رۋحانيات تاريح

الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءدىني ۇستانىمدارىندا قايشىلىق بولعان با؟

kerey.kz

 |  Aug 4, 2017

 الاشتانۋشى س.وزبەكۇلىنىڭ تۇجىرىمداۋىنشا «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان ب.قاراتاەۆ، ج.سەيدالين، س.لاپين، م.سەرالين سياقتى زيالىلار شاريعات زاڭىن دارىپتەۋمەن بەلسەندى شۇعىلدانعان. ال، «قازاق» گازەتىنىڭ توڭىرەگىنە جينالعان ءا.بوكەيحانوۆ، ا.بايتۇرسىنوۆ، م.دۋلاتوۆ باستاعان زيالىلار قازاقتىڭ ءداستۇرلى ادەت-عۇرپىن ناسيحاتتاپ، مەملەكەت قۇرۋدا باتىستىڭ رەسپۋبليكالىق جۇيەسىن قۇپتادى. ەكى توپتىڭ دا ماقسات-مۇددەسى بوداندىقتىڭ قامىتىن ءۇزىپ، تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ بولعانمەن، وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسۋ ءادىس-ءتاسىلى، ءداستۇرلى قۇندىلىقتارعا قاتىستى كوزقاراسى ەكى ءتۇرلى بولدى. «ايقاپ» جۋرنالىنداعى زيالىلار يسلامشىل ءارى تۇرىكشىل بولسا، «قازاق» گازەتىندەگى زيالىلار نەگىزىنەن ۇلتشىلدىق باعىتتى ۇستاندى.                            جالپى، 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن تۇركىستان مەن قازاق دالاسىندا قوعامدىق-ساياسي كوزقاراستارى ءارتۇرلى بىرنەشە قوزعالىستار بەلسەندى جۇمىس ىستەدى. سونىڭ ىشىندە ءدىني كونسەرۆاتيزمدى جاقتاعان «شۋرا ۋلەما» مەن ءجاديتشىل «شۋرا-ي يسلامي» ۇيىمدارىن اتاپ وتۋىمىزگە بولادى. س.لاپين جەتەكشىلىك جاساعان «شۋرو-ي-ۋلەما» مەن م.بەحبۋدي قۇرعان «شۋرا-ي يسلامي» وكىلدەرىمەن اراسىندا ايتارلىقتاي يدەيالىق كەلىسپەۋشىلىك بولدى. «شۋرو-ي-ۋلەما» وكىلدەرى تۇركىستان قوعامىن قايتا ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن شاريعات زاڭدارىن باسشىلىققا الۋىمىز كەرەك دەپ ءبىلدى. س.لاپين جازعان «شۋرو-ي-ۋلەمانىڭ» باعدارلاماسىندا تۇركىستاندا «ىشكى باسقارمانىڭ بارلىق سالالارى بويىنشا جەرگىلىكتى زاڭ شىعارۋشىلىق قۇقىعىمەن تازا مۇسىلماندىق اۆتونوميا ورناتۋ قاجەت» دەگەن كوزقاراس ايتىلدى. ال، «شۋرا-ي يسلامي» تۇركىستان حالىقتارىنىڭ دەموكراتيالىق باعىتتاعى ساياسي ۇيىمى ەدى. «شۋرا-يسلامي» ۇيىمى 1917 جىلدىڭ قاراشا ايىندا تۇركىستانداعى كەڭەس بيلىگىنە قارسى «قوقان اۆتونومياسىنىڭ» قۇرىلۋىنا مۇرىندىق بولدى. «تۇركىستان مۇحتارياتى 1918 جىلدىڭ اقپان ايىنا دەيىن ءومىر ءسۇردى. وعان قاراعاندا «شۋرا-ي ۋلەما» ۇلكەن ساياسي كۇشكە اينالا الماعانمەن، بۇل ۇيىمنىڭ يدەياسىن قولداۋشىلار تۇركىستانداعى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ بيلىگىنە «باسماشىلار» دەگەن اتپەن بىرنەشە جىلدار بويى قارسى كۇرەسكەن ەدى.                                                                        قازاقستاندا 1917 جىلدارداعى ارپالىس كەزىندە سولشىل ەسەرلەر مەن بولشەۆيكتەردى جاقتاعان «ءۇش ءجۇز» پارتيا ءومىر ءسۇردى. پارتيا مۇشەلەرى وزدەرىن «قازاقتىڭ سوتسياليستىك پارتياسى» دەپ اتادى. «ءۇش ءجۇز» پارتياسىنىڭ توڭىرەگىنە كولباي توگىسوۆ، شايمەردەن ءالجانوۆ، ابىلقايىر دوسوۆ، ىسقاق كوبەكوۆ، مۇقان Əيتپەنوۆ سىندى ازاماتتار توپتاستى. «ءۇش ءجۇز» ساياسي ۇيىمىنىڭ العاشقى توراعاسى م.ايتپەنوۆ، ورىنباسارى ك.توگىسوۆ، حاتشىسى ى.كوبەكوۆ بولدى. ولار «ءۇش ءجۇز» اتتى گازەت شىعارىپ، وندا وزدەرىن ۇساق بۋرجۋازياشىل دەموكراتتار ەكەنىن كورسەتتى. بۇل ۇيىمنىڭ ناقتى ءبىر ءدىني كوزقاراستى ۇستانىپ، ۇستانباعانى بەلگىلى ەمەس. دەسە دە، ساياسي كۇرەستىڭ ناعىز قىزعان شاعىندا بولشەۆيكتەردى جاقتاپ شىعۋى، ولاردىڭ يسلامشىل بولماعانىن اڭعارتادى.                                  حح عاسىردىڭ باسىندا رەسەيدەگى ۆ.ي.لەنين جەتەكشىلىك جاساعان بولشەۆيكتىك قوزعالىستى قولداعان ت.رىسقۇلوۆ، س.مەڭدەشوۆ، ج.سادۋاقاسوۆ، ن.نۇرماقوۆ، س.سەيفۋللين، ءا.جانگەلدين سىندى قازاق ۇلتىنان قايراتكەرلەر شىقتى. كەدەي تاپتىڭ الەۋمەتتىك مۇددەسىن قورعاعان بولشەۆيكتىك قوزعالىستىڭ جەكەلەگەن وكىلدەرىنىڭ دىنگە دەگەن كوزقاراستارى وڭ بولعانىمەن، جالپى بولشەۆيكتىڭ يدەيانىڭ ۇستانىمىندا ءدىن قوعامدى كەرتارتپالىققا سۇيرەيتىن كۇش رەتىندە باعالاندى. ءتىپتى، ءسوتسياليزمنىڭ نەگىزىن سالۋشى ك.ماركس «ءدىن – اپيىن» دەگەن بولاتىن. بولشەۆيزم مۇراتتارىندا مەملەكەت پەن ءدىن اراقاتىناسى سەكۋلياريستىك سيپاتتا ءوربۋى كەرەك بولعانىمەن، بولشەۆيكتەر بيلىككە كەلگەننەن كەيىن قولعا العان «كىشى قازان» توڭكەرىسىندە ءدىنباسىلاردى جاپپاي قۋعىندادى، حالىقتى ءدىني قۇندىلىقتاردان مۇلدەم الشاقتاتۋعا تىرىستى. ولاردىڭ بۇل ۇستانىمى – دارۋل كۋفر، ياعني، ءدىنسىز قوعام قۇرۋ بولاتىن.                             مۇحان يساحان                                                                                                                                                                                                                       Kazislam.kz