سۋرەتتەر سويلەيدى تاريح تۇلعالار

بالۋان شولاقتىڭ فوتوسۋرەتى جانە پالۋاننىڭ ءومىرىنىڭ بەلگىسىز تۇستارى تۋرالى

kerey.kz

 |  Jul 9, 2017

جۇمات انەسۇلى

بالۋان شولاقتىڭ فوتوسۋرەتى جانە

پالۋاننىڭ ءومىرىنىڭ بەلگىسىز تۇستارى تۋرالى

تومەندەگى بالۋان شولاقتىڭ قولدان سالىنعان سۋرەتى ەمەس، فوتوسۋرەتى. ءسابيت مۇقانوۆتان كەيىن جازۋشىلار ج.بەكتۇروۆ، ب.قويشىباەۆ جانە باسقالار شولاق اتامىزدىڭ فوتوسۋرەتى بولماعانىن جازىپ ءجۇردى. ال، مەن سوناۋ 90-جىلدارى تاۋىپ العان مىنا سۋرەت -ەسكى فوتسۋرەت كوشىرمەسى. مۇنىڭ فوتوسۋرەت ەكەندىگى ب.شولاقتىڭ ارتىنداعى شىمىلدىقتان كورىنىپ تۇر. ال، شتريحتاپ سالىنعان، نەمەسە، اكۆارەلمەن سالىنعان سۋرەت بولسا، ول انىق بايقالار ەدى. سونىمەن بۇل- بالۋان شولاقتىڭ فوتوسۋرەتى. بۇل فوتوعا بالۋان شولاق شامامەن 1917-جىلى جەتىسۋدا (الماتىدا،ۆەرنىيدا بولعان كەزىندە تۇسكەن دەپ شامالاۋعا بولادى.اۆتور) استىندا ب.شولاقتىڭ تۋعان، جانە قايتقان جىلى شامامەن 50-60- جىلدارى جازىلعان ءتارىزدى. شامامەن 2010-جىلدان كەيىن وسى فوتوپورترەتتەن قاراپ سالعان بالۋان شولاقتىڭ سۋرەتشىلەر جازعان پورترەتتەرى پايدا بولا باستادى، ءبىرى شتريحتاپ، ءبىرى مايلى بوياۋمەن جازسا دا ءدال فوتوسۋرەتتەگى بەينەسىن اينىتپاي قايتالاعان. قالاي دەسەك تە، تومەندە تۇرعان
اتاقتى بالۋان شولاقتىڭ فوتوسۋرەتى

اتاقتى پالۋان، kومپوزيتور، اقىن بالۋان شولاقتىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭدەرى ءالى تولىق زەرتتەلمەگەنىن وسىدان بەس جىل بۇرىن جازعان ەدىم.
اڭىز بولعان “سەكسەن وگىز” وقيعاسىنىڭ قاي جىلى بولعانى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. بۇل وقيعادان كەيىن بالۋان شولاق گۋبەرن سوتىنىڭ ۇكىمىمەن ءبىر جىل تۇرمەدە وتىرعان. بۇل وقيعا شامامەن 1914-1915-جىلدارى بولعان. سول كەزدە ب.شولاقتىڭ
“…بويىما كۇش بىتكەنگە ەتتىم شۇكىر،
قينالسام، اباقتىدا بەتكە تۇكىر.
تەمىرىن ەكى يتەرىپ تارتقانىمدا،
كىرپىشى جەرگە ءتۇستى كۇتىر كۇتىر…”دەپ ايتقانى بار.
سول وقيعادان كەيىن بالۋان شولاق اتا بابالارىنىڭ تۋعان جەرى قاراتاۋعا بارىپ پانالايدى. جەتىسۋدا بولادى. جەتىسۋ جەرى پالۋاندى قۇشاق جايىپ قارسى العان. ۇلكەن استاردا بولعان. ونەرىن كورسەتكەن. ول كەزدەكەنەن ازىرباەۆ 18-19-جاستاعى جىگىت بولسا كەرەك. كەيىن ك.ازىرباەۆ ب.شولاقتىڭ وننان استام ءانىن ەل اراسىندا ورىنداپ ءجۇرىپتى.
زەرتتەۋشىلەر، جازۋشىلار بالۋان شولاقتىڭ قاي جىلى تۋعان جeرىنە قايتقانىن ءالى كۇنگە انىق بىلمەيدى. ءتىپتى، “ب.شولاق 1916-جىلى قايتىس بولعان” دەپ دالەلسىز پىكىر ايقاندار دا بولدى.
لوگيكاعا سۇيەنسەك، بالۋان شولاق كوكشەتاۋعا 1918- جىلى قايتىپ كەلگەن. ونىڭ باستى سەبەبى، پاتشا وكىمەتى قۇلاپ، باياعى “سەكسەن وگىز ءىسى” بويىنشا ۋاقىتشا ۇكىمەت “قۋعىندامايدى” دەگەن سەنىمدە بولعان. راسىندا، بۇرىنعى ء“ىس” بويىنشا ب.شولاقتى قۋعىندايتىن كوكشەدە تۇراقتى ۇكىمەت تە جوق تىن ول كەزدە.
بىراق، كەك ساقتاعان كازاكتار بار ەكەن. سولار بالۋان شولاقتىڭ وڭاشا ءساتىن اڭدىپ جۇرەدى. بالۋان شولاق توعاي ىشىندە اعايىنداردىڭ اراسىنان ۇيىنە كەلە  جاتقان بەتىندە قارسى الدىنان اتادى. ۆينتوۆكا وعى پالۋاننىڭ ىشىنەن تيگەن ەكەن. مىقتى قايرات پەن كۇشتىڭ ارقاسىندا بالۋان شولاق جارالى بولعانىن بىلدىرمەي، اتتان نىق ءتۇسىپ، ۇيگە كىرىپ، جاراسىن شەشeسىنە جۋدىرىپ، تاڭدىرادى. “مەنىڭ وقتان جارالى بولعانىمدى ەشكىمگە ايتپاڭدار” دەپتى. وسيەتىندە ” “قاي جەرگە جەرلەنگەنىمدى دە ەشكىم بىلمەسىن” دەگەن ەكەن. شاماسى، كازاكتار بەيىتىمدى قورلاماسىن” دەگەن بولۋى كەرەك. سونىمەن، بالۋان شولاق 1916-جىلى ەمەس.1919- جىلى ناۋرىز ايىندا قايتىس بولعان.
سول كەزدەگى تاريحي وقيعالاردى تالداي كەلە:،
1.بالۋان شولاق ارالاسقان “سەكسەن وگىز وقيعاسى” 1914-1915- جىلدaرى بولعان،
2.قاراتاۋ مەن جەتىسۋ وڭىرىندە بولعان كەزدەرى 1916-1917-جىلدار.
3.بالۋان شولاقتىڭ كوكشەگە ورالعان كەزى 1918-جىل،
4.قايتىس بولعان جىلى 1919-جىل” دەگەن قورىتىندىعا كەلۋگە بولادى.

تومەندەگى سۋرەتتە بالۋان شولاقتىڭ جەتىسۋدا جۇرگەندە، ۆەرنىي قالاسىندا (قازىرگى الماتى) تۇسكەن فوتوسۋرەتى بەرىلگەن.
جۇمات انەسۇلى، جازۋشى، تاريحشى                                                                                                                                                                                 kerey.kz