kerey.kz TV تاريح قازاق شەجىرەسى
التايداعى قازاق اۋىلى – جاڭا اۋىل
kerey.kz
التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ قوشاعاش اۋدانى جاڭا اۋىل قازاقتارى وزگە ەلدىڭ ورداسىندا ۇرپاعىن ءوسىرىپ، ۇلتتىق بولمىسىن جاڭعىرتىپ، وزگەلەرمەن تەرەزەسى تەڭ ءومىر كەشىپ وتىر- دەپ جازدى e-history.kz.
التاي رەسپۋبليكاسى قوشاعاش اۋدانىنداعى قازاقتاردىڭ ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى، ادەت-عۇرىپتى، ءتىل مەن ءدىندى، ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاۋعا دەگەن ۇمتىلىسى قاي قازاقتىڭ جۇرەگىن بولسىن ەلجىرەتپەي قويمايدى. «وزدەرىن بايىرعى كوك تۇرىكتەردىڭ، ۇلى بابالارىمىزدىڭ قاسيەتتى قوڭسى مەكەنىندە تۇرىپ جاتىرمىز»،-دەپ اركەز ۇلىقتايتىن قوشاعاش قازاقتارى بۇل جەردى ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ مەكەندەپ كەلەدى.
ءشۇي جازىعىنداعى قازاقتار دا باسىنان تالاي ناۋبەتتەردى، ءحىح عاسىرداعى، كەڭەس ۇكىمەتى جانە حح عاسىر باسىنداعى ءتۇرلى تاريحي توڭكەرىس كەزەڭدەرىن باستارىنان وتكىزدى. سوعان قاراماي قوشاعاش قازاقتارى سول ناۋبەتتەردەن ۇرپاعىن، ءداستۇرىن جوعالتپاي ابىرويمەن بۇگىنگى بەيبىت ومىرگە جەتكىزدى. 
ءشۇي ولكەسىنە قونىستانعان قازاقتار تاريحى
ال، وسىناۋ ولكەگە قازاق رۋلارى قاي عاسىردان باستاپ قونىستانا باستادى دەگەنگە كەلەتىن بولساق، بىرنەشە تاريحي ەڭبەكتەردى اتاپ وتكەنىمىز ءجون. بەسايدار الاشقىزىنىڭ «ءشۇي جەرىندەگى قازاقتار» اتتى ماقالاسىندا: «تاۋلى التاي ءوڭىرىنىڭ وڭتۇستىگى سانالاتىن ءشۇي القابىنا قازاقتار ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا ياعني، 1870 جىلى كوشىپ كەلگەن» دەگەن دەرەكتى ايتادى. ءشۇي ولكەسىندە دۇنيەگە كەلگەن ولكەتانۋشى پيونەر مۇقتاسىروۆتىڭ «بايتەرەكتىڭ وقشاۋ شىققان بۇتاعى» اتتى ەڭبەگىندە ءشۇي جازىعىنا ءور التايداعى قاراتاي بابانىڭ مەكەنى شابانبايدى پاتشا ۇكىمەتى مەنشىكتەگەننەن كەيىن باستالعانىن ايتادى. «قۇلجابايلار «جەر قۇدايدىكى، سۋ سۇلتاندىكى، جاعدايىما قاراي كوشىپ جۇرە بەرەم» دەپ جۇرگەندە، قىتاي مەن ورىس پاتشاسى قازاقتىڭ جەرىن 1864 جىلى ەكىگە ءبولىپ العان. اتىشۋلى جەر بولىستەن ءۇش جىل وتكەندە، اق پاتشا جارلىق شىعارىپ: «شىندىعاتايعا قاراستى شابانباي جايلاۋى – پاتشانىڭ مەنشىكتى جەرى» دەپ جاريالاعان سوڭ، جەرسىز قالعان اتا-بابامىز كوشتىڭ باسىن شۇيگە بۇرعان».
2007 جىلى نوۆوسيبيرسكى قالاسىنان شىققان «تاۋلى التاي قازاقتارى» اتتى مادەني-تانىمدىق ەنتسيكلوپەديادا: «…1860 جىلدىڭ اياق شەنىندە ءور التايداعى قاراتاي اتانىڭ مەكەنى شابانبايدى، مارقاكولدى پاتشا ۇكىمەتى مەنشىكتەگەننەن كەيىن شاكىرتتىڭ اتاسى قالدەكە، ءوز اكەسى ابدوللالار 300-400-دەي ءتۇتىن اعايىنىن باستاپ قازىرگى قىتاي جەرىندەگى قازاقتاردىڭ اراسىنا بارىپ شىڭگىل بويىن بىرەر جىل پانالايدى. ول جەردىڭ تارلىعىنان موڭعوليا جاقتاعى قازاقتار اراسىنا ءوتىپ، ونان اينالىپ تاۋلى التايداعى وزدەرى بىلەتىن ۇكوك دالاسىنا كورشىلەس ءشۇي وزەنىنىڭ تەرىسكەي جاعاسىنداعى جازىققا كەلىپ ورىن تەبەدى»، – دەيدى.
الىمساقتان كوك تۇرىكتەردىڭ اتامەكەنى بولعان ءشۇي ولكەسى قازاقتارعا جايلى جايلاۋ، تورقالى توپىراققا اينالدى. وسى ءشۇي القابىندا العاشقى قازاق اۋىلدارى وتاۋىن تىكتى. ىرگەسىن بەكىتتى. بۇرىندارى جازوتىر جايلاۋى عانا قازاق اۋىلى رەتىندە اتالىپ كەلسە، 80-90 جىلدارى قوشاعاش اۋدانىندا العاشقى جاڭا قازاق اۋىلى بوي كوتەردى. بۇل اۋىلدىڭ اتى – «اقتال» اتالدى. جاڭا اۋىلدىڭ بوي كوتەرۋىنە قازىرگى قوشاعاش اۋدانىنىڭ اكىمى اۋەلحان جاتقانباەۆ باس بولىپ، ءوزى سول اۋىلدىڭ العاشقى باسشىسى بولدى.
العاشقى قازاق اۋىلى – اقتال
اقتال اۋىلى 1986 جىلى 5 مامىردا ىرگەسىن قالادى. العاش قازىق قاعىلىپ، قۇرىلىس جوسپارىنداعى 5 ءۇي سالىندى. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ شالعاي اۋدانىندا، ينفراقۇرىلىمنان جىراق قالعان قوشاعاشتاعى قازاق اۋىلىن تۇرعىزۋعا قۇرىلىس وتريادتارى ىرگەدەگى موڭعوليانىڭ باي-ولكە ايماعىنان كەلگەن. ولار بۇل ولكەدەگى قازاق اعايىنداردىڭ قۇتتى قونىسىن سالىپ، مەكتەپ قۇرىلىسىنا دا قول ءۇشىن سوزعان. بىراق كەيىن اقتال اۋىلىنىڭ استىنان سۋ شىعىپ، مازاسى كەتكەن حالىقتى بۇگىنگى اۋدان اكىمى ەل ەڭسەسى تىكتەگەن ۋاقىتتا «جاڭا اۋىل» ىرگەسىنە كوشىردى. وسىلايشا ەندىگى قازاق اۋىلىنىڭ ىرگەسى «جاڭااۋىلدا» تۇلەندى. اقتالدىڭ بارلىق حالقى وسى اۋىلعا كوشىرىلىپ، اپاتتى جاعدايدان امان قالعان. جەردەن قايتا-قايتا سۋ شىعىپ، سازعا باتقان اۋىلدى قىر جاققا، مونعولياعا وتەتىن ۇلكەن جولدىڭ ۇستىنە ورنالاستىرعان اۋەلحان اعانىڭ كورەگەندىگىنە اۋىل تۇرعىندارى ءالى دە اۋزىنانا تاستامايتىندارىن بايقادىق. 30 جىلدان استام تاريحى بار «جاڭا اۋىل» ۋاقىت كوشىنەن قالماي، كوركەيىپ، وركەندەگەنىن كوز كوردى. بىزدە التاي ەكسپەديتسياسى اياسىندا «جاڭا اۋىلدىڭ» تۇلەنگەنىن كوردىك. كىرە بەرىسىنە دومبىرا بەينەلەنىپ، «قوش كەلدىڭىزدەر» دەگەن قازاقشا جازۋ الىستان كوز تارتادى. وتكەن-كەتكەنگە داستارحانى جايىلىپ، سۋسىنى دايىن تۇراتىن اۋىلدىڭ بەرەكەسى سەزىلىپ تۇرادى ەكەن..jpg)
التاي قازاقتارىنىڭ مۋزەيى
«ءشۇي قازاقتارى توقسانشى جىلدارى، ەل ەسىن جيعان ۋاقىتتا «جاڭا اۋىل» بوي كوتەرىپ بۇكىل رەسپۋبليكانى ءدۇر سىلكىندىردى» دەيدى اۋىل تۇرعىندارى. 1990 جىلدان باستاپ جاڭا اۋىلدا اۋدان بويىنشا العاشقى مەشىت، قازاق مەكتەبى قۇرىلىسىن باستاعان. رەسپۋبليكالىق قازاق قوعامى، ناۋرىز مەيرامى دا جاڭااۋىلدىقتاردىڭ باستاماسىمەن ىسكە العاش رەت اسىرىلعان.
وسى جۇمىستاردىڭ باسى-قاسىندا قازىرگى اۋدان اكىمى اۋەلحان جازيتۇلى جاتقانباەۆ ءار كەز قولداۋ كورسەتىپ، اعايىندارىنا بارلىق مۇمكىندىكتى جاساپ بەرگەن. وسىنىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ بايىرعى قوڭسى مەكەنى «جاڭا اۋىل» اۋىلىندا ورنالاسقان «التاي قازاقتارىنىڭ مۋزەيى» اشىلدى. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بەن جادىگەرلەرىمىزدىڭ ورتالىعىنا ارنالعان مادەني وشاققا قوشاعاشقا ات باسىن بۇرعان تۋريستەر مەن قازاقتاردىڭ سوقپاي كەتپەيتىنى انىق.
التاي قازاقتارىنىڭ مۋزەيى گورنو-التايسك قالاسىنداعى ەتنوگراف، كومپوزيتور، اعارتۋشى ا.ۆ. انوحين اتىنداعى «ەل مۋزەيىنىڭ» فيليالى. مۋزەي قىزمەتكەرى تىلەۋبەك كوشەرحان ءبىزدى دە كۇتىپ الىپ، مۋزەيدەگى جادىگەرلەرمەن ءوزى تانىستىردى. مۇراجاي 1999 جىلى 31 شىلدەدە رەسەي قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايى كۇنى ەسىگىن ايقارا اشقان. سودان بەرى ءشۇي قازاقتارىنىڭ تاريحىن دارىپتەۋدە ماڭىزدى قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. مۇراجايعا ارعى اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان ءداستۇرلى بۇيىمداردىڭ بارلىعى قويىلعان.
«ماقساتىمىز كەلەشەك ۇرپاققا ۇلتتىق ونەرىمىز بەن مادەنيەتىمىز جايلى ماعلۇمات بەرىپ، ولارعا ءتالىم-تاربيە بەرۋ بولدى. بۇگىندە مۋزەيدەگى ەكسپوناتتار سانى ءۇش مىڭنان اسادى. مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى مەكتەپتەرگە بارىپ، قوسىمشا ءدارىس وقيدى. بالالار وزدەرىنىڭ ۇلتتىق بايلىعىن ۇمىتپاي، ونى جالعاستىراتىن دەڭگەيدە بولۋ نەگىزگى مىندەت بولىپ ەسەپتەلەدى»، – دەيدى ت. كوشەرحان اعامىز مۋزەي زالدارىن تانىستىرۋ بارىسىندا.
اۋىزبىرشىلىگى مەن بىرلىگى ۇيىعان جاڭاۋىلدىقتاردىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدى جاڭعىرتىپ، ءداستۇرىمىزدى ۇلىقتاپ وتىرعانىن كوز كوردى. وعان ءبىز مۇراجايعا باس سۇققاندا كۋا بولدىق. جاڭااۋىلداعى مۇراجاي قىزمەتكەرى تىلەۋبەك كوشەرحان اعامىزدىڭ ايتۋىنشا، مۋزەي ەكسپوناتتارىن وزدەرىن جيناپ، حالىق بولىپ قۇندى جادىگەرلەردىڭ سانىن ارتتىرىپ، جاڭعىرتىپ وتىرعان. «بۇل مۋزەي ەكسپوناتتارىن التاي قازاقتارى وزدەرى جيناپ، جيىستىردى.
ءتىپتى قۇرىلىسىن العاش رەت قازىرگى اۋدان اكىمى باستاما كوتەرىپ، موڭعوليادان كەلگەن اعايىن-باۋىرلارىمىز ءاتىمحان، نۇردىحان ريانۇلدارىنىڭ شەبەرلىگىمەن جاسالدى. ولار وسىندا ەكى جىلداي تۇرىپ، مۋزەيدىڭ ءىشىن ساندەپ بەزەندىرىپ، حالىق كادەسىنە جاراتىپ كەتتى»،-دەيدى مۋزەي قىزمەتكەرى. التاي قازاقتارى مۇراجايىن ارالاپ كورگەنىمىزدە ادەبيەت بولىمدەرى مەن تاريحىمىزدان ورىن العان باتىر بابالارىمىزعا ارنالعان جەكە بولمەلەرى ءبىزدى ءبىر قۋانتىپ تاستادى.
م. اۋەزوۆ پەن اباي قۇنانباەۆ شىعارمالارى، كوركەم سۋرەتتى پورترەتتەرى، ورالحان بوكەي مەن اسقار التايدىڭ كىتاپتارى زال كورمەلەرىنەن ورىن تەپكەن. باتىر بابامىز قاراكەرەي قابانباي باستاپ، ءشۇي قازاقتارىنان شىققان سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى ەلەۋىسوۆ جانىبەككە دەيىن تاريحتارى جازىلىپ قويىلعانداي كورمە زالدارى كومكەرىلگەن.
ۇلتتىق كيىمدەر مەن مادەني-رۋحاني تۇرمىستىق كەشەندەرى زالى وتكەن كەتكەنىمىزدەن حابار بەرىپ، ەسكىنى جاڭعىرتىپ، جاڭانى تولىقتىرىپ تۇرعانداي اسەرگە بولەيدى. ءبىر اۋىلدىڭ، التايداعى قازاقتار تاريحىن وسى مۋزەيگە باس سۇققاننان-اق تولىق ءبىلىپ شىعۋعا جەتەر اقپاراتتىڭ تولىققانى كىمدى دە بولسىن قۋانتارى انىق.
ەڭ باستىسى التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ قوشاعاش اۋدانى جاڭا اۋىل قازاقتارى وزگە ەلدىڭ ورداسىندا ۇرپاعىن ءوسىرىپ، ۇلتتىق بولمىسىن جاڭعىرتىپ، وزگەلەرمەن تەرەزەسى تەڭ ءومىر كەشىپ وتىر. جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاي، ءداستۇرىمىزدى جوعالتپاي، يسلام دىنىنە قۇشاق جايىپ وتىرعان اعايىندارىمىزدىڭ كوزدەرىندەگى مۇڭدى وقي الماي بىزدە جاڭا اۋىل تۇرعىندارىمەن قوشتاسقان بولاتىنبىز. دەگەنمەن «جاڭا اۋىل» جاڭارعان قازاقتىڭ ەتنو اۋىلى ەكەنى انىق.
التىنبەك قۇمىرزاقۇلى
e-history.kz
سۋرەتتەر الەۋەتتىك جەلىدەن الىندى
پىكىر قالدىرۋ