رەسەي ىشكى ىستەر مينيسترلىگى سايتىنداعى دەرەككە سايكەس، 2016 جىلى قازاقستاننان كەتكەن 37 837 ادام رەسەي ازاماتتىعىن العان. بۇل دەرەكتەردى ناۋرىزدىڭ 30-ى كۇنى استانادا «ەۋرازيا مونيتورينگى» ساراپتامالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىندا وتكەن كەزدەسۋدە «ەۋرازيا» گۋمانيتارلىق زەرتتەۋلەر عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ديرەكتورى، تاريح عىلىمى دوكتورى، پروفەسسور زيابەك قابىلدينوۆ پەن «ءسىبىر-ەۋرازيا» ساراپشىلار كلۋبى جاريالادى. ونىڭ سوزىنشە، 2015 جىلى قازاقستاننان رەسەيگە شامامەن 32 مىڭ ادام كەتكەن، ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى – ەتنيكالىق ورىستار نەمەسە ورىس ءتىلدى حالىق.

نەگە كەتەدى؟

ورىس ءتىلدى ازاماتتاردىڭ قازاقستاندا قالعىسى كەلمەۋىنىڭ كوپ سەبەپتەرى بار ەكەنى ايتىلىپ ءجۇر. تاريح عىلىمى دوكتورى زيابەك قابىلدينوۆ ەڭ اۋەلگى سەبەپ رەتىندە «رەسەيدىڭ وتانداستارىن ءوز تەرريتورياسىنا كوشىرۋگە ارنالعان باعدارلاماسىن» اتايدى. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل باعدارلاما جاقسى جۇمىس ىستەيدى، ول «قازاقستانداعى ورالمانداردى كوشىرىپ اكەلۋ باعدارلاماسىنان الدەقايدا جاقسى». ونىڭ ايتۋىنشا، 2011 جىلعى جاڭاوزەن وقيعالارىنان كەيىن قازاقستان ەتنيكالىق قازاقتاردى تاريحي وتانىنا قارقىندى كوشىرۋدى توقتاتقان.

- قازىر 2017 جىل، بىراق ەتنيكالىق قازاقتاردى كوشىرۋ مەحانيزمى ءالى تۇسىنىكسىز. بۇل جاعىنان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۆاريانتى جاقسى. ولاردا اسا جەتىلدىرىلمەگەن بولسا دا، ءبىرىنشى، ەكىنشى، ءۇشىنشى ايماقتارعا كوشىرىپ،جۇمىسقا ورنالاستىرۋ، جول شىعىنىن، مۇلكىن تولەپ بەرۋ قاراستىرىلعان باعدارلاما بار ءارى ول جۇمىس ىستەپ تۇر، – دەيدى زيابەك قابىلدينوۆ.

قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-رەكتورى ايگۇل كوشەرباەۆا مەن «ەۋرازيا» گۋمانيتارلىق زەرتتەۋلەر عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ. استانا، 30 ناۋرىز 2017 جىل.

بىراق رەسەي پرەزيدەنتى جانىنداعى رەسەي حالىق شارۋاشىلىعى مەن مەملەكەتتىك قىزمەت اكادەمياسىنىڭ فيليالى – ءسىبىر باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي-ۇيىمداستىرۋ ءبولىمى باستىعى، ساياسي عىلىم كانديداتى ەلەنا شەۆتسوۆانىڭ پىكىرىنشە، «رەسەيدىڭ وتانداستاردى كوشىرۋگە ارنالعان الگى باعدارلاماسىندا كەمشىلىكتەر جەتەدى. مىسالى، قونىس اۋدارۋشىلاردى شاقىراتىن سىبىردە جالاقى ماردىمسىز، سوندىقتان ادامدار ەلدىڭ وزگە ايماقتارىنان جۇمىس ىزدەۋگە ءماجبۇر».

بۇعان قوسا، زيابەك قابىلدينوۆ رەسەيدە زەينەت دەمالىسىنا ەرتە شىعۋ ءتارتىبى ساقتالعانىن، ال قازاقستاندا ەر ادامدار 63 جاسىندا، ال ايەلدەر قازىر 58 جاسىندا شىعاتىنىن، بىراق ول بىرتىندەپ ۇلعايىپ، 60 جاسقا دەيىن جەتەتىنىن دە ايتادى.

ەميگراتسياعا كەتكەن قازاقستاندىقتار ءۇشىن «انا كاپيتالى» دەگەن باعدارلاما دا كوشۋگە تۇرتكى فاكتورعا اينالعان. بيىل رەسەيدە بۇل سوما 453 026 ءرۋبلدى (سەگىز مىڭ دوللارعا جۋىق) قۇرايدى. قازاقستاندا مۇنداي اقشا بەرمەيدى. بۇدان بولەك، پروفەسسوردىڭ سوزىنشە، كورشى ەل كوممۋنالدىق قىزمەت اقىسىن تولەۋگە كومەكتەسۋ، اۋىلدىق جەرلەردە وتىن، كومىر ءتۇسىرىپ بەرۋ سياقتى ءتۇرلى الەۋمەتتىك جاردەماقى تولەۋدى دە جالعاستىرىپ وتىر.

ماماندار كوشۋگە تۇرتكى بولاتىن سەبەپتەردىڭ ءبىرى رەتىندە 2019 جىلى قازاقستان مەكتەپتەرىندە پاندەردى ءۇش تىلدە وقىتۋ باعدارلاماسىن ەنگىزۋدى دە اتايدى. سول كەزدەن باستاپ بيولوگيا، حيميا، ينفورماتيكا سياقتى پاندەردى اعىلشىن تىلىندە، ال ورىس مەكتەپتەرىندە قازاقستان تاريحىن قازاق تىلىندە وقىتۋ جوسپارلانعان. IQ-Expert.ru پورتالىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى ولگا كازانتسەۆا:

- كوشۋدى جوسپارلاماعان كوپ ادام قازىر تەك وسى فاكتورعا عانا سۇيەنىپ، كوشۋ جايلى ويلانىپ ءارى ارەكەت ەتىپ جاتىر، – دەيدى.

تاريح عىلىمى دوكتورى زيابەك قابىلدينوۆتىڭ پىكىرىنشە، تاياۋ جىلدارى ورىس ءتىلدى ازاماتتاردىڭ كوشۋى «ۇدەي تۇسەدى».

- رەسەيگە قونىس اۋدارۋعا ۋكرايناداعى وقيعالار دا ماجبۇرلەپ وتىر. قىرىمعا بايلانىستى جاعداي قالاساق تا، قالاماساق تا بولدى، ونى اننەكسيا دەپ اتاساڭ دا، ەرىكتى تۇردە قوسىلۋ رەفەرەندۋمى دەپ اتاساڭ دا ءبارىبىر، بىراق جاعداي وسىلاي بولدى، ال ونىڭ زاردابى پوستسوۆەتتىك رەسپۋبليكالاردىڭ تەرريتورياسىندا تۇراتىن ورىس ءتىلدى حالىققا جاناما تۇردە ءتيىپ جاتىر، – دەيدى زيابەك قابىلدينوۆ.

ونىڭ سوزىنشە، رەسەيگە كەتۋ سەبەپتەرىنىڭ تاعى ءبىرى – باتىس ەلدەرى سالعان سانكتسيالارعا قاراماستان، جاقسى جۇمىس تابۋ مۇمكىندىگى. قابىلدينوۆتىڭ دەرەگىنشە، ول جاقتا رەسەي تولقۇجاتىن ءۇش اي ىشىندە الۋعا بولادى. ونىڭ پىكىرىنشە، ادامدار قازاقستاننان كوررۋپتسيانىڭ كەسىرىنەن دە كەتىپ جاتىر، سونىڭ كەسىرىنەن ەلدە قالعىسى كەلمەيتىندەر كوپ.

قازاقستاننىڭ ارەكەتى

قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-رەكتورى، ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايگۇل كوشەرباەۆا ازاماتتاردىڭ قازاقستاننان كەتۋى ادام كاپيتالى ساپاسىنا اسەر ەتەدى دەپ سانايدى. ونىڭ پىكىرىنشە، ەميگراتسياعا كەتۋگە تۇرتكى بولاتىن فاكتورلاردىڭ اسەرىن الدەبىر امالمەن السىرەتۋ قاجەت.

- مۇنىڭ ءبارىنىڭ نەگىزگى سەبەبى بار، ول – تۇرمىس ساپاسى. رەسەيمەن شەكارالاس ايماقتار قازىر تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ ساياساتىنا ءۇمىت ارتىپ وتىر. قازاقستاندا ۋربانيزاتسيا ساياساتىنا بايلانىستى، «ماڭگىلىك ەل» تۇجىرىمداماسى اياسىندا الدەبىر شارالار ىستەلىپ جاتىر. بىزدە كوشۋگە يتەرمەلەيتىن فاكتورلار عانا بار دەۋگە بولمايدى، بۇدان وزگە وسى ساياساتقا، ياعني بىلىكتى مامانداردىڭ كوپتەپ كەتۋىنە توسقاۋىل قويۋعا تىرىساتىن ىشكى شارالار دا بار، – دەيدى ايگۇل كوشەرباەۆا.

«كاسىپقويلاردى ىزدەپ بارادى»

26 جاستاعى قازاقستاندىق ارمەن ستەپانيان – ەكىنشى جوعارى ءبىلىم الۋ ءۇشىن ماسكەۋگە كەتكەن جاستاردىڭ ءبىرى. زەرتتەۋشىلەر ونىڭ جاعدايىن وقۋ ىزدەپ، رەسەيدى قولايلى كورىپ كەتكەندەر ساناتىنا جاتقىزار ەدى. باقىلاۋشىلار دەرەگىنشە، قازىر رەسەيگە كوبىنەسە جاستار، ودان كەيىن اعا بۋىن وكىلدەرى كەتىپ جاتىر.

- قازىر رەسەي جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ولاردىڭ قازاقستانداعى فيليالدارىندا قازاقستاننىڭ 69 مىڭداي ازاماتى وقىپ جاتىر. بۇل وتە كوپ، ال ول جاققا وقۋعا ءتۇسۋ الدەقايدا قيىن، بىراق رەسەيدە ساپاسى جاقسىراق ءبىلىم الۋ ءۇشىن جاستاردىڭ كوبى ءتىپتى اقىلى نەگىزدە بولسىن، وقۋعا تۇسەدى، – دەيدى تاريح عىلىمى دوكتورى زيابەك قابىلدينوۆ.

ارمەن ستەپانياننىڭ BBDO (جارناما جەلىسى توبى) جانىنداعى كوممۋنيكاتسيا اكادەمياسىندا مۋزىكالىق ۆيدەو رەجيسەرى ماماندىعىن وقىعانىنا جارتى جىل بولعان. ءبىر جىلدىڭ وقۋ اقىسى – 225 مىڭ رۋبل ء(تورت مىڭ دوللار شاماسىندا). ستەپانياننىڭ ءبىرىنشى جوعارعى ءبىلىمى مۇناي ءوندىرۋ سالاسىمەن بايلانىستى. ول تيۋمەن مەملەكەتتىك مۇناي-گاز ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن. ستۋدەنتتىڭ ايتۋىنشا، قازىر وقىپ جۇرگەن مەكتەبىنە جاقسى پىكىرلەردىڭ اسەرىمەن تۇسكەن، بىراق شەبەرحاناداعى وقۋ دەڭگەيى ونىڭ كۇتكەنىنەن الدەقايدا ءالسىز بولىپ شىققان.

ارمەن ستەپانيان.

- قازاقستاندا ونداي وقۋدىڭ بالاماسى بولمادى، ويتكەنى بىزدە كينو سالاسى ماماندارىن دايارلايتىن بار-جوعى ەكى جوو بار ءارى ەكەۋى دە ءالسىز. ءتىپتى بىزدە بالاماسى بولسا دا، ول جاققا تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن كەتەر ەدىم. بولاشاق جۇمىسىم شىعارماشىلىقپەن بايلانىستى. ەگەر تۇبىندە مەنەن جاقسى كاسىپ يەسى شىعىپ جاتسا، الەمدى شارلاماقپىن. روللان سەيسەنباەۆتىڭ «جەلتوقسان كۇندەرى» دەگەن شىعارماسى بويىنشا فيلم تۇسىرسەم دەپ ارماندايمىن. مەن ءۇشىن تۋعان جەردىڭ ورنى بولەك، سوندىقتان ونىڭ كادەسىنە جاراۋعا تىرىسامىن، ويتكەنى ول جاقتاعى ادامدار، حالىق مەنى جاقسى كوردى، نانىمەن ءبولىسىپ، ۇنەمى اق پەيىلىن كورسەتتى عوي. ولارعا دەگەن ريزاشىلىعىمدى پايدامدى تيگىزۋ ارقىلى بىلدىرگىم كەلەدى، – دەيدى ارمەن ستەپانيان.

جاس جىگىت استانالىق وزگە ستۋدەنتتەرمەن دە ارالاسىپ تۇرادى ەكەن. ونىڭ ايتۋىنشا، ول ءۇشىن «رەسەيدە قالۋدىن الدەبىر پايداسى نەمەسە پەرسپەكتيۆاسى جوق، ويتكەنى رەسەي دە پروبلەمالارىنىڭ سيمپتومتارى بىردەي پوستسوۆەتتىك ەل».

- جۇرت رەسەيگە دە، ماسكەۋگە دە ەمەس، ماسكەۋدە وتە كوپ تۇراتىن بىلىكتى، ەسىمى الەمگە تانىلعان ناقتى كاسىپقويلاردى ىزدەپ بارادى. رەسەيگە كوشكەندەردىڭ كوبى مەملەكەتتەگى، تىلگە قاتىستى وزگەرىستەردى سەزىنگەن سلاۆياندار شىعار. بۇل جاعىنان العاندا، ولار وزدەرىنىڭ تاريحي وتانىنا، ونىڭ مادەنيەتى مەن تىلىنە ورالىپ جاتىر دەپ ويلايمىن، ال بۇل – ەۆرەيلەر نەمەسە ارميانداردىڭ ەميگرانتتىق لەگى سياقتى تابيعي پروتسەسس، – دەيدى ارمەن ستەپانيان.

ونىڭ سوزىنشە، سەمەيدە تۇراتىن اكە-شەشەسى ەشقايدا كەتۋدى جوسپارلامايدى.