Köz qaras Twlğalar Ädebi älem

Torğaydan wşqan kök torğay

kerey.kz

 |  Jun 20, 2017

Ayan -Seyithan Nısanalin, aqın, jazuşı

Torğaydan wşqan kök torğay

(Jurnalist- jazuşı, aqın Jwmat Äneswlı turalı esse)

Qazaqtıñ Wlı dalasınıñ qay pwşpağı bolsa da qasietti, qımbat mağan. Biraq, twnıp twrğan tarihı tarau tarau Torğay topırağın  qarşadayımnan  bir basuğa qwmartıp,  köpten oyda jür edi.

Aqırı, reti kelip, «Leninşil jas» (qazirgi «Jas Alaş») issaparğa jwmsadı. Arqalıq äuejayınan tüsip, Amangeldi men Jangeldi audandarın  armansız aralap, sapar oñtüstikke qaray oyıstı. Oydım oydım orman toğay , qır beleske wlasqan qwmdauıt jazıq bastalıp,töñiregi balhaş jasıl töbeşikterge tolı botaköz bwlaq bastaular tınıstı aşıp, keñeytip jibergendey. Kerimsal samal işten tına kürsinip, janğa erek rahat sıyladı.  Köz wşındağı  kökjiekte bwlıñ bwlıñ bwldırağan  jatağan jotalarğa  qaradım. Qızıl şağıl şañğıt joldardan bwltıldap pır pırlay sarı bauır  bwldırıqtar wştı.Kök kindigine qadalıp qalğanday tañ torğayı boztorğaylar bezildep, tätti äuen tökti. Aspan şayday aşıq. Kün jarqırap twr.

Keñşar basşısı:

-Qızbeldi körip otırsın dep, kiiz üydiñ esigin solay qaratıp tiktirdim -dedi kele jatıp äzildey. Rizaşılığımdı bildirip, mırs ettim.

Al, men üşin jır perisi Nwrhan Ahmetbekov siqırlı bir swlu älem, swlu eles. Bala kezimde äne bir jılı Jetimtauğa twñğış ret kino keldi.  Dualğa kerilgen aqjayma jandanıp, Amangeldi arğımağımen oyqastap  ötkende bala qiyalına qanat bitkendey bolıp edi. Sodan beri sağınıştı süyispenşilikke aynalğan  aymaq bwl.

Sırağañ (Sırbay Mäulenov) pen Ğafañ (Ğafu Qayırbekov) ömir keşken  ölke meniñ kökiregime än küy bolıp, kümbirlep solay kirip edi.  Mektepke alğaş barğannan bastap, Ibıray Altınsarinniñ «Kel, balalar, oqılığı» jattalıp,

qwlaqta jez qoñırauday sıñğırlap twrğanı äli. Onıñ qadirine jettik pe? Älde…

Söytip jürgende Keñşilik Mırzabekov pen Serik Twrğınbekov kezdesti.

Äriptester işinde üzeñgiles boluğa jaraytın marqasqa jigitter edi. Keñşilik mäñgilik ğwmır jırğa aynalıp, bizge auır amanat arqalatıp ketti.Osılay äri säri küyde qalıp, qamıqqan sätte Jwmat Äneswlı jolığıp, öleusirep öşe bastağan  sağınış otı qayta lauladı, äñgimesi  qwlaq qwrışın qandırdı. Suretşiliginen sır şertti, aqındıq älemine süñgitti. Söz mayın tamızıp, qwlaq qwrışın qandırdı. Onımen jii jii hanqamauda (şahmat)jan berip, jan alısqan jekpe jek üstinde birde jeñip, birde jeñilip, uaqıttı sınıptay sırğıtıp ötkizgen kezimiz boldı. Jansaya Äbdimäliktiñ  Akademiyası bizge eñseli esigin aştı.

Torğayda birde oblıs ortlığı bolıp, birde jabılıp, beymaza küy keşip, qañırap qalğan. Alaş ordanı tuın tikken Sarıarqanıñ darbazasınday Semeyde sölekettikke tap bolıp, toz tozı şıqqan şañdarı, sar dalanıñ mwñdı aqseleuiniñ basına qonğanday. Altın men mıstı qwşağına sıyğıza almay jatqan Wlı Wlıtaudağı Jezqazğannıñ türi anau!

Betti küydirip, tura tilip aytatın Ğ.Boqaştıñ «  million twrğını bar Stambwl men däl sonday halqı bar Qazaq elin salıstıra aytqanı mağan köp oy saldı. Ayaulı Alaş qayratkerleriniñ ordası bolğan Torğay jeriniñ ortalığı bolğan Arqalıq qalasınan ayalı alaqanımızdıñ jıluın ayağanımızdı Alla keşire me?

Biz birdi aytıp, birge ketkeli otırğan joqpız. Meniñ äriptesim Jwmat ÄNESWLI osı Torğaydıñ, Arqalıqtıñ azamatı. Azamat deytin sebebimiz,kezinde  osı Torğay oblısı jabılğannan keyin, Torğay jeriniñ, Arqalıq qalasınıñ äleumettik jağdayı kürt tömendep ketkenin respublikalıq basılımdarda basa  jazğan tildi, jurnalist jazuşı.

Qanattı pıraq mingen Ol  är janrğa  äzil sıqaq,  jır men essege ayaldap, qazıq qağıp,şabıt şañqan bozına  bir jaqtı şider saluğa bolmaytının tüsinip, twlğatanuda ğılımdıq, tanımdıq  mañızdı maqalalaların  jariyalap jürgeni qwptaytın jemisti jol. Äytpese, ol tarih tamırına tereñ köp üñilip, zerdeleydi. Ağaları men zamandastarına kelgende şeşen söyleydi. Öz qoltañbası bar zerdeli zerek, şeberlik şıñına köterilip, iñkär izdenisin jalğastırıp kele jatqan jazuşı. Darın dänegine dänikken  oqırmannıñ az jılda «»Jeltoqsannan keyin», «Maqtanışı elimniñ», «Ezu tartar», «Wltına ğwmırın arnağan twlğa», «Küldir düldir jäne sırlı mwñ», «»Alaş tuın kötergender» attı kitaptarmen qauışuı ülken eñbekqorlıqtıñ däleli.

J.Äneswlı öziniñ «Wltına ğwmırın arnağan wlı twlğa» attı  eñbeginde 1923-jılğı qañtardağı «Eñbekşi qazaq» ünjariyasında şıqqan  Säken Seyfullinniñ  « …Özge oqığan mırzalar şen izdep jürgende,qorlıqqa şıdap, qwldıqqa könip, wyqı basqan qalıñ qazaqtıñ wlttıq namısın jırtıp, wlttıñ arın joqtağan patşa zamanında jalğız aq Ahmet edi…» deytin parasattıda, payımdı pikirin mısalğa keltire otırıp, wlı wstazdıñ önegeli ömiri men şıñıraudan ruhani qazına şığarğan şığarmaşılığına keñinen toqtalıp ötedi. Onıñ Nwrmağanbet atası turalı da topşılauı den qoyğızadı « Baluan Şolaq ğadetinde zorlıq zombılıq degendi jaqtırmağan, biraq, eldiñ aşu ızasına şıday almay, otarşılardıñ älimjettik äreketterine qarsı küresu nieti payda boladı. Sodan orıs kazaktarınıñ jazasın berudi oylastırğan. Bir küni köptegen arbamen şöp tiep seloğa apara jatqan kazaktarmen kezdesip qaladı. Sol jolı Baluan Şolaq bir özi köp kazaktı wrıp soğıp, qol ayaqtarın baylap, solardıñ öristegi seksen ögizin aydap ketip qaladı. HH-ğasırdıñ bas kezinde Ä.Bökeyhanov, A.Baytwrsınwlı otarşıldıqqa qarsı aşıq sayasi küresin bastasa, sol kezde Baluan Şolaq orıs qaraşekpendileriniñ jergilikti qazaqtarğa körsetip jürgen ozbır isterine qarsı bwdan bwrın adam estimegen küşpen qayrat körsetip, qaraşekpendilerdiñ betin bir uaqıt qaytarıp tastağan». Rasında, J.Äneswlınıñ Baluan Şolaq turalı jazğan osı hikayatında wlt batırınıñ, aqın kompozitorınıñ ayqın obrazı bar edi.

Jwmat Äneswlınıñ kezinde   S.Mwqanovtı, S.Mäulenovti, Ğ.Qayırbekovti qarsı alıp, sol kezde köñilge tüygenderin jazğan estelikteri de köñildi qanattandırıp jiberetindey deñgeyde ädemi şıqqan dünieler. Ol qalamger zerthanasınan habar bere otırıp, tınıs tirşiligin de wmıtpay, eske sala ketedi.

Mäselen, osı kitapqa engen Jwmat Äneswlınıñ «Torğayğa kelgen Säbit Mwqanov» attı estelik hikayaitında Säbeñniñ öziniñ bir äñgimesinde «Möldir mahabbat» romanına osı Qızbelde bolğan ğaşıqtıq oqiğası sebep bolğanın aytadı. Jwmattıñ  Säbeñ turalı esteliginde mınanday joldar bar:

«…Jazuşı Säbit Mwqanov  jılı  şıqqan «Adasqandar» arqau bolsa, keyin jılı qayta öñdelip «Möldir mahabbat» dep atalğan osı romanına negizinen Torğay eli dep atalğan  auıldıñ tumalarınıñ  arasındağı mahabbat  oqiğası sebep bolğan. Şığarmadağı keyipkerler Bätes, Bürkit, Müsäpirdiñ  prototipteri tarihta bolğan qızbeldikter Bätima Mwqaşqızı, Swltanbek Äbeuwlı, Mwstafa Köşekwlı. YAğni,  osı «Möldir mahbbat» romanınıñ bastı keyipkerleri ömirde bolğan adamdar. Olardıñ jastıq şaqtarı sol auılda birge ötken. Er jete kele Bätima men Swltanbek bir birine ğaşıq bolğan. Biraq, bwlar tuıstığı jağınan jaqın bolıp, ağayındarı qosıluğa rwqsat bermepti. Swltanbek körikti jigit, äri aqındığı bolğan eken. Onıñ jazğandarı äli qolda bar» desedi».

Jwmattıñ aytuınşa Säbit Mwqanov Sırbay Mäulenovtiñ merey toyına birge kelgende Qızbelge arnayı  soğıptı. Sonda Säbeñ Qızbeldegi «Qızemşek» degen jerdi körip twrıp, Säbeñ: «Apır ay, ä! Kezinde roman jazıp jürgende bwl jerdi bwrın körmesemde, qolmen qoyğanday -aq surettegen ekenmin» dep özine özi razı bolğan eken. (Jwmattıñ sol esteliktegi sözi. Avtor).

Jwmat Äneswlınıñ osı kitapta jır twlparı Sırbay Mäulenov turalı jazğan estelikteri, tanımdıq maqalaları da bir töbe.Onıñ bärin ärine bwl şağın maqalada tizip jatpaymın. Degenmen, sondağı Sırbay Mäulenov turalı mına bir joldardı mısalğa keltire keteyin:

«…Bükil adamzatqa zardap şektirgen alapat soğıs kezeñine arnalğan öleñ jırlardı oqıp otırıp, tolğanasıñ, küyinesiñ, kürsinesiñ.Sırbay Mäulenov poeziyası soğıs qwrbandarına mäñgi twrğızılğan eskertkiş tärizdi. Sırağañnıñ tuındıları  sondıqtan közdiñ wyasınan jaña şığıp,  jerge tambay, qatıp qalğan köz jasınıñ bir tüyir tamşısı siyaqtı äser qaldıradı qaşanda»… Tamaşa pikir.

Küni keşe ğana qwlın tayday tebisip, tel ösip, öner ölkesine  erkin qanat qaqqan  zamandas turalı  tebirene tolğay oñay  şaru emes.  Bwl ärkimge azamattıq jük artadı. Keñşilik -Jwmat egizdiñ sıñarınday bolğandığı bılayğı qaymana jwrtqa qızıq körinetindigi   ras.  «Wlt aqını atanğan Keñşilik», «Keñşiliktiñ bala kezindegi aytqan bir sözi» attı Jwmattıñ biraz estelikteri men hikayattarı respublikalıq basılımdar arqılı oqırmandarğa jaqsı tanıs. Olardıñ barlığı derlik Jwmattıñ kitaptarına engen.

«…Bizdiñ balalıq şağımız bir auılda, bir mektepte ötti. Osı küni Keñşilikten (Mırzabekov) estigenim men körgenimdi saralap otırsam,  onıñ äuelden arqalı aqın ekenin, anadan tua bitti qanımen, janımen  aqın bolıp tuğanın  bayqauğa bolatın edi…» deydi Jwmat «Keñşiliktiñ bala kezinde aytqan bir sözi» attı esse esteliginde. Odan äri sol estelikte « …Ol oquğa ıjdağattı bolıp edi dep aytu qiın., biraq, , qwdaydıñ qwdiretimen tuğannan aqın bolıp jaralğan  jan öte sezimtal- tın. Sondıqtan es bile bastağan şağınan bastap ol körgenderin, estigenderin kinolenta tärizdi  mi qabatına qabılday bergen, siñire bilgen, esinde saqtay bergen, yağni, on segizge tolğanda  onıñ oqığanınan, jadına toqığanı  köp edi…»dep jazılğan onda . Jwmat Äneswlı Keñşilik Mırzabekovtiñ şığarmalarındağı büginde sirek qoldanılatın ädebi sözderdi taldağanda da biraz ädebiettanuşılardıñ aldın orağan.

Jwmat Äneswlınıñ büginge deyin baspadan jeti kitabı basılıp şıqsa, olardıñ işindegi tanımdıq maqalalardıñ birazı A.Baytwrsınov, S.Mäulenov, Ğ.Qayırbekov, N.Ahmetbekov, K.Mırzabekov tärizdi qazaq poeziyasındağı belgili twlğalardıñ ömiri men şığarmaların zerdeleuge arnalğan. Olar sonısımen qwndı. Jwmattıñ sol jeti kitabınıñ biri «Jwmattıñ ğazelderi men äzilderi» dep ataladı.  Ondağı özindik aytar oyı bar, qısqa da, nwsqa öleñ jırları nazar audararlıq dünieler. Äsirese, sondağı «Tatır men Ürpek arası» attı tarihi hikayatın erekşe atap ötuge boladı. Onda sonau 16-jılğı Wlt azattıq köterilisiniñ täp täuir suretteri köz aldıñızğa keledi. Sondıqtan, öleñ jırları birneşe kitapqa engen, elge tarağan  Jwmattıñ aqındıq qırına toqtalmasqa bizdiñ arımız da jibermes edi.

Toqsan auız sözdiñ tobıqtay tüyinine kelsek, Jwmat önerge kezdeysoq kelgen joq. «Segiz qırlı, bir sırlı» jan keudesi qaznağa tolı qayratker qalamger.  Onıñ suret salasınıñ  qır sırın meñgergeni bir töbe.  Ädebiettiñ aybının asırıp, aydının jarqıratıp aşuı  da wzaq äñgime arqauı. Onıñ köp töl kitabınan şabıt şuağı şaşıraydı.  Alğan äser mol, tüygen tälim zor. Qwday bwyırtsa, Jwmat jürek sözin ayta beredi äli. Ärqaşan oquşıñdı tosın taqırıppen nazarın audarıp, quanta ber. Jazar köbeysin, Jwmat!

«Sarıarqanıñ jeli qanday ekpindi,

Sar qañbaqtı domalatıp baradı.

Sarıarqanıñ qızdarı qanday, tekti ündi,

Sözderi ötkir, öñmennen ötip baradı.

Sarıarqanıñ belderi qanday ädemi,

Jaylauğa jol arqadan asıp baradı.

Aqboz üyden şıqqan jaña bwrañ bel,

Qiıq közben jımiıp mağan qaradı»

(«Jwmattıñ ğazelderi men äzilderi» kitabınan)

dep jırlağan aqın orta jolda qalmas -au!  Tağı bir arnap aytar söz, ol Jwmat Äneswlınıñ tek şığarmaşılığımen ğana emes, minezi de eşkimge wqsamaytın jan. Äñgimesine qarasañ, Jwmat kökte qalıqtap jürgen adam tärizdi. Bwl maqala esseni «Torğaydan wşqan kök torğay» atauımnıñ da sebebi sol.

Ayan -Seyithan NISANALIN, aqın,jazuşı,sınşı                                                                                                                                                            kerey.kz