Şığıs Türkistandağı Alaş ruhı
kerey.kz
Altaydan Atırauğa deyin sozılıp jatqan wlanğayır jerdiñ bir bölşegi şığıs Türkistan. Negizinde ol wlı «Qaharlı Altay» edi! Adamzattıñ altın besigi sanaluınıñ sırı jeri men eli batır…
Ättegen-ayı! Qaysıbir naysap qoldardıñ şekaranı bölşektep qate sızğanımen, ırıqsız qwyırığın üzip, wlı denesinen ayırılğan küyinde qansırap jatır. Şığısta qalğan bauırlardıñ qayğısı men mwñın, tulağan ıstıq qanın Ertis arqılı sezinuge boladı. Şığısı men batısına salt attı kisi altı aylıq jol jüruge tura keletin qayran Altay qayırılmas boldı.
Şığıs Türkistannıñ kökjalı Ospan batır qolbasşılıq etetin qazaq attı jasauıldarı 1940 jılı Şıñ Şısay äskerine qarsı Işqıntıdağı şayqasta orıstıñ generalı Razborovtı öltiredi. Generaldarınıñ süyegin swrağan orıstarğa Irıshan: «Sender 1937 jılı Mäskeuge aparıp öltirgen Älihan Bökeyhannıñ, Ahmet Baytwrsınnıñ basın äkelip beriñder. Sonda biz de generaldarıñnıñ süyegin qaytaramız», – degen jauap beredi. Şığıs Türkistan qazaqtarınıñ Alaş arıstarınıñ ömirine qanıq ekeni osıdan-aq bayqauğa boladı. Tarih paraqtarına üñilseñiz, qazaqtardı bwl jaqta Itşekkenge aydasa, arğı bette Tarım lagerine aparuı, han Keneniñ tağdırın Zuqa, Ospan batırlardıñ qaytalauı, Alaş arıstarınıñ tağdırın Altaydıñ attı jasaqtarınıñ qaytalauı, Altaydıñ arğı beti men bergi betindegi halıq jauı men bandı atauı tağılıp atılıp ketkender qanşa ma? Tañjarıq Joldı wlı tas bosağadağı azaptı qinaudan dimkastanuı Qajığwmar Şabdanwlınıñ ömir boyı türme de otıruı tağısın-tağılar. Bwlar jäy säykestik emes, kommunistik jüyeniñ salqın sayasatınıñ kesapatı.
1918 jılı Alaş ideyasın taratu üşin, Şıñjañğa Ahmet Baytwrsınwlı, Mirjaqıp Dulatwlı, Salıq Amanjolov, Rayımjan Märsekovterdiñ Şäueşek jäne Ürimji qalalarına barıp qaytuı tegin emes. Bäriniñ köksegen mwrat-maqsatı Şığıs Türkistan jerin azat etip, qazaq dalasına qosu bolatın.
Halqımızdıñ bağzıdan kele jatqan salt-dästüri, tanım-tüsinigi tabiğattanudan bastau aladı. Nege deysiz be, köşpendiler ömiriniñ twtas tarihı tabiğatpen etene bite qaynasıp ketken. Sol üşin taulardan asqaqtıqtı, sulardan möldirlikti, darhan daladan keñdikti üyrendi. Bügingi araylı tañ bizge özdiginen kele salğan joq. San mıñ bahadürlerdiñ taban et, mañday teriniñ jemisimen keldi. Bwl dalanı qasterlep, közimizdiñ qaraşığınday qorğau bärimizge ortaq amanat.
Bir jarım ğasırdıñ kuäsi bolğan, Alaş orda ideyasınıñ negizin qalap, wlt mwratın wlıqtağan qazaqtıñ jampoz oğlanı; Älihan Nwrmwhamedwlınıñ twtas ğwmırnaması men eñbekteri täuelsiz eldiñ altın arqauı, bağa jetpes jaqwtı bolatınına eşkimniñ talası joq!
Wltımızda «Uızına jarığan»-degen söz beker aytılmasa kerek; Arğı atası Şıñğıshannıñ ülken wlı Joşıdan taraytın töre twqımıbolıp keletin Älihannıñ bor kemik, bos belbeu boluınıñ qaqısı joq edi. Bügin de, bärimiz eleñdep qañsığı men tañsığına qwştar bop jürgen batıstıñ jılımıq müñkime sayasatın Alaştıqtar erte sezdi, äri soğan qareket jasadı. Auıp kelgen kirme tağılardıñ babalardıñ qanı, analardıñ teri siñgen jusandı dalasın bastırmauğa qareket jasap baqtı. «Mäñgilik el» bolıp qaludıñ qamın ğasır bwrın solar oyladı. Wltınıñ erteñine alañdap tilin, dilin, ğwrpın joğaltpaudıñ jolın izdedi. Köşpendi halıqtıñ kökiregine säule bilim arqılı janatının, bolaşaqtağı teke-tires ğılım arqılı bolatının añğardı. Söyte twra, arıstar qazaq ädebietin de qarlığaştay qanatımen jan sala qorğadı. Abaydı orıs halqına tanıtu kerek ekenin Älihan alğaş qolğa aldı. Bwl qadamğa baruınıñ sırı wltımızdıñ qasterli söz öneriniñ hikmetin mwjıqtarğa körsetu edi…
Olar, wltına adal perzent bolıp, satılmağandıqtarı üşin atıldı. Biz jahandanıp bara jatqan zamannıñ twnbasına şım batıp qwlap ketpeu üşin, ötken tarihımızdı esten şığarmay ilgerleuge mindettimiz. Olardıñ bizdiñ köşimizdiñ jezbwydasın qolımızğa wstatqan qasiettiler.
Älihannıñ atası Jäñgirdiñ sırtqa şığarıp bala oqıtuı, orman otırğızıp, mal näsilin sapalandırıp jaqsartudı qolğa aluı. Bügingi tehnikası men mümkindigi qolaylı, qatınası oraylı zamanda jañğırta almasaq bizge sın. Şirek ğasır tolğan täuelsizdigimizdi toylağan twsta, wlt ziyalıları men maqtanıştarına bağa bermesek, teñizge laqtırılğan qwyttay tas qwrlı qauqarımız qalmas.
Älihan Nwrmwhamedwlı türli sayasi qızmetterge jegile jürip, qazaq wltınıñ genetikalıq kodi men jadısı turalı tolğandı. Wltınıñ beyqam sätin paydalanıp sanasın jaulap ketuge asıqqandardıñ, jımısqı oyın iske asıruına böget bola aldı. Bügingi künniñ qadirine jetu üşin, ötkenimizdi esten şığaruğa bolmaydı. Ruhani jañğıru üşin boyımızdan
Alaş ruhı öşpesin!
Kögeday ŞÄMERHAN kerey.kz
Pikir qaldıru