شىعىس تۇركىستانداعى الاش رۋحى
kerey.kz
التايدان اتىراۋعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان ۇلانعايىر جەردىڭ ءبىر بولشەگى شىعىس تۇركىستان. نەگىزىندە ول ۇلى «قاھارلى التاي» ەدى! ادامزاتتىڭ التىن بەسىگى سانالۋىنىڭ سىرى جەرى مەن ەلى باتىر…
اتتەگەن-ايى! قايسىبىر نايساپ قولداردىڭ شەكارانى بولشەكتەپ قاتە سىزعانىمەن، ىرىقسىز قۇيىرىعىن ءۇزىپ، ۇلى دەنەسىنەن ايىرىلعان كۇيىندە قانسىراپ جاتىر. شىعىستا قالعان باۋىرلاردىڭ قايعىسى مەن مۇڭىن، تۋلاعان ىستىق قانىن ەرتىس ارقىلى سەزىنۋگە بولادى. شىعىسى مەن باتىسىنا سالت اتتى كىسى التى ايلىق جول جۇرۋگە تۋرا كەلەتىن قايران التاي قايىرىلماس بولدى.
شىعىس تۇركىستاننىڭ كوكجالى وسپان باتىر قولباسشىلىق ەتەتىن قازاق اتتى جاساۋىلدارى 1940 جىلى شىڭ شىساي اسكەرىنە قارسى ىشقىنتىداعى شايقاستا ورىستىڭ گەنەرالى رازبوروۆتى ولتىرەدى. گەنەرالدارىنىڭ سۇيەگىن سۇراعان ورىستارعا ىرىسحان: «سەندەر 1937 جىلى ماسكەۋگە اپارىپ ولتىرگەن ءاليحان بوكەيحاننىڭ، احمەت بايتۇرسىننىڭ باسىن اكەلىپ بەرىڭدەر. سوندا ءبىز دە گەنەرالدارىڭنىڭ سۇيەگىن قايتارامىز»، – دەگەن جاۋاپ بەرەدى. شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ الاش ارىستارىنىڭ ومىرىنە قانىق ەكەنى وسىدان-اق بايقاۋعا بولادى. تاريح پاراقتارىنا ۇڭىلسەڭىز، قازاقتاردى بۇل جاقتا يتشەككەنگە ايداسا، ارعى بەتتە تارىم لاگەرىنە اپارۋى، حان كەنەنىڭ تاعدىرىن زۋقا، وسپان باتىرلاردىڭ قايتالاۋى، الاش ارىستارىنىڭ تاعدىرىن التايدىڭ اتتى جاساقتارىنىڭ قايتالاۋى، التايدىڭ ارعى بەتى مەن بەرگى بەتىندەگى حالىق جاۋى مەن باندى اتاۋى تاعىلىپ اتىلىپ كەتكەندەر قانشا ما؟ تاڭجارىق جولدى ۇلى تاس بوساعاداعى ازاپتى قيناۋدان دىمكاستانۋى قاجىعۇمار شابدانۇلىنىڭ ءومىر بويى تۇرمە دە وتىرۋى تاعىسىن-تاعىلار. بۇلار ءجاي سايكەستىك ەمەس، كوممۋنيستىك جۇيەنىڭ سالقىن ساياساتىنىڭ كەساپاتى.
1918 جىلى الاش يدەياسىن تاراتۋ ءۇشىن، شىڭجاڭعا احمەت بايتۇرسىنۇلى، مىرجاقىپ دۋلاتۇلى، سالىق امانجولوۆ، رايىمجان مارسەكوۆتەردىڭ شاۋەشەك جانە ءۇرىمجى قالالارىنا بارىپ قايتۋى تەگىن ەمەس. ءبارىنىڭ كوكسەگەن مۇرات-ماقساتى شىعىس تۇركىستان جەرىن ازات ەتىپ، قازاق دالاسىنا قوسۋ بولاتىن.
حالقىمىزدىڭ باعزىدان كەلە جاتقان سالت-ءداستۇرى، تانىم-تۇسىنىگى تابيعاتتانۋدان باستاۋ الادى. نەگە دەيسىز بە، كوشپەندىلەر ءومىرىنىڭ تۇتاس تاريحى تابيعاتپەن ەتەنە بىتە قايناسىپ كەتكەن. سول ءۇشىن تاۋلاردان اسقاقتىقتى، سۋلاردان مولدىرلىكتى، دارحان دالادان كەڭدىكتى ۇيرەندى. بۇگىنگى ارايلى تاڭ بىزگە وزدىگىنەن كەلە سالعان جوق. سان مىڭ باھادۇرلەردىڭ تابان ەت، ماڭداي تەرىنىڭ جەمىسىمەن كەلدى. بۇل دالانى قاستەرلەپ، كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ بارىمىزگە ورتاق امانات.
ءبىر جارىم عاسىردىڭ كۋاسى بولعان، الاش وردا يدەياسىنىڭ نەگىزىن قالاپ، ۇلت مۇراتىن ۇلىقتاعان قازاقتىڭ جامپوز وعلانى; ءاليحان نۇرمۇحامەدۇلىنىڭ تۇتاس عۇمىرناماسى مەن ەڭبەكتەرى تاۋەلسىز ەلدىڭ التىن ارقاۋى، باعا جەتپەس جاقۇتى بولاتىنىنا ەشكىمنىڭ تالاسى جوق!
ۇلتىمىزدا «ۋىزىنا جارىعان»-دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماسا كەرەك; ارعى اتاسى شىڭعىسحاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشىدان تارايتىن تورە تۇقىمىبولىپ كەلەتىن ءاليحاننىڭ بور كەمىك، بوس بەلبەۋ بولۋىنىڭ قاقىسى جوق ەدى. بۇگىن دە، ءبارىمىز ەلەڭدەپ قاڭسىعى مەن تاڭسىعىنا قۇشتار بوپ جۇرگەن باتىستىڭ جىلىمىق مۇڭكىمە ساياساتىن الاشتىقتار ەرتە سەزدى، ءارى سوعان قارەكەت جاسادى. اۋىپ كەلگەن كىرمە تاعىلاردىڭ بابالاردىڭ قانى، انالاردىڭ تەرى سىڭگەن جۋساندى دالاسىن باستىرماۋعا قارەكەت جاساپ باقتى. «ماڭگىلىك ەل» بولىپ قالۋدىڭ قامىن عاسىر بۇرىن سولار ويلادى. ۇلتىنىڭ ەرتەڭىنە الاڭداپ ءتىلىن، ءدىلىن، عۇرپىن جوعالتپاۋدىڭ جولىن ىزدەدى. كوشپەندى حالىقتىڭ كوكىرەگىنە ساۋلە ءبىلىم ارقىلى جاناتىنىن، بولاشاقتاعى تەكە-تىرەس عىلىم ارقىلى بولاتىنىن اڭعاردى. سويتە تۇرا، ارىستار قازاق ادەبيەتىن دە قارلىعاشتاي قاناتىمەن جان سالا قورعادى. ابايدى ورىس حالقىنا تانىتۋ كەرەك ەكەنىن ءاليحان العاش قولعا الدى. بۇل قادامعا بارۋىنىڭ سىرى ۇلتىمىزدىڭ قاستەرلى ءسوز ونەرىنىڭ حيكمەتىن مۇجىقتارعا كورسەتۋ ەدى…
ولار، ۇلتىنا ادال پەرزەنت بولىپ، ساتىلماعاندىقتارى ءۇشىن اتىلدى. ءبىز جاھاندانىپ بارا جاتقان زاماننىڭ تۇنباسىنا شىم باتىپ قۇلاپ كەتپەۋ ءۇشىن، وتكەن تاريحىمىزدى ەستەن شىعارماي ىلگەرلەۋگە مىندەتتىمىز. ولاردىڭ ءبىزدىڭ كوشىمىزدىڭ جەزبۇيداسىن قولىمىزعا ۇستاتقان قاسيەتتىلەر.
ءاليحاننىڭ اتاسى جاڭگىردىڭ سىرتقا شىعارىپ بالا وقىتۋى، ورمان وتىرعىزىپ، مال ءناسىلىن ساپالاندىرىپ جاقسارتۋدى قولعا الۋى. بۇگىنگى تەحنيكاسى مەن مۇمكىندىگى قولايلى، قاتىناسى ورايلى زاماندا جاڭعىرتا الماساق بىزگە سىن. شيرەك عاسىر تولعان تاۋەلسىزدىگىمىزدى تويلاعان تۇستا، ۇلت زيالىلارى مەن ماقتانىشتارىنا باعا بەرمەسەك، تەڭىزگە لاقتىرىلعان قۇيتتاي تاس قۇرلى قاۋقارىمىز قالماس.
ءاليحان نۇرمۇحامەدۇلى ءتۇرلى ساياسي قىزمەتتەرگە جەگىلە ءجۇرىپ، قازاق ۇلتىنىڭ گەنەتيكالىق كودى مەن جادىسى تۋرالى تولعاندى. ۇلتىنىڭ بەيقام ءساتىن پايدالانىپ ساناسىن جاۋلاپ كەتۋگە اسىققانداردىڭ، جىمىسقى ويىن ىسكە اسىرۋىنا بوگەت بولا الدى. بۇگىنگى كۇننىڭ قادىرىنە جەتۋ ءۇشىن، وتكەنىمىزدى ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. رۋحاني جاڭعىرۋ ءۇشىن بويىمىزدان
الاش رۋحى وشپەسىن!
كوگەداي شامەرحان kerey.kz
پىكىر قالدىرۋ