Ruhaniyat Tarih

ALAŞ QAYRATKERLERİNİÑ DİNI WSTANIMDARINDA QAYŞILIQ BOLĞAN BA?

kerey.kz

 |  Aug 4, 2017

 Alaştanuşı S.Özbekwlınıñ twjırımdauınşa «Ayqap» jurnalınıñ töñiregine toptasqan B.Qarataev, J.Seydalin, S.Lapin, M.Seralin siyaqtı ziyalılar şariğat zañın däripteumen belsendi şwğıldanğan. Al, «Qazaq» gazetiniñ töñiregine jinalğan Ä.Bökeyhanov, A.Baytwrsınov, M.Dulatov bastağan ziyalılar qazaqtıñ dästürli ädet-ğwrpın nasihattap, memleket qwruda batıstıñ respublikalıq jüyesin qwptadı. Eki toptıñ da maqsat-müddesi bodandıqtıñ qamıtın üzip, täuelsizdikke qol jetkizu bolğanmen, otarşıldıqqa qarsı küresu ädis-täsili, dästürli qwndılıqtarğa qatıstı közqarası eki türli boldı. «Ayqap» jurnalındağı ziyalılar islamşıl äri türikşil bolsa, «Qazaq» gazetindegi ziyalılar negizinen wltşıldıq bağıttı wstandı.                            Jalpı, 1917 jılğı aqpan töñkerisinen keyin Türkistan men qazaq dalasında qoğamdıq-sayasi közqarastarı ärtürli birneşe qozğalıstar belsendi jwmıs istedi. Sonıñ işinde dini konservatizmdi jaqtağan «Şura Ulema» men jäditşil «Şura-y Islami» wyımdarın atap ötuimizge boladı. S.Lapin jetekşilik jasağan «Şuro-i-Ulema» men M.Behbudi qwrğan «Şura-i islami» ökilderimen arasında aytarlıqtay ideyalıq kelispeuşilik boldı. «Şuro-i-Ulema» ökilderi Türkistan qoğamın qayta wyımdastıru üşin şariğat zañdarın basşılıqqa aluımız kerek dep bildi. S.Lapin jazğan «Şuro-i-Ulemanıñ» bağdarlamasında Türkistanda «işki basqarmanıñ barlıq salaları boyınşa jergilikti zañ şığaruşılıq qwqığımen taza mwsılmandıq avtonomiya ornatu qajet» degen közqaras aytıldı. Al, «Şura-i islami» Türkistan halıqtarınıñ demokratiyalıq bağıttağı sayasi wyımı edi. «Şura-islami» wyımı 1917 jıldıñ qaraşa ayında Türkistandağı keñes biligine qarsı «Qoqan avtonomiyasınıñ» qwrıluına mwrındıq boldı. «Türkistan mwhtariyatı 1918 jıldıñ aqpan ayına deyin ömir sürdi. Oğan qarağanda «Şura-i ulema» ülken sayasi küşke aynala almağanmen, bwl wyımnıñ ideyasın qoldauşılar Türkistandağı Keñes ükimetiniñ biligine «basmaşılar» degen atpen birneşe jıldar boyı qarsı küresken edi.                                                                        Qazaqstanda 1917 jıldardağı arpalıs kezinde solşıl eserler men bol'şevikterdi jaqtağan «Üş jüz» partiya ömir sürdi. Partiya müşeleri özderin «qazaqtıñ socialistik partiyası» dep atadı. «Üş jüz» partiyasınıñ töñiregine Kölbay Tögisov, Şaymerden Äljanov, Äbilqayır Dosov, Isqaq Köbekov, Mwqan Əytpenov sındı azamattar toptastı. «Üş jüz» sayasi wyımınıñ alğaşqı törağası M.Äytpenov, orınbasarı K.Tögisov, hatşısı I.Köbekov boldı. Olar «Üş jüz» attı gazet şığarıp, onda özderin wsaq burjuaziyaşıl demokrattar ekenin körsetti. Bwl wyımnıñ naqtı bir dini közqarastı wstanıp, wstanbağanı belgili emes. Dese de, sayasi kürestiñ nağız qızğan şağında bol'şevikterdi jaqtap şığuı, olardıñ islamşıl bolmağanın añğartadı.                                  HH ğasırdıñ basında Reseydegi V.I.Lenin jetekşilik jasağan bol'şeviktik qozğalıstı qoldağan T.Rısqwlov, S.Meñdeşov, J.Säduaqasov, N.Nwrmaqov, S.Seyfullin, Ä.Jangeldin sındı qazaq wltınan qayratkerler şıqtı. Kedey taptıñ äleumettik müddesin qorğağan bol'şeviktik qozğalıstıñ jekelegen ökilderiniñ dinge degen közqarastarı oñ bolğanımen, jalpı bol'şeviktiñ ideyanıñ wstanımında din qoğamdı kertartpalıqqa süyreytin küş retinde bağalandı. Tipti, socializmniñ negizin saluşı K.Marks «Din – apiın» degen bolatın. Bol'şevizm mwrattarında memleket pen din araqatınası sekulyaristik sipatta örbui kerek bolğanımen, bol'şevikter bilikke kelgennen keyin qolğa alğan «Kişi qazan» töñkerisinde dinbasılardı jappay quğındadı, halıqtı dini qwndılıqtardan müldem alşaqtatuğa tırıstı. Olardıñ bwl wstanımı – darul kufr, yağni, dinsiz qoğam qwru bolatın.                             Mwhan Isahan                                                                                                                                                                                                                       Kazislam.kz