تاريح تۇلعالار

ءنازيپا قۇلجانوۆا- الاشتىڭ  قايراتكەر قىزى

kerey.kz

 |  Apr 24, 2017

جۇمات انەسۇلى

ءنازيپا قۇلجانوۆا حح -عاسىردىڭ باس كەزىنەن باستاپ قازاقتىڭ ءبىلىم سالاسىنىڭ، قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ،ەتنوگرافيا عىلىمىنىڭ، سونداي اق، مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان قوعام قايراتكەرى. ن.قۇلجانوۆا سونىمەن بىرگە الاش پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلۋى تۋرالى 1917- جىلى سەمەي قالاسىندا وتكەن سيەزگە قاتىسىپ، ونىڭ قىزمەتتەرىنە بەلسەنە ارالاسقان، الاش وردا پارتياسىنىڭ سەمەي قالاسىنداعى بولىمشەسىنىڭ تورالقا مۇشەسى بولعان  الاشتىڭ قايراتكەر قىزى.

ءنازيپا قۇلجانوۆانىڭ العاشقى تەگى سەگىزباەۆا.  1902-جىلى ول قوستاناي ورىس قازاق گيمنازياسىن ءبىتىرىپ، سول جىلى تورعايداعى ەكى جىلدىق ورىس قازاق ۋچيليششەسىنىڭ مۇعالىمىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتىن اتقارعان. ودان كەيىن ورىنبوردىڭ ەكى جىلدىق مۇعالىمدەر مەكتەبىن اياقتاعان.  وسى كەزدە ءنازيپا ورىنبور مۇعالىمدەر مەكتەبىن ءبىتىرىپ، قىزمەت ىستەپ جۇرگەن جەرلەسى، اعايىنى نۇرعالي قۇلجانوۆقا كەزدەسەدى. ەكەۋىنىڭ كوڭىلدەرى جاراسىپ، قوسىلعاننان كەيىن، ولار 1905-جىلى سەمەي قالاسىنا كەلىپ، ەكەۋى دە وسى سەمەي قالاسىنداعى سەميناريادا ساباق بەرىپ، ۇستازدىق جاساعان.

ەكى جاس وسى كەزدە قازاقتىڭ سالت ءداستۇرى، مادەنيەتى تۋرالى ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ ۆەستنيگىنە ماقالالارىن ءجيى جازىپ تۇرعان. وسى ەڭبەكتەرى ءۇشىن ءنازيپا قۇلجانوۆا مەن نۇرعالي قۇلجانوۆ ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنا مۇشە بولىپ قابىلدانعان. ءنازيپا قۇلجانوۆانىڭ ءتۇرلى مادەني شارالار ۇيىمداستىرىپ، ەڭبەگىمەن سەمەيدە اتاعى شىققانى وسى كەز. سەمەيدەگى وقىعان قازاق جاستارىنىڭ

ءنازيپا قۇلجانوۆادان ءتالىم الىپ، ونىڭ ماڭىنا ۇيىرىلە باستاعانى وسى كەز. 1910-جىلى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «اباي قۇنانباەۆ قازاقتىڭ باس اقىنى»ماقالاسى  شىققاننان كەيىن، ابايدى قازاق وقي باستاعان ۋاقىت ەدى.

1914-جىلى اباي قۇنانباەۆتىڭ قايتىس بولعانىنىڭ ون جىلدىعىنا وراي، ءنازيپا قۇلجانوۆا سەمەي قالاسىندا ۇلكەن مادەني، ادەبي كەش وتكىزەدى. جاستار ابايدىڭ ولەڭدەرىن وقىپ، اندەرىن ورىنداعان. سودان كەيىن ءنازيپا قۇلجانوۆانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن سول كەزدەگى ەڭ جاس جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەڭىلىك كەبەك» پەساسىن ساحنالاعان. ونداعى رولدەردى ويناۋعا م.اۋەزوۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، ق.ساتپاەۆ، جانە باسقا دا سول  سەمەيدەگى ونەرپاز جاستار قاتىسقان. ن.قۇلجانوۆانىڭ ۇلكەن ەنتۋازيزممەن ۇيىمداستىرعان ا.قۇنانباەۆقا ارناعان وسى مادەني شاراسى وسى كۇنگە دەيىن اڭىز بولىپ ايتىلادى.  ن.قۇلجانوۆا 1915- 1919-جىلدارى دا وسى سەمەي قالاسىندا اباي شىعارماشىلىعىنا ارناپ ادەبي كەشتەر وتكىزگەن. وسى كەزەڭدەردە سەمەيدە داڭقى شىعىپ تۇرعان ن.قۇلجانوۆاعا ا.بايتۇرسىنوۆ، س.تورايعىروۆ، س.سەيفۋللين ولەڭ ارناپ جازعان. سول كەزدەرى اتاعى شىعىپ جۇرگەن جاس اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ ن.قۇلجانوۆاعا ارناعان ولەڭىندە:

«…نەشە كۇندە قىدىرساڭ دا تابا المايسىڭ،

سەمەيدە ودان وتەر ادال جانىن…» دەگەن جولدار بار ەدى. اقىن بۇل ولەڭىندە ن.قۇلجانوۆانىڭ ادامي تۇلعاسىن بەينەلەگەنى كورىنىپ تۇر عوي.

ا.بايتۇرسىنوۆ 1910-جىلدارى جەرگىلىكتى وكىمەت قۋدالاپ جۇرگەندە ءنازيپا قارىنداسىنا ارناپ جازعان ولەڭىندە:

«راحاتسىز وتسە دە ءومىر جاسىم،

بۇل جونىمنەن قۇدايىم ايىرماسىن.

ۇزاق جولعا نيەت قىپ ءبىر شىققاسىن،

جارىم جولدا قايتپاسپىن، قارىنداسىم!…» دەپ مۇڭىن شاققانى بار ەدى.

ن.قۇلجانوۆانىڭ دومبىرامەن ءان ايتاتىن ونەرى دە بولعان. ول سەمەيگە قازاق حالقىنىڭ اندەرىن جيناۋشى ا.زاتاەەۆيچ كەلگەندە وعان قازاقتىڭ  «عايني اۋ، ساۋلەم»، «قادىر زارى» اتى اندەرىن نوتاعا تۇسىرتكەن.

ءنازيپا قۇلجانوۆا قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان تۇڭعىش جۋرناليست. ول سوناۋ 1913-جىلدان بەرى «قازاق» گازەتىنە ايەلدەر تەڭدىگى جانە باسقا دا ەلدىك ماسەلەلەرگە ماقالاردى ءجيى جازىپ تۇرعان.  1922-جىلى جاڭا ىرگەسى قالانعان «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتسيالىق كوللەگياسىنىڭ مۇشەسى بولعان. ن.قۇلجانوۆانىڭ قازاق اۆتونومياسى كەزىندە شىققان بارلىق گازەت جۋرنالداردا ماقالالارى عانا ەمەس، ادەبي ەڭبەكتەرى، ونىڭ ىشىندە اۋدارمالارى دا جاريالانىپ تۇرعان. ن.قۇلجانوۆا ل.تولستويدىڭ، ۆ.كورولەنكونىڭ، م.گوركيدىڭ شىعارمالارىن اۋدارىپ، قازاق وقىرماندارىنا تانىستىرعان.

1920-جىلى قازاق اۆتونومياسى قۇرىلعاننان باستاپ، ونداعى حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ  وقۋلىقتار جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى قىزمەتىن اتقارعان. ن.قۇلجانوۆانىڭ بالا تاربيەسىنە قاتىستى بىرنەشە مەتوديكالىق وقۋلىقتارى وسى كەزدە باسپادان باسىلىپ شىقتى. ن.قۇلجانوۆانىڭ وسى سالاداعى ەڭبەكتەرى ءالى دە بالا تاربيەسىندە پايدالانۋعا بولاتىن قۇندى ەڭبەكتەر.

ءنازيپا قۇلجانوۆانىڭ ءومىرى، ونىڭ ءتۇرلى سالاداعى ەڭبەكتەرى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ناقتى زەرتتەلىپ، جازىلا باستادى. وسى 2000-جىلدارعا دەيىن ءنازيپا قۇلجانوۆانىڭ ءومىرىن، شىعارماشىلىعىن، مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق دەڭگەيدە اتقارعان قىزمەتتەرىن ءبىرشاما زەردەلەگەن، ءارى بىرنەشە ماقالالار جازىپ ناسيحاتتاعان كىسىنىڭ ءبىرى -ارقالىقتىق مۇراتقالي كامالوۆ ەدى. مۇراتقالي ن.قۇلجانوۆانىڭ جاقىن تۋىسى بولاتىن. ءارى ءنازيپا مەن نۇرعالي قۇلجانوۆتىڭ ءومىرىن بۇگە شىگەسىنە دەيىن بىلەتىن ادام ەدى. مۇكەڭ قاتارىنان ەكى ءۇش جىل قالا اكىمىنە قايتا قايتا كىرىپ ءجۇرىپ، ارقالىق پەداگوگيكا ۋچيليششەسىنە ءنازيپا قۇلجانوۆانىڭ ەسىمىن بەرگىزدى. سول ۋچيليششەنىڭ وزىندە ءنازيپا قۇلجانوۆا مەن نۇرعالي قۇلجانوۆقا ارنالعان شاعىن مۇراجاي بار. وعاندا ءبىراز قۇجاتتار جيناپ بەرگەن مۇراتقالي كامالوۆ بولاتىن

الاشوردا قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرى، قازاقتىڭ تۇڭعىش ءجۋرناليسى،ەتنوگراف، اۋدارماشى، ۇلىقتى ۇستازى ءنازيپا قۇلجانوۆانىڭ ءومىرى مەن ارتىندا قالعان مول مۇراسى بۇگىندە جاس ۇرپاققا ونەگە بولىپ تۇر.

جۇمات انەسۇلى،جازۋشى، تاريحشى                                                                                                                                                                                           kerey.kz