تورعايدان ۇشقان كوك تورعاي
kerey.kz
ايان -سەيىتحان نىسانالين، اقىن، جازۋشى
تورعايدان ۇشقان كوك تورعاي
(جۋرناليست- جازۋشى، اقىن جۇمات انەسۇلى تۋرالى ەسسە)
قازاقتىڭ ۇلى دالاسىنىڭ قاي پۇشپاعى بولسا دا قاسيەتتى، قىمبات ماعان. بىراق، تۇنىپ تۇرعان تاريحى تاراۋ تاراۋ تورعاي توپىراعىن قارشادايىمنان ءبىر باسۋعا قۇمارتىپ، كوپتەن ويدا ءجۇر ەدى.
اقىرى، رەتى كەلىپ، «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») ىسساپارعا جۇمسادى. ارقالىق اۋەجايىنان ءتۇسىپ، امانگەلدى مەن جانگەلدى اۋداندارىن ارمانسىز ارالاپ، ساپار وڭتۇستىككە قاراي ويىستى. ويدىم ويدىم ورمان توعاي ، قىر بەلەسكە ۇلاسقان قۇمداۋىت جازىق باستالىپ،توڭىرەگى بالحاش جاسىل توبەشىكتەرگە تولى بوتاكوز بۇلاق باستاۋلار تىنىستى اشىپ، كەڭەيتىپ جىبەرگەندەي. كەرىمسال سامال ىشتەن تىنا كۇرسىنىپ، جانعا ەرەك راحات سىيلادى. كوز ۇشىنداعى كوكجيەكتە بۇلىڭ بۇلىڭ بۇلدىراعان جاتاعان جوتالارعا قارادىم. قىزىل شاعىل شاڭعىت جولداردان بۇلتىلداپ پىر پىرلاي سارى باۋىر بۇلدىرىقتار ۇشتى.كوك كىندىگىنە قادالىپ قالعانداي تاڭ تورعايى بوزتورعايلار بەزىلدەپ، ءتاتتى اۋەن توكتى. اسپان شايداي اشىق. كۇن جارقىراپ تۇر.
كەڭشار باسشىسى:
-قىزبەلدى كورىپ وتىرسىن دەپ، كيىز ءۇيدىڭ ەسىگىن سولاي قاراتىپ تىكتىردىم -دەدى كەلە جاتىپ ازىلدەي. ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرىپ، مىرس ەتتىم.
ال، مەن ءۇشىن جىر پەرىسى نۇرحان احمەتبەكوۆ سيقىرلى ءبىر سۇلۋ الەم، سۇلۋ ەلەس. بالا كەزىمدە انە ءبىر جىلى جەتىمتاۋعا تۇڭعىش رەت كينو كەلدى. دۋالعا كەرىلگەن اقجايما جاندانىپ، امانگەلدى ارعىماعىمەن ويقاستاپ وتكەندە بالا قيالىنا قانات بىتكەندەي بولىپ ەدى. سودان بەرى ساعىنىشتى سۇيىسپەنشىلىككە اينالعان ايماق بۇل.
سىراعاڭ (سىرباي ماۋلەنوۆ) پەن عافاڭ (عافۋ قايىربەكوۆ) ءومىر كەشكەن ولكە مەنىڭ كوكىرەگىمە ءان كۇي بولىپ، كۇمبىرلەپ سولاي كىرىپ ەدى. مەكتەپكە العاش بارعاننان باستاپ، ىبىراي ءالتىنساريننىڭ «كەل، بالالار، وقىلىعى» جاتتالىپ،
قۇلاقتا جەز قوڭىراۋداي سىڭعىرلاپ تۇرعانى ءالى. ونىڭ قادىرىنە جەتتىك پە؟ الدە…
ءسويتىپ جۇرگەندە كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ پەن سەرىك تۇرعىنبەكوۆ كەزدەستى.
ارىپتەستەر ىشىندە ۇزەڭگىلەس بولۋعا جارايتىن مارقاسقا جىگىتتەر ەدى. كەڭشىلىك ماڭگىلىك عۇمىر جىرعا اينالىپ، بىزگە اۋىر امانات ارقالاتىپ كەتتى.وسىلاي ءارى ءسارى كۇيدە قالىپ، قامىققان ساتتە جۇمات انەسۇلى جولىعىپ، ولەۋسىرەپ وشە باستاعان ساعىنىش وتى قايتا لاۋلادى، اڭگىمەسى قۇلاق قۇرىشىن قاندىردى. سۋرەتشىلىگىنەن سىر شەرتتى، اقىندىق الەمىنە سۇڭگىتتى. ءسوز مايىن تامىزىپ، قۇلاق قۇرىشىن قاندىردى. ونىمەن ءجيى ءجيى حانقاماۋدا (شاحمات)جان بەرىپ، جان الىسقان جەكپە جەك ۇستىندە بىردە جەڭىپ، بىردە جەڭىلىپ، ۋاقىتتى سىنىپتاي سىرعىتىپ وتكىزگەن كەزىمىز بولدى. جانسايا ابدىمالىكتىڭ اكادەمياسى بىزگە ەڭسەلى ەسىگىن اشتى.
تورعايدا بىردە وبلىس ورتلىعى بولىپ، بىردە جابىلىپ، بەيمازا كۇي كەشىپ، قاڭىراپ قالعان. الاش وردانى تۋىن تىككەن سارىارقانىڭ داربازاسىنداي سەمەيدە سولەكەتتىككە تاپ بولىپ، توز توزى شىققان شاڭدارى، سار دالانىڭ مۇڭدى اقسەلەۋىنىڭ باسىنا قونعانداي. التىن مەن مىستى قۇشاعىنا سىيعىزا الماي جاتقان ۇلى ۇلىتاۋداعى جەزقازعاننىڭ ءتۇرى اناۋ!
بەتتى كۇيدىرىپ، تۋرا ءتىلىپ ايتاتىن ع.بوقاشتىڭ « ميلليون تۇرعىنى بار ستامبۇل مەن ءدال سونداي حالقى بار قازاق ەلىن سالىستىرا ايتقانى ماعان كوپ وي سالدى. اياۋلى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ورداسى بولعان تورعاي جەرىنىڭ ورتالىعى بولعان ارقالىق قالاسىنان ايالى الاقانىمىزدىڭ جىلۋىن اياعانىمىزدى اللا كەشىرە مە؟
ءبىز ءبىردى ايتىپ، بىرگە كەتكەلى وتىرعان جوقپىز. مەنىڭ ارىپتەسىم جۇمات انەسۇلى وسى تورعايدىڭ، ارقالىقتىڭ ازاماتى. ازامات دەيتىن سەبەبىمىز،كەزىندە وسى تورعاي وبلىسى جابىلعاننان كەيىن، تورعاي جەرىنىڭ، ارقالىق قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى كۇرت تومەندەپ كەتكەنىن رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا باسا جازعان ءتىلدى، جۋرناليست جازۋشى.
قاناتتى پىراق مىنگەن ول ءار جانرعا ءازiل سىقاق، جىر مەن ەسسەگە ايالداپ، قازىق قاعىپ،شابىت شاڭقان بوزىنا ءبىر جاقتى شىدەر سالۋعا بولمايتىنىن ءتۇسىنىپ، تۇلعاتانۋدا عىلىمدىق، تانىمدىق ماڭىزدى ماقالالالارىن جاريالاپ جۇرگەنى قۇپتايتىن جەمىستى جول. ايتپەسە، ول تاريح تامىرىنا تەرەڭ كوپ ءۇڭىلىپ، زەردەلەيدى. اعالارى مەن زامانداستارىنا كەلگەندە شەشەن سويلەيدى. ءوز قولتاڭباسى بار زەردەلى زەرەك، شەبەرلىك شىڭىنا كوتەرىلىپ، ىڭكار ىزدەنىسىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقان جازۋشى. دارىن دانەگىنە دانىككەن وقىرماننىڭ از جىلدا «»جەلتوقساننان كەيىن»، «ماقتانىشى ەلىمنىڭ»، «ەزۋ تارتار»، «ۇلتىنا عۇمىرىن ارناعان تۇلعا»، «كۇلدىر ءدۇلدىر جانە سىرلى مۇڭ»، «»الاش تۋىن كوتەرگەندەر» اتتى كىتاپتارمەن قاۋىشۋى ۇلكەن ەڭبەكقورلىقتىڭ دالەلى.
ج.انەسۇلى ءوزىنىڭ «ۇلتىنا عۇمىرىن ارناعان ۇلى تۇلعا» اتتى ەڭبەگىندە 1923-جىلعى قاڭتارداعى «ەڭبەكشى قازاق» ءۇنجارياسىندا شىققان ساكەن سەيفۋلليننىڭ « …وزگە وقىعان مىرزالار شەن ىزدەپ جۇرگەندە،قورلىققا شىداپ، قۇلدىققا كونىپ، ۇيقى باسقان قالىڭ قازاقتىڭ ۇلتتىق نامىسىن جىرتىپ، ۇلتتىڭ ارىن جوقتاعان پاتشا زامانىندا جالعىز اق احمەت ەدى…» دەيتىن پاراساتتىدا، پايىمدى پىكىرىن مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ، ۇلى ۇستازدىڭ ونەگەلى ءومىرى مەن شىڭىراۋدان رۋحاني قازىنا شىعارعان شىعارماشىلىعىنا كەڭىنەن توقتالىپ وتەدى. ونىڭ نۇرماعانبەت اتاسى تۋرالى دا توپشىلاۋى دەن قويعىزادى « بالۋان شولاق عادەتىندە زورلىق زومبىلىق دەگەندى جاقتىرماعان، بىراق، ەلدىڭ اشۋ ىزاسىنا شىداي الماي، وتارشىلاردىڭ الىمجەتتىك ارەكەتتەرىنە قارسى كۇرەسۋ نيەتى پايدا بولادى. سودان ورىس كازاكتارىنىڭ جازاسىن بەرۋدى ويلاستىرعان. ءبىر كۇنى كوپتەگەن اربامەن ءشوپ تيەپ سەلوعا اپارا جاتقان كازاكتارمەن كەزدەسىپ قالادى. سول جولى بالۋان شولاق ءبىر ءوزى كوپ كازاكتى ۇرىپ سوعىپ، قول اياقتارىن بايلاپ، سولاردىڭ ورىستەگى سەكسەن وگىزىن ايداپ كەتىپ قالادى. حح-عاسىردىڭ باس كەزىندە ءا.بوكەيحانوۆ، ا.بايتۇرسىنۇلى وتارشىلدىققا قارسى اشىق ساياسي كۇرەسىن باستاسا، سول كەزدە بالۋان شولاق ورىس قاراشەكپەندىلەرىنىڭ جەرگىلىكتى قازاقتارعا كورسەتىپ جۇرگەن وزبىر ىستەرىنە قارسى بۇدان بۇرىن ادام ەستىمەگەن كۇشپەن قايرات كورسەتىپ، قاراشەكپەندىلەردىڭ بەتىن ءبىر ۋاقىت قايتارىپ تاستاعان». راسىندا، ج.انەسۇلىنىڭ بالۋان شولاق تۋرالى جازعان وسى حيكاياتىندا ۇلت باتىرىنىڭ، اقىن كومپوزيتورىنىڭ ايقىن وبرازى بار ەدى.
جۇمات انەسۇلىنىڭ كەزىندە س.مۇقانوۆتى، س.ماۋلەنوۆتى، ع.قايىربەكوۆتى قارسى الىپ، سول كەزدە كوڭىلگە تۇيگەندەرىن جازعان ەستەلىكتەرى دە كوڭىلدى قاناتتاندىرىپ جىبەرەتىندەي دەڭگەيدە ادەمى شىققان دۇنيەلەر. ول قالامگەر زەرتحاناسىنان حابار بەرە وتىرىپ، تىنىس تىرشىلىگىن دە ۇمىتپاي، ەسكە سالا كەتەدى.
ماسەلەن، وسى كىتاپقا ەنگەن جۇمات انەسۇلىنىڭ «تورعايعا كەلگەن ءسابيت مۇقانوۆ» اتتى ەستەلىك حيكايايتىندا سابەڭنىڭ ءوزىنىڭ ءبىر اڭگىمەسىندە «ءمولدىر ماحاببات» رومانىنا وسى قىزبەلدە بولعان عاشىقتىق وقيعاسى سەبەپ بولعانىن ايتادى. جۇماتتىڭ سابەڭ تۋرالى ەستەلىگىندە مىنانداي جولدار بار:
«…جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ جىلى شىققان «اداسقاندار» ارقاۋ بولسا، كەيىن جىلى قايتا وڭدەلىپ «ءمولدىر ماحاببات» دەپ اتالعان وسى رومانىنا نەگىزىنەن تورعاي ەلى دەپ اتالعان اۋىلدىڭ تۋمالارىنىڭ اراسىنداعى ماحاببات وقيعاسى سەبەپ بولعان. شىعارماداعى كەيىپكەرلەر باتەس، بۇركىت، ءمۇساپىردىڭ پروتوتيپتەرى تاريحتا بولعان قىزبەلدىكتەر ءباتيما مۇقاشقىزى، سۇلتانبەك ابەۋۇلى، مۇستافا كوشەكۇلى. ياعني، وسى «ءمولدىر ماحببات» رومانىنىڭ باستى كەيىپكەرلەرى ومىردە بولعان ادامدار. ولاردىڭ جاستىق شاقتارى سول اۋىلدا بىرگە وتكەن. ەر جەتە كەلە ءباتيما مەن سۇلتانبەك ءبىر بىرىنە عاشىق بولعان. بىراق، بۇلار تۋىستىعى جاعىنان جاقىن بولىپ، اعايىندارى قوسىلۋعا رۇقسات بەرمەپتى. سۇلتانبەك كورىكتى جىگىت، ءارى اقىندىعى بولعان ەكەن. ونىڭ جازعاندارى ءالى قولدا بار» دەسەدى».
جۇماتتىڭ ايتۋىنشا ءسابيت مۇقانوۆ سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ مەرەي تويىنا بىرگە كەلگەندە قىزبەلگە ارنايى سوعىپتى. سوندا سابەڭ قىزبەلدەگى «قىزەمشەك» دەگەن جەردى كورىپ تۇرىپ، سابەڭ: «اپىر اي، ءا! كەزىندە رومان جازىپ جۇرگەندە بۇل جەردى بۇرىن كورمەسەمدە، قولمەن قويعانداي -اق سۋرەتتەگەن ەكەنمىن» دەپ وزىنە ءوزى رازى بولعان ەكەن. (جۇماتتىڭ سول ەستەلىكتەگى ءسوزى. اۆتور).
جۇمات انەسۇلىنىڭ وسى كىتاپتا جىر تۇلپارى سىرباي ماۋلەنوۆ تۋرالى جازعان ەستەلىكتەرى، تانىمدىق ماقالالارى دا ءبىر توبە.ونىڭ ءبارىن ارينە بۇل شاعىن ماقالادا ءتىزىپ جاتپايمىن. دەگەنمەن، سونداعى سىرباي ماۋلەنوۆ تۋرالى مىنا ءبىر جولداردى مىسالعا كەلتىرە كەتەيىن:
«…بۇكىل ادامزاتقا زارداپ شەكتىرگەن الاپات سوعىس كەزەڭىنە ارنالعان ولەڭ جىرلاردى وقىپ وتىرىپ، تولعاناسىڭ، كۇيىنەسىڭ، كۇرسىنەسىڭ.سىرباي ماۋلەنوۆ پوەزياسى سوعىس قۇرباندارىنا ماڭگى تۇرعىزىلعان ەسكەرتكىش ءتارىزدى. سىراعاڭنىڭ تۋىندىلارى سوندىقتان كوزدىڭ ۇياسىنان جاڭا شىعىپ، جەرگە تامباي، قاتىپ قالعان كوز جاسىنىڭ ءبىر ءتۇيىر تامشىسى سياقتى اسەر قالدىرادى قاشاندا»… تاماشا پىكىر.
كۇنى كەشە عانا قۇلىن تايداي تەبىسىپ، تەل ءوسىپ، ونەر ولكەسىنە ەركىن قانات قاققان زامانداس تۋرالى تەبىرەنە تولعاy وڭاي شارۋ ەمەس. بۇل اركىمگە ازاماتتىق جۇك ارتادى. كەڭشىلىك -جۇمات ەگىزدىڭ سىڭارىنداي بولعاندىعى بىلايعى قايمانا جۇرتقا قىزىق كورىنەتىندىگى راس. «ۇلت اقىنى اتانعان كەڭشىلىك»، «كەڭشىلىكتىڭ بالا كەزىندەگى ايتقان ءبىر ءسوزى» اتتى جۇماتتىڭ ءبىراز ەستەلىكتەرى مەن حيكاياتتارى رەسپۋبليكالىق باسىلىمدار ارقىلى وقىرماندارعا جاقسى تانىس. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك جۇماتتىڭ كىتاپتارىنا ەنگەن.
«ء…بىزدىڭ بالالىق شاعىمىز ءبىر اۋىلدا، ءبىر مەكتەپتە ءوتتى. وسى كۇنى كەڭشىلىكتەن (مىرزابەكوۆ) ەستىگەنىم مەن كورگەنىمدى سارالاپ وتىرسام، ونىڭ اۋەلدەن ارقالى اقىن ەكەنىن، انادان تۋا ءبىتتى قانىمەن، جaنىمەن اقىن بولىپ تۋعانىن بايقاۋعا بولاتىن ەدى…» دەيدى جۇمات «كەڭشىلىكتىڭ بالا كەزىندە ايتقان ءبىر ءسوزى» اتتى ەسسە ەستەلىگىندە. ودان ءارى سول ەستەلىكتە « …ول وقۋعا ىجداعاتتى بولىپ ەدى دەپ ايتۋ قيىن.، بىراق، ، قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن تۋعاننان اقىن بولىپ جارالعان جان وتە سەزىمتال- تىن. سوندىقتان ەس بىلە باستاعان شاعىنان باستاپ ول كورگەندەرىن، ەستىگەندەرىن كينولەنتا ءتارىزدى مي قاباتىنا قابىلداي بەرگەن، سىڭىرە بىلگەن، ەسىندە ساقتاي بەرگەن، ياعني، ون سەگىزگە تولعاندا ونىڭ وقىعانىنان، جادىنا توقىعانى كوپ ەدى…»دەپ جازىلعان وندا . جۇمات انەسۇلى كەڭشىلىك مىرزابەكوۆتىڭ شىعارمالارىنداعى بۇگىندە سيرەك قولدانىلاتىن ادەبي سوزدەردى تالداعاندا دا ءبىراز ادەبيەتتانۋشىلاردىڭ الدىن وراعان.
جۇمات انەسۇلىنىڭ بۇگىنگە دەيىن باسپادان جەتى كىتابى باسىلىپ شىقسا، ولاردىڭ ىشىندەگى تانىمدىق ماقالالاردىڭ ءبىرازى ا.بايتۇرسىنوۆ، س.ماۋلەنوۆ، ع.قايىربەكوۆ، ن.احمەتبەكوۆ، ك.مىرزابەكوۆ ءتارىزدى قازاق پوەزياسىنداعى بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن شىعارمالارىن زەردەلەۋگە ارنالعان. ولار سونىسىمەن قۇندى. جۇماتتىڭ سول جەتى كىتابىنىڭ ءبىرى «جۇماتتىڭ عازەلدەرى مەن ازىلدەرى» دەپ اتالادى. ونداعى وزىندىك ايتار ويى بار، قىسقا دا، نۇسقا ولەڭ جىرلارى نازار اۋدارارلىق دۇنيەلەر. اسىرەسە، سونداعى «تاتىر مەن ۇرپەك اراسى» اتتى تاريحي حيكاياتىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. وندا سوناۋ 16-جىلعى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ ءتاپ ءتاۋىر سۋرەتتەرى كوز الدىڭىزعا كەلەدى. سوندىقتان، ولەڭ جىرلارى بىرنەشە كىتاپقا ەنگەن، ەلگە تاراعان جۇماتتىڭ اقىندىق قىرىنا توقتالماسقا ءبىزدىڭ ارىمىز دا جىبەرمەس ەدى.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي تۇيىنىنە كەلسەك، جۇمات ونەرگە كەزدەيسوق كەلگەن جوق. «سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى» جان كeۋدەسى قازناعا تولى قايراتكەر قالامگەر. ونىڭ سۋرەت سالاسىنىڭ قىر سىرىن مەڭگەرگەنى ءبىر توبە. ادەبيەتتىڭ ايبىنىن اسىرىپ، ايدىنىن جارقىراتىپ اشۋى دا ۇزاق اڭگىمە ارقاۋى. ونىڭ كوپ ءتول كىتابىنان شابىت شۋاعى شاشىرايدى. العان اسەر مول، تۇيگەن ءتالىم زور. قۇداي بۇيىرتسا، جۇمات جۇرەك ءسوزىن ايتا بەرەدى ءالى. ارقاشان وقۋشىڭدى توسىن تاقىرىپپەن نازارىن اۋدارىپ، قۋانتا بەر. جازار كوبەيسىن، جۇمات!
«سارىارقانىڭ جەلى قانداي ەكپىندى،
سار قاڭباقتى دومالاتىپ بارادى.
سارىارقانىڭ قىزدارى قانداي، تەكتى ءۇندى،
سوزدەرى وتكىر، وڭمەننەن ءوتىپ بارادى.
سارىارقانىڭ بەلدەرى قانداي ادەمى،
جايلاۋعا جول ارقادان اسىپ بارادى.
اقبوز ۇيدەن شىققان جاڭا بۇراڭ بەل،
قيىق كوزبەن جىميىپ ماعان قارادى»
(«جۇماتتىڭ عازەلدەرى مەن ازىلدەرى» كىتابىنان)
دەپ جىرلاعان اقىن ورتا جولدا قالماس -اۋ! تاعى ءبىر ارناپ ايتار ءسوز، ول جۇمات انەسۇلىنىڭ تەك شىعارماشىلىعىمەن عانا ەمەس، مىنەزى دە ەشكىمگە ۇقسامايتىن جان. اڭگىمەسىنە قاراساڭ، جۇمات كوكتە قالىقتاپ جۇرگەن ادام ءتارىزدى. بۇل ماقالا ەسسەنى «تورعايدان ۇشقان كوك تورعاي» اتاۋىمنىڭ دا سەبەبى سول.
ايان -سەيىتحان نىسانالين، اقىن،جازۋشى،سىنشى kerey.kz
پىكىر قالدىرۋ