالقىن بايىرعىنىڭ قاراڭقى قاپتالىندا ۇيىقتاپ، ۇيالاپ قالماسىن دەپ شامشىراققا، جارىق كوكجيەككە سۇيرەگەن كوسەمدەر پايدا بولا باستادى. سونداي جاڭالىقتىڭ شاعىن مىسالىنا بۇگىن توقتالماقپىن. التايدا، ۇرىمجىدە، قۇلجادا، شاۋەشەكتە قازاقتار

    37
  • مادەنيەت

    ايتايىن دەگەنىم…

    كۇرشىم اۋدانى جۇرتشىلىعى ءۇشىن بۇگىندە ۇلكەن مەرەكەگە  اينالعان  ايتۋلى شارا –ومىردەن ەرتە وزعان دارىندى سازگەر جەرلەسىمىز ورالحان كوشەروۆتىڭ تۆورچەستۆوسىنا ارنالعان، ەكى جىلدا ءبىر ءوتىپ كەلە جاتقان «ورالحان كوكتەمى» اتتى ءان كونكۋرسى. باستابىندا اۋداندىق دەڭگەيدە وتكەنىمەن، كەلە-كەلە ۇيىمداستىرۋشىلار  مەن مەتسەناتتاردىڭ ۇلكەن ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا  الدىمەن وبلىستىق، سوڭىنان رەسپۋبليكالىق ماسشتابتاعى ءان بايقاۋلارىنىڭ بىرىنە اينالا باستاعان «ورالحان كوكتەمىنە» بيىل «فەستيۆال» مارتەبەسى بەرىلىپ، ءوز ەلىمىزدىڭ انشىلەرىنەن باسقا، قىتاي، رەسەي، موڭعوليا ۇمىتكەرلەرى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان سىڭايلى.ارتىنا ەلۋ شاقتى ءان قالدىرعان، بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ شاعىندا باقيلىق بولعان ورالحان مارقۇمنىڭ  ان-عۇمىرى وسىلاي جالعاسىپ كەلە جاتقانى-ونىڭ تىڭدارماندارى ءۇشىن كوڭىلگە مەدەۋ،قۋانىش اكەلسە، ەكىنشى جاعىنان تالاي ءانشىنىڭ باعىن اشقان ءدۇبىرلى دودا بولعانى كۇرشىمدىكتەردىڭ كوڭىلىندە ورىندى ماقتانىش تۋعىزادى.ءبىزدىڭ كوپ رەتتە وسىنداي يگىلىكتى ءىس قالاي دۇنيەگە كەلدى، ونىڭ باستاۋىنا

    123
  • كوز قاراس

    ايەلدە قايىن جۇرت بولمايدى!

    قازاق ۇلتتىق ادەت-عۇرىپ، سالت-ءداستۇر اكادەمياسى تۇسىندىرەدى: ايەلدە قايىن جۇرت بولمايدى! بۇگىن، 22-قاراشا كۇنى تاڭەرتەڭ «شالقار» راديوسىنان «ايەلدىڭ قانشا جۇرتى بولادى؟» دەگەن تاقىرىپتا جۇرگىزىلگەن پىكىرتالاس كەزىندە ساۋالعا جاۋاپ بەرگەندەردىڭ بىرقاتارى دۇرىس وي ايتقانمەن كوپشىلىگى جاڭىلىس ۇعىمدا جۇرگەندىگى بايقالدى. وسى سەبەپتى بۇل ساۋالعا تۇبەگەيلى جاۋاپ بەرۋ ۇيعارىلدى. ەر ادامنىڭ دا، ايەل ادامنىڭ دا ءۇش جۇرتى بولادى. ەر ادامنىڭ ءوز جۇرتى (اكەسى جاعىنان), ناعاشى جۇرتى (اناسى جاعىنان), ۇيلەنگەن سوڭ قايىن جۇرتى (ايەلى جاعىنان) بولادى. ايەل ادامنىڭ دا ءۇش جۇرتى: ءوز جۇرتى (كەلگەن جەرى، كۇيەۋىنىڭ ەلى), توركىن جۇرتى (اكەسى جاعىنان), ناعاشى جۇرتى (اناسى جاعىنان) بولادى! بۇل جەردە قىز بالا مەن ايەل دەگەن ۇعىمداردى شاتاستىرماۋ كەرەك. قىز – ءالى تۇرمىسقا شىقپاعان وڭ جاقتا وتىرعان قىز

    179
  • مادەنيەت

    بىزگە كينونىڭ ءتىلى ەمەس… قازاقتىڭ ءتىلى كەرەك

    استانادا تۇراتىن اكتەر باۋىرىمدى الماتىداعى كاستينگتەر شاقىرعان سايىن اپارىپ-الىپ كەتۋ – مەنىڭ كوپ پارىزدارىمنىڭ ءبىرى. وسى جولى «قازاقفيلم» ءبىر تاريحي ءفيلمنىڭ ىرىكتەۋىنە شاقىرعان ەكەن، ەكەۋمىز ادەتتەگىدەي ءال-فارابي داڭعىلىمەن اعىزىپ كەلەمىز. ول وزىنە بەرىلگەن ءماتىندى جاتتاپ الەك، مەن رۋلمەن الىسىپ الەك. بايقايمىن، ءماتىن ورىسشا بەرىلىپتى. «قازاقفيلمنىڭ» ستسەناريلەرى ءالى كۇنگە ورىسشا جازىلا ما دەپ ويلانىپ كەتكەن ەكەم، باۋىرىم ويىمدى ءبولىپ جىبەردى. – تىڭداشى، مىنا ءماتىن ورىسشا ايتىلعاندا قۇلپىرىپ سالا بەرەدى دە، قازاقشا ايتساڭ ءدامى كەتىپ قالادى. بۇل ورىس ءتىلىنىڭ قۇدىرەتى مە، الدە قازاق ءتىلىنىڭ… شىنىندا، ورىسشا ايتىپ كورىپ ەدى، كوز الدىما ءالى تۇسىرىلمەگەن ءفيلمنىڭ الدەبىر ەپيزودى كەلە قالدى، قازاقشا ءدال سول مانەرمەن ايتىپ كورىپ ەدى، «بولماي قالدى». الدەنە دەپ ايتىپ ۇلگەرگەنشە، «قازاقفيلمنىڭ»

    107
  • رۋحانيات

    حان ءتاڭىرى. قاندى تاۋ ما، قۇداي تاۋى ما؟

    قازاق، قىرعىز بەن قىتاي شەكارالارىنىڭ تۇيىسەر تۇسىندا الەمدەگى بيىك نۇكتەلەردىڭ ءبىرى – حان ءتاڭىرى شىڭى تۇر. حان ءتاڭىرىنىڭ كوز جەتپەس بيىكتىگىن ءاردايىم قالىڭ قار باسىپ، تۇمان تۇمشالاپ تۇرادى. كۇن باتار تۇستا شىڭ باسى قىزىل رەڭگە بويالىپ، الاۋلاعان وت سەكىلدى كورىنىس بەرەدى. سول سەبەپتى ونى قازاقتار «قاندى تاۋ» اتاپ كەتسە، قىرعىز حالقى «كانتوو» دەپ اتايدى-دەپ جازادى el.kz پورتالى.. كەي عالىمدار حان ءتاڭىرى اتاۋى تىم بەرىدە شىقتى دەگەندى ايتادى. حان ءسوزى كونە تۇرىك-موڭعول تىلىندە Qan ماعىناسىندا قولدانعان ەكەن. بۇل سوناۋ ب.ز.د. V-VIII عاسىرلاردا سوزدىك قوردا بولعان ءسوز. ال ءتاڭىر تۋرالى اڭىزدا بىلاي دەلىنەدى: ەستە جوق ەسكى زاماندا اسپان دا، جەر دە جوق، تەك ۇشى-قيىرسىز كوك تەڭىز بولعان ەكەن. ءبىر كەزدە  تەڭىز ورتاسىنان اپپاق

    298
  • قازاق ءداستۇرى

          قۇرقىلتايدىڭ    قۇياسى

      ءتۇن ءتۇس كورىپ جاتىرمىن، وياتپاڭدارشى!!! «بۇركىتتىڭ قۇياسى تۇسەتىنىن ەستىگەن ەدىك، قۇرقىلتاي دا بولسىن با»،-دەپ وتىرعاندار  قىران-توپان دۋ كۇلدى. بىراق ءزىلدى ەمەس.   جاس ايىرماشىلىعىن ەسكەرسەك ايقارا قارىس التىلىق بار، تالقىلىق جوق. وتپەلى دۇنيەنىڭ جولايىرىعىنا جەتكەن دە بىرەۋى تاۋعا تارتتى، ەكىنشىسى سول قالپىندا  تۇسىنەن جاڭىلماعان كەيپىندە داۋعا تارتتى…جو، جو، جوق. زاۋدەعالام  الدا-جالدا ويپىل-تويپىل بولسا، كىمنىڭ قاي جاققا تاناۋى جەلبىرەيتىنىن ۋاقىت انىقتار. ونى ءومىر كارتيناسى ءوزى سىزىپ مەڭزەۋگە الەك. تۇلەن تۇرتكەن دە اعادان قايىر بولعان با؟ بولسا كورەلىك.   جوپەلدەمە دە جاسالعان  توسىن شەشىم تىزەدەن قاعىپ، اق باس تاۋدان شاڭ شىعارسا، جۇرەك قايدا بارىپ كۇنەلتسىن. ءبارىبىر كەۋدەدەن قاشىپ كەتە الماي تۋلايدى. تۋلاپ-تۋلاپ تۇرالاپ قالادى. ىلە سالا قۇزعىندار شۋلايدى. بىراق سىرتتاعى ىزعىرىقتىڭ

    104
  • مادەنيەت

    پاكىستانداعى كالاش حالقى

    كالاش حالقى پاكىستاننىڭ تاۋلى ايماقتارىندا تۇرادى. ولار وزدەرىن الەكساندر ماكەدونسكي ساربازدارىنىڭ ۇرپاعى سانايدى. جاقىندا عانا پاكىستان ۇكىمەتى ولارعا كوپتەن كۇتكەن مارتەبەلەرىن بەردى – بيلىك كالاشتاردى دەربەس ءدىني، ەتنيكالىق توپ دەپ تانىدى. 1 ەجەلگى كالاش حالقىنىڭ وكىلدەرى عاسىرلار بويى ءتۇرلى قۇدىرەتكە تابىناتىن نانىم-سەنىم جۇيەسىن تۇتىنىپ، پاكىستاننىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى تاۋلى ايماقتاردا وقشاۋ ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن. ولار وزدەرىن الەكساندر ماكەدونسكي ساربازدارىنىڭ ۇرپاعى سانايدى. ولار بابالارىنىڭ بۇل وڭىرگە 2300 جىل بۇرىن كەلگەنىن ايتادى. بۇل حالىقتىڭ سانى 400 مىڭ ادامنىڭ توڭىرەگىندە. كالاشتار وزدەرىنىڭ ەرەكشە تىلدەرىن، دىندەرى مەن ادەت-عۇرىپتارىن ساقتاعان. بىراق پاكىستان ۇكىمەتى ولاردى دەربەس ەتنيكالىق توپ رەتىندە مويىنداماي كەلگەن ەدى. 2 ءساۋىر ايىندا پەشاۆار قالاسىنىڭ سوتى كالاشتاردى دەربەس ءدىني، ەتنيكالىق توپ رەتىندە تانىعان شەشىم شىعاردى. ەندى

    101
  • مادەنيەت

    قازاق حالقىنىڭ”قارا جورعا ءبيى”تۋرالى 

    بولات بوپايۇلى      ەتنوگراف،سىنشى، زەرتتەۋشى بەلگىلى جۋرناليس عازەرحان ابدىلقانوۆ جاقىندا عانا:-بولات بوپاي ۇلى قۇرداسىم،سەن ەتنوگراف رەتىندە قازاق حالقىنىڭ حالىق ءبيى قارعا ءجايلى نە ايتىپ بەرەر ەدىڭىز؟..دەپ توتەسىنەن سۇراق جامىراتى.-يا،”قارا جورعا ءبيى”تۋرالى ەل اۋزىندا الا-قۇلا ايتىلىپ جۇرگەن سوزدەردەن مەنىڭ دە،ەمىس-ەمىس ەتىپ قالىپ جۇرگەن ءجايىم بار.بىراق مەن بي ونەرى ءجايلى بىلەرىم از.دەسەدە “قارا جورعا ءبيى”جايلى ءۇنسىز قالۋ جارامايدى.ۇيتكەنى ءبۇل ءبيدىڭ تاريقى تىم الىستان باستاۋ الادى.قازاق حالقىنىڭ ءتول مادەنيەتىنىڭ باستاۋ كوزىنىڭ ءبىرى جانە ءبىر ەگەيى…جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ ايتاتىنى”قارا جورعا بيى”قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 6 توم،477بەتتىدە.” قارا جورعا”- قازاق حالىق ءبيى.1934 جىلى ءمۇحتار اۋەزوۆتىڭ”ايمان-شودپان” سپەكتاكلىندە قويىلعان دەگەن دايەكتەن ارى اسپايدى.ءبۇل زاتتى شىندىق.وعان قارسى كەلەر كۇش جوق…ال مەن بىلەتىن، مەن ەستىگەن” قارا جورعا ءبيىنىڭ” تامىرى تىم تەرەڭ،ۋاقىتى

    297
load more

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: