Islambek Körpe – 1935 jılı Iranğa köşip, 1937 jılı NKVD wstap, atu jazasına kesken Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ şöberesi. Iran jerinde tuğan Islambek qazir de sondağı Gorgan qalasında twradı. Onıñ ülken atası Orazmağambet Twrmağanbetov – 1930 jıldarı sovettik Qazaqstandağı qudalaudan bas sauğalağan qazaqtardıñ Iran qalalarına qonıstanuına sebepşi bolğan belgili twlğa bolatın.

ORAZMAĞAMBETTİÑ WSTALUI

Islambektiñ aytuınşa, äuelde Orazmağambet Bwharada, Türkiyada dini bilim alıp, keyin Ündistannıñ Bombey (qazirgi atauı – Mumbay) qalasında oqıp, geolog-injener mamandığın igergen.

- Qazaqstandağı 1930 jıldardağı sayasi nauqan kezinde Mañğıstauda atamızdı NKVD «Angliyanıñ şpionı» dep qudalaydı. Sol kezde ol bala-şağa, tuıstarımen birge Aşğabadqa köşip baradı. Sonda jürgende bir künitanıstarınıñ biri Orazmağambetti wstau turalı bwyrıq kelgenin, sondıqtan erteñge qalmay tünde qaşu kerektigin aytadı. Sol wyğarımmen ol tündeletip äuletimen Iran jerine köşip ketken, – deydi Islambek Körpe Azattıqqa.

NKVD atu jazasına kesken Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ şöberesi Islambek Körpe. Almatı, 2016 jıldıñ küzi.

Onıñ aytuınşa, Iranğa köşip barğan qazaqtar äuelde birneşe qalağa bıtıray qonıstanıp, qinalıp qaladı. Keyinnen qazaqtar Gorgan, Bender-Türkimenge (Bender şah) twraqtaydı.

- Orazmağambettiñ twñğış wlı – Ebjan atamnıñ aytuınşa, Orazmağambetti Iranda jürgen jerinen Sovet jağı «qara maşinamen» alıp ketip, Türkimenstanğa aparıp atqan eken. Estuimizşe, atqan kezde denesinen 58 oq tabılğan desedi, – deydi Islambek.

Islambek Körpeniñ aytuınşa, Ebjan keyin äkesiniñ qayda, qaşan, qanday jağdayda atılğanın jäne mäyitin swrap, Mäskeu men Aşğabatqa Qazaqstandağı tuıstarı arqılı swrau salıp hat jazğan. Alayda sot, prokuratura, bir kezdegi KGB mekemelerinen alğan jauaptarda Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ qaytıs bolğan jıldarı eki türli körsetilgen. Al mäyiti nemese qaldığı jaylı mülde aytılmaydı.

Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ 1942 jılı ölgeni turalı anıqtama.

Orazmağambettiñ Iranda qalay wstalğanı jaylı da naqtı aytılmaydı. Wrpaqtarı aytqanday şınımen NKVD özi Iranğa barıp wstadı ma, nemese NKVD-dıñ swrau saluımen Iran jağı wstap berdi me – bwl turalı derek, qwjat äzirge joq. Al mañğıstaulıq ölketanuşı Alqajan Medelwlı Orazmağambet Türkimenstan-Iran şekarasında wstaluı mümkin deydi.

- Biz Orazmağambet turalı zertteu jasap Iranğa barğan kezimizde jergilikti türkimender Orazmağambettiñ şekara mañındağı şabuıldıñ birinde türkimen serikterimen birge wstalğanı turalı ayttı. Ol Iranğa köşken soñ da şekaradan äri-beri qatınap jürse kerek, – deydi Alqajan Medelwlı Azattıqqa.

1938, 1942? QAY JILI ATILĞAN?

Orazmağambettiñ wrpaqtarı onıñ aqtalğanı jaylı resmi mälimetti alğaş 1990 jılı alğan. Osı jılı qazannıñ 3-i küni Türkimenstan prokuraturası onıñ tuıstarına joldağan jauabında Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ SSSR Joğarğı sotı äskeri kollegiyasınıñ şeşimimen “kontrrevolyuciyalıq” äreketteri üşin ayıptalıp, 1938 jılı atu jazasına kesilgeni, al bwl istiñ 1963 jılı qwramında «qılmıs bolmağandıqtan» toqtatılğanı keltirilgen. Prokuratura osı qwjatqa qosa Orazmağambettiñ aqtalğanı jaylı da anıqtamanı qosa joldağan.

Orazmağambettiñ 1938 jılı qazannıñ 30-ı atılğanı turalı Türkimenstan KGB-sınıñ mälimeti.

​1991 jılı şildeniñ 17-si Türkimenstan KGB-sınıñ Orazmağambet wrpaqtarına jibergen jauabında 1882 jılı tuğan onıñ Bombeyde injener-geolog mamandığı boyınşa joğarı bilim alğandığı aytıladı. Qwjatta NKVD-nıñ Orazmağambetti 1937 jılı qırküyektiñ 1-i wstağanı, onıñ 1938 jılı qazannıñ 29-i atu jazasına kesilip, qazannıñ 30-ı atılğanı habarlanğan. Alayda KGB qwjatında onıñ qayda jerlengeni turalı arhiv derekteri joq ekeni aytılğan. Osı hatta Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ 1963 jılı qırküyektiñ 27-si küni aqtalğanı habarlanğan.

Orazmağambettiñ aqtalğanı turalı SSSR Joğarğı sotı äskeri kollegiyasınıñ anıqtamasında da osınday mälimet keltirilgen. Anıqtamada Orazmağambet Twrmağambetovtiñ qaytıs bolğannan keyin aqtalğanı aytılğan. Türkimenstandağı sol kezdegi Krasnovodsk AHAJ bölimi bergen kuälikte onıñ 1942 jılı qazannıñ 30-ı 61 jasında qaytıs bolğanı keltirilgen. Qaytıs bolğan jeri turalı grafa bos qalğan. Al AHAJ böliminiñ özi bwl derekti 1963 jılı naurızdıñ 23-i jasalğan aktige silteme jasap habarlap otır.

ORAZMAĞAMBETTEN QALĞAN BELGİ

Orazmağambettiñ qay jılı atılğanı nemese qaytıs bolğanı belgisiz bolsa da wrpaqtarı onıñ tuğan jeri Mañğıstau oblısındağı Qızılsu eldi-mekeninde oğan arnap qwlpıtas belgi ornattı. Onda Orazmağambettiñ qaytıs bolğan jılı 1937 jıl dep körsetilgen. Mañğıstaulıq ölketanuşı Alqajan Medelwlı Orazmağambettiñ wrpaqtarı Aşğabattan twtqındar atıldı degen jerden topıraq alıp kelip, ırımdap 2012 jılı osı belgini ornatqanın aytadı.

Onıñ aytuınşa, Orazmağambetti 1938 jılı atıldı degennen keyin de körgen adamdar bolğan-mıs. Al jergilikti zertteuşi Otınşı Köşbaywlı joğarıdağı qwjattardağı säykessizdikke siltep, «Bwl ükimet organdarı Orazmağambetti atpay öz jwmıstarına paydalandı degen äñgimelerdiñ şındıq ekenin bildiredi» dep jazadı.

Geolog ğalım Nikolay Luppov 1974 jılı Orazmağambet wrpaqtarına bergen jazbaşa mälimetinde 1928 jılı öziniñ Orazmağambet Twrmağanbetovti körgenin jazadı. Jazğanına qarağanda, Luppov Mihail Bayarunastıñ Mañğıstaudı zertteytin geologiyalıq otryadında jwmıs istep jürgende «Zakaspiy aymağınıñ bas moldası» Orazmağambetpen kezdesken. Luppov «orıs tilin jaqsı biletin äñgimeşil adam edi» dep surettegen Orazmağambet ken zertteu isine qızığatındığın aytıp, keyingi bir kezdesuinde Bayarunasqa at mingizgen eken.

SSSR Joğarğı sotınıñ Orazmağambet Twrmağanbetovtiñ aqtalğanı turalı 1963 jılğı anıqtaması.

​Al mañğıstaulıq zertteuşi Otınşı Köşbaywlı 1928 jıldarı Orazmağambettiñ «Qızılsuda jergilikti qwrılıs materialdarın paydalanıp mektep salıp, Fort-Şevçenkodan Ötes Qarabalaev degen oqıtuşını aldırtıp ekeui 20-dan asa balalardı oqıtqanın» jazadı.

1957 jılı Mañğıstaudağı Sahar tauınan Orazmağambet kitaphanasınan 51 kitap tabıladı. Arab-parsı tilindegi osı kitaptardıñ barlığı keyinnen Qazaqstan ğılım akademiyasınıñ ortalıq ğılımi kitaphasına ötkizilgen. Osı kitaphanada «Orazmağambet Twrmağanbetwlınıñ Sahar tauınan /Mañğıstaudan/ 1957 jılı tabılğan kitaptarı» degen taqırıppen tizimdelgen kitaptar negizinen dini mäseleler turalı bolıp keledi. Kitaptardıñ köbinde «ruı aday qazaq Orazmağambet Turmuhammed uğılı Mañğışlaqi kitabi» degen jazu bar.

Islambek Körpeniñ aytuınşa, büginde Orazmağambettiñ Irandağı wrpaqtarınıñ qolında da onıñ qoljazbaları men paydalanğan birneşe kitaptarı saqtaulı twr.                                                                                                                                                                             Azat Europa / Azattıq radiosı