يسلامبەك كورپە – 1935 جىلى يرانعا كوشىپ، 1937 جىلى نكۆد ۇستاپ، اتۋ جازاسىنا كەسكەن ورازماعامبەت تۇرماعانبەتوۆتىڭ شوبەرەسى. يران جەرىندە تۋعان يسلامبەك قازىر دە سونداعى گورگان قالاسىندا تۇرادى. ونىڭ ۇلكەن اتاسى ورازماعامبەت تۇرماعانبەتوۆ – 1930 جىلدارى سوۆەتتىك قازاقستانداعى قۋدالاۋدان باس ساۋعالاعان قازاقتاردىڭ يران قالالارىنا قونىستانۋىنا سەبەپشى بولعان بەلگىلى تۇلعا بولاتىن.

ورازماعامبەتتىڭ ۇستالۋى

يسلامبەكتىڭ ايتۋىنشا، اۋەلدە ورازماعامبەت بۇحارادا، تۇركيادا ءدىني ءبىلىم الىپ، كەيىن ءۇندىستاننىڭ بومبەي (قازىرگى اتاۋى – مۋمباي) قالاسىندا وقىپ، گەولوگ-ينجەنەر ماماندىعىن يگەرگەن.

- قازاقستانداعى 1930 جىلدارداعى ساياسي ناۋقان كەزىندە ماڭعىستاۋدا اتامىزدى نكۆد «انگليانىڭ شپيونى» دەپ قۋدالايدى. سول كەزدە ول بالا-شاعا، تۋىستارىمەن بىرگە اشعابادقا كوشىپ بارادى. سوندا جۇرگەندە ءبىر كۇنىتانىستارىنىڭ ءبىرى ورازماعامبەتتى ۇستاۋ تۋرالى بۇيرىق كەلگەنىن، سوندىقتان ەرتەڭگە قالماي تۇندە قاشۋ كەرەكتىگىن ايتادى. سول ۇيعارىممەن ول تۇندەلەتىپ اۋلەتىمەن يران جەرىنە كوشىپ كەتكەن، – دەيدى يسلامبەك كورپە ازاتتىققا.

نكۆد اتۋ جازاسىنا كەسكەن ورازماعامبەت تۇرماعانبەتوۆتىڭ شوبەرەسى يسلامبەك كورپە. الماتى، 2016 جىلدىڭ كۇزى.

ونىڭ ايتۋىنشا، يرانعا كوشىپ بارعان قازاقتار اۋەلدە بىرنەشە قالاعا بىتىراي قونىستانىپ، قينالىپ قالادى. كەيىننەن قازاقتار گورگان، بەندەر-تۇركىمەنگە (بەندەر شاح) تۇراقتايدى.

- ورازماعامبەتتىڭ تۇڭعىش ۇلى – ەبجان اتامنىڭ ايتۋىنشا، ورازماعامبەتتى يراندا جۇرگەن جەرىنەن سوۆەت جاعى «قارا ماشينامەن» الىپ كەتىپ، تۇركىمەنستانعا اپارىپ اتقان ەكەن. ەستۋىمىزشە، اتقان كەزدە دەنەسىنەن 58 وق تابىلعان دەسەدى، – دەيدى يسلامبەك.

يسلامبەك كورپەنىڭ ايتۋىنشا، ەبجان كەيىن اكەسىنىڭ قايدا، قاشان، قانداي جاعدايدا اتىلعانىن جانە ءمايىتىن سۇراپ، ماسكەۋ مەن اشعاباتقا قازاقستانداعى تۋىستارى ارقىلى سۇراۋ سالىپ حات جازعان. الايدا سوت، پروكۋراتۋرا، ءبىر كەزدەگى كگب مەكەمەلەرىنەن العان جاۋاپتاردا ورازماعامبەت تۇرماعانبەتوۆتىڭ قايتىس بولعان جىلدارى ەكى ءتۇرلى كورسەتىلگەن. ال ءمايىتى نەمەسە قالدىعى جايلى مۇلدە ايتىلمايدى.

ورازماعامبەت تۇرماعانبەتوۆتىڭ 1942 جىلى ولگەنى تۋرالى انىقتاما.

ورازماعامبەتتىڭ يراندا قالاي ۇستالعانى جايلى دا ناقتى ايتىلمايدى. ۇرپاقتارى ايتقانداي شىنىمەن نكۆد ءوزى يرانعا بارىپ ۇستادى ما، نەمەسە نكۆد-دىڭ سۇراۋ سالۋىمەن يران جاعى ۇستاپ بەردى مە – بۇل تۋرالى دەرەك، قۇجات ازىرگە جوق. ال ماڭعىستاۋلىق ولكەتانۋشى القاجان مەدەلۇلى ورازماعامبەت تۇركىمەنستان-يران شەكاراسىندا ۇستالۋى مۇمكىن دەيدى.

- ءبىز ورازماعامبەت تۋرالى زەرتتەۋ جاساپ يرانعا بارعان كەزىمىزدە جەرگىلىكتى تۇركىمەندەر ورازماعامبەتتىڭ شەكارا ماڭىنداعى شابۋىلدىڭ بىرىندە تۇركىمەن سەرىكتەرىمەن بىرگە ۇستالعانى تۋرالى ايتتى. ول يرانعا كوشكەن سوڭ دا شەكارادان ءارى-بەرى قاتىناپ جۇرسە كەرەك، – دەيدى القاجان مەدەلۇلى ازاتتىققا.

1938, 1942? قاي جىلى اتىلعان؟

ورازماعامبەتتىڭ ۇرپاقتارى ونىڭ اقتالعانى جايلى رەسمي مالىمەتتى العاش 1990 جىلى العان. وسى جىلى قازاننىڭ 3-ءى كۇنى تۇركىمەنستان پروكۋراتۋراسى ونىڭ تۋىستارىنا جولداعان جاۋابىندا ورازماعامبەت تۇرماعانبەتوۆتىڭ سسسر جوعارعى سوتى اسكەري كوللەگياسىنىڭ شەشىمىمەن “كونتررەۆوليۋتسيالىق” ارەكەتتەرى ءۇشىن ايىپتالىپ، 1938 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەنى، ال بۇل ءىستىڭ 1963 جىلى قۇرامىندا «قىلمىس بولماعاندىقتان» توقتاتىلعانى كەلتىرىلگەن. پروكۋراتۋرا وسى قۇجاتقا قوسا ورازماعامبەتتىڭ اقتالعانى جايلى دا انىقتامانى قوسا جولداعان.

ورازماعامبەتتىڭ 1938 جىلى قازاننىڭ 30-ى اتىلعانى تۋرالى تۇركىمەنستان كگب-سىنىڭ مالىمەتى.

​1991 جىلى شىلدەنىڭ 17-ءسى تۇركىمەنستان كگب-سىنىڭ ورازماعامبەت ۇرپاقتارىنا جىبەرگەن جاۋابىندا 1882 جىلى تۋعان ونىڭ بومبەيدە ينجەنەر-گەولوگ ماماندىعى بويىنشا جوعارى ءبىلىم العاندىعى ايتىلادى. قۇجاتتا نكۆد-نىڭ ورازماعامبەتتى 1937 جىلى قىركۇيەكتىڭ 1-ءى ۇستاعانى، ونىڭ 1938 جىلى قازاننىڭ 29-ءى اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ، قازاننىڭ 30-ى اتىلعانى حابارلانعان. الايدا كگب قۇجاتىندا ونىڭ قايدا جەرلەنگەنى تۋرالى ارحيۆ دەرەكتەرى جوق ەكەنى ايتىلعان. وسى حاتتا ورازماعامبەت تۇرماعانبەتوۆتىڭ 1963 جىلى قىركۇيەكتىڭ 27-ءسى كۇنى اقتالعانى حابارلانعان.

ورازماعامبەتتىڭ اقتالعانى تۋرالى سسسر جوعارعى سوتى اسكەري كوللەگياسىنىڭ انىقتاماسىندا دا وسىنداي مالىمەت كەلتىرىلگەن. انىقتامادا ورازماعامبەت تۇرماعامبەتوۆتىڭ قايتىس بولعاننان كەيىن اقتالعانى ايتىلعان. تۇركىمەنستانداعى سول كەزدەگى كراسنوۆودسك احاج ءبولىمى بەرگەن كۋالىكتە ونىڭ 1942 جىلى قازاننىڭ 30-ى 61 جاسىندا قايتىس بولعانى كەلتىرىلگەن. قايتىس بولعان جەرى تۋرالى گرافا بوس قالعان. ال احاج ءبولىمىنىڭ ءوزى بۇل دەرەكتى 1963 جىلى ناۋرىزدىڭ 23-ءى جاسالعان اكتىگە سىلتەمە جاساپ حابارلاپ وتىر.

ورازماعامبەتتەن قالعان بەلگى

ورازماعامبەتتىڭ قاي جىلى اتىلعانى نەمەسە قايتىس بولعانى بەلگىسىز بولسا دا ۇرپاقتارى ونىڭ تۋعان جەرى ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى قىزىلسۋ ەلدى-مەكەنىندە وعان ارناپ قۇلپىتاس بەلگى ورناتتى. وندا ورازماعامبەتتىڭ قايتىس بولعان جىلى 1937 جىل دەپ كورسەتىلگەن. ماڭعىستاۋلىق ولكەتانۋشى القاجان مەدەلۇلى ورازماعامبەتتىڭ ۇرپاقتارى اشعاباتتان تۇتقىندار اتىلدى دەگەن جەردەن توپىراق الىپ كەلىپ، ىرىمداپ 2012 جىلى وسى بەلگىنى ورناتقانىن ايتادى.

ونىڭ ايتۋىنشا، ورازماعامبەتتى 1938 جىلى اتىلدى دەگەننەن كەيىن دە كورگەن ادامدار بولعان-مىس. ال جەرگىلىكتى زەرتتەۋشى وتىنشى كوشبايۇلى جوعارىداعى قۇجاتتارداعى سايكەسسىزدىككە سىلتەپ، «بۇل ۇكىمەت ورگاندارى ورازماعامبەتتى اتپاي ءوز جۇمىستارىنا پايدالاندى دەگەن اڭگىمەلەردىڭ شىندىق ەكەنىن بىلدىرەدى» دەپ جازادى.

گەولوگ عالىم نيكولاي لۋپپوۆ 1974 جىلى ورازماعامبەت ۇرپاقتارىنا بەرگەن جازباشا مالىمەتىندە 1928 جىلى ءوزىنىڭ ورازماعامبەت تۇرماعانبەتوۆتى كورگەنىن جازادى. جازعانىنا قاراعاندا، لۋپپوۆ ميحايل بايارۋناستىڭ ماڭعىستاۋدى زەرتتەيتىن گەولوگيالىق وتريادىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە «زاكاسپي ايماعىنىڭ باس مولداسى» ورازماعامبەتپەن كەزدەسكەن. لۋپپوۆ «ورىس ءتىلىن جاقسى بىلەتىن اڭگىمەشىل ادام ەدى» دەپ سۋرەتتەگەن ورازماعامبەت كەن زەرتتەۋ ىسىنە قىزىعاتىندىعىن ايتىپ، كەيىنگى ءبىر كەزدەسۋىندە بايارۋناسقا ات مىنگىزگەن ەكەن.

سسسر جوعارعى سوتىنىڭ ورازماعامبەت تۇرماعانبەتوۆتىڭ اقتالعانى تۋرالى 1963 جىلعى انىقتاماسى.

​ال ماڭعىستاۋلىق زەرتتەۋشى وتىنشى كوشبايۇلى 1928 جىلدارى ورازماعامبەتتىڭ «قىزىلسۋدا جەرگىلىكتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن پايدالانىپ مەكتەپ سالىپ، فورت-شەۆچەنكودان وتەس قارابالاەۆ دەگەن وقىتۋشىنى الدىرتىپ ەكەۋى 20-دان اسا بالالاردى وقىتقانىن» جازادى.

1957 جىلى ماڭعىستاۋداعى ساحار تاۋىنان ورازماعامبەت كىتاپحاناسىنان 51 كىتاپ تابىلادى. اراب-پارسى تىلىندەگى وسى كىتاپتاردىڭ بارلىعى كەيىننەن قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورتالىق عىلىمي كىتاپحاسىنا وتكىزىلگەن. وسى كىتاپحانادا «ورازماعامبەت تۇرماعانبەتۇلىنىڭ ساحار تاۋىنان /ماڭعىستاۋدان/ 1957 جىلى تابىلعان كىتاپتارى» دەگەن تاقىرىپپەن تىزىمدەلگەن كىتاپتار نەگىزىنەن ءدىني ماسەلەلەر تۋرالى بولىپ كەلەدى. كىتاپتاردىڭ كوبىندە «رۋى اداي قازاق ورازماعامبەت تۋرمۋحاممەد ۋعىلى ماڭعىشلاقي كيتابي» دەگەن جازۋ بار.

يسلامبەك كورپەنىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە ورازماعامبەتتىڭ يرانداعى ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا دا ونىڭ قولجازبالارى مەن پايدالانعان بىرنەشە كىتاپتارى ساقتاۋلى تۇر.                                                                                                                                                                             ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى