قازاق-قىتاي شەكاراسىنىڭ قالاي تارتىلعانىن زەرتتەۋگە تىرىسقان تىلشىگە اۋەلى رەسەيلىك پروفەسسور، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ۆلاديمير مويسەەۆتىڭ “ورتالىق ازياداعى رەسەي مەن قىتاي (19-عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى – 1917 جىل)” زەرتتەۋى ۇشىراستى.

ءبىر جارىم عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن، قازان ايىنىڭ 7-ءسى كۇنى رەسەي مەن قىتاي اراسىندا شاۋەشەك كەلىسىمىنە قول قويىلدى. رەسەيلىك عالىم “1864 جىلعى “شاۋەشەك كەلىسىمى” – ورىس ديپلوماتياسىنىڭ ءىرى تابىسى” دەپ جازادى. بۇل كەلىسىم رەسەي يمپەرياسىنىڭ شىعىس شەكاراسى مەن قىتايدىڭ باتىس شەكاراسى جونىندە العاش جاسالعان 1860 جىلعى پەكين كەلىسىمىنەن باستاۋ الىپ، 1869 جىلى قوبدا حاتتاماسىنا، 1870 جىلى تارباعاتاي دەماركاتسيالىق حاتتاماسىنا جانە 1881 جىلى پەتەربۋرگ كەلىسىمىنە ۇلاستى.

قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى شەكارا سىزىعى.

الايدا شەكارا سىزىعىن جۇرگىزۋ تۋرالى كەلىسىمدەردىڭ ىشىندە نەگىزگىسى، كەيىنگى كەلىسسوزدەردە تالقىلايتىن ماسەلەنى انىقتاعانى 1860 جىلعى پەكين كەلىسىمى ەكەنى بايقالادى. پەكين كەلىسىمى بويىنشا داۋلى ەكى سىزىق سىزىلعانى ءمالىم. ەكى سىزىق تا پەكين كەلىسىمىندە تالقىلاناتىن ماسەلە رەتىندە قالا بەرگەن. قازىرگى شەكارانىڭ جالپى سورابى سول كەزدە ايقىندالعان. ول بويىنشا “ورىس-قىتاي شەكاراسىنىڭ جالپى باعىتى التاي، تارباعاتاي، جوڭعار الاتاۋى، تيان-شان جانە پامير تاۋلارى ارقىلى، ءىرى وزەندەر ەرتىس پەن ىلەنى قيىپ وتەتىن بولعان”. الگى داۋلى ەكى سىزىقتىڭ ءبىرى زايسان كولىنىڭ ۇستىنەن وتسە، ءبىرى زايسان كولى رەسەي يەلىگىندە قالاتىن بولىپ بەلگىلەنگەن.

رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى اتالعان كەلىسىمدەر سوۆەت وكىمەتى تۇسىندا دا، كەيىن دە قازاقستاننىڭ قىتايمەن اراداعى مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ نەگىزىنە اينالدى.

“قازاق كىمنىڭ بودانى؟”

رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى “شاۋەشەك كەلىسىمىنە” دەيىنگى تارتىستاردىڭ، تاريحي مالىمەتتەرگە قاراعاندا، جوڭعاريا مەن شىعىس تۇركىستاندى جاۋلاپ العان قىتاي جانە ورتا ازيانى قۇرامىنا قوسىپ الۋدى كوزدەگەن رەسەي اراسىنداعى باسەكە جانە كوپ بولىگى قازاق جەرىنە تالاس تۇرىندە جۇرگەنى اڭعارىلادى.

مويسەەۆتىڭ جازۋىنشا، 1861 جىلى قىتاي جاعى باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى ديۋگامەلگە شەكارا جونىندە كەلىسسوز جۇرگىزۋ ءۇشىن شاۋەشەككە رەسەي ديپلوماتتارىن جىبەرۋدى ۇسىنعان. سول جىلى تامىزدىڭ 15-ءى كۇنى شاۋەشەكتە كەزدەسكەن ەكى جاق 1862 جىلى ماۋسىمنىڭ 29-ىنان باستاپ رەسمي كەلىسسوز باستاۋ جونىندە ۋاعدالاسقان.

وسى ۋاعدادان سوڭ ەكى جاق تا كەلەشەك شەكارا ماڭىنداعى اسكەري جاساقتارىن كۇشەيتىپ، قاراۋىل قويۋعا كىرىسكەن. رەسەيلىك زەرتتەۋشى “شىڭجاڭ بيلىگى شەكارا ءوتۋى مۇمكىن تۇستارعا قىتاي تىلىندەگى جازۋلارى بار تاستار كومىپ، بەلگى قويا باستادى. ول جەرلەردى مەكەندەپ وتىرعان قازاقتاردى رەسەيگە قارسى شىعۋعا شاقىردى” دەپ جازادى.

قىتايدىڭ التاي ايماعىندا مال ايداپ بارا جاتقان قازاق. شىڭجاڭ، 2 ماۋسىم 2012 جىل. (كورنەكى سۋرەت.)

1862 جىلى قاڭتاردىڭ 10-ى كۇنى رەسەي پاتشاسى ءىى الەكساندردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن كەڭەستە “شەكارانى رەسەي بوداندىعىن قابىلداعان قازاقتاردىڭ جەرىنە دەيىن جەتكىزىپ، پەكين كەلىسىمىنەن اۋىتقىماۋ جونىندە” شەشىم قابىلداندى.

رەسەيلىك تاريحشى ۆلاديمير مويسەەۆ “ال كەلىسسوز باستالعان كەزدە قىتاي جاعى پەكين كەلىسىمىن مويىنداماي جاڭا جوبا ۇسىندى. ول جوبادا ۇلى ءجۇز بەن ورتا ءجۇز عانا ەمەس، ەمبى مەن ورالعا دەيىنگى كىشى ءجۇز جەرلەرى قىتايعا قوسىلۋى ءتيىس ەكەنى جونىندە ايتىلعان ەدى. تسين وكىلدەرى “بوعدىحاننىڭ بوداندارى – قازاق پەن قىرعىز اۋەلدەن-اق قىتايعا تيەسىلى” ەكەنىن مالىمدەدى” دەپ جازادى.

رەسەي-قىتاي كەلىسسوزىنىڭ باستاپقى كەزەڭى وسىلايشا قازاق-قىرعىزدىڭ كىمگە بودان ەكەنىن انىقتاۋ ماسەلەسىنە كەلىپ توقتادى.

شەكاراعا قوسقان “كولپاكوۆسكيدىڭ ۇلەسى”

كەلىسسوز تۇيىققا تىرەلگەن سوڭ رەسەي جاعى ۇلى ءجۇز قازاقتارى مەن قىرعىز جەرىن تەزىرەك وتارلاۋعا كىرىستى. 1860 جىلى قازان ايىندا وتكەن ۇزىناعاش شايقاسىندا قوقان حاندىعىنىڭ 15 مىڭدىق جاساعىن جەڭگەن كولپاكوۆسكيدىڭ اسكەرى 1862 جىلى قوقاننىڭ تاعى ءبىر بەكىنىسى پىشپەكتى الدى. اقمەشىت، سوزاق، شولاققورعان، تۇركىستان، شىمكەنت، اۋليەاتا، مەركە، توقماق سەكىلدى قوقان حاندىعىنىڭ ءىرى بەكىنىستەرىن دە رەسەي وزىنە قاراتتى.

ۆلاديمير مويسەەۆ زەرتتەۋىندە “رەسەيدىڭ ورتا ازياداعى اسكەري تابىستارى، جەرگىلىكتى قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ توپ-توبىمەن رەسەي بوداندىعىن قابىلداۋى تسين بيلىگىمەن كەلىسسوزدە رەسەيلىك ديپلوماتتاردىڭ ۇستانىمىن كۇشەيتتى” دەپ جازادى.

قىتايدىڭ قاشعار قالاسىنداعى قىرعىزدار. 1906-1908 جىلدارى شىڭجاڭدا بولعان پاتشالىق رەسەي ارمياسىنىڭ وفيتسەرى ماننير يبيم تۇسىرگەن سۋرەت.

ال بۇل كەزدە قىتايدىڭ ءوز ىشىندەگى مۇسىلماندار كوتەرىلىسى قاشعار قالاسىنا جەتىپ، ىلە ايماعىنا قاراي ءوتۋى قىتاي جاعىن رەسەيمەن شەكارا ماسەلەسىن تەزىرەك شەشۋگە ماجبۇرلەدى. ولار اۋەلى شەكاراداعى قازاق سۇلتاندارىنا حات جولداپ، “ورىس جاساقتارىن قۋىپ شىعۋ، قايتا كەلسە، ول جونىندە شاۋەشەككە دەرەۋ حابارلاۋ جونىندە” نۇسقاۋ بەردى. رەسەيلىك عالىمنىڭ دەرەگىنشە، “الايدا، قازاق سۇلتاندارى ورىس بيلىگىمەن جاۋلاسقىسى كەلمەگەن”.

تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا، 1863 جىلى رەسەي مەن قىتاي اسكەرى بىرنەشە رەت قاقتىعىسقان. سول جىلى تامىزدىڭ 22-ءسى كۇنى ۆەرنىيعا كەلگەن ديۋگامەل رەسەي اسكەري ءمينيسترى ميليۋتينگە “شەكارا ماسەلەسى قوزعالعالى قىتاي جاعى اقىلعا سىيمايتىن تالاپتار قويىپ، پەكين تراكتاتىن (“پەكين كەلىسىمىن” ايتادى – رەد.) جوققا شىعارۋمەن شۇعىلدانىپ جاتىر” دەپ حات جازعان.

بىراق 1964 جىلى شىلدەنىڭ 30-ى باتىس ايماعىندا مۇسىلمان حالىقتاردىڭ تولۋىنا بايلانىستى قىتاي جاعى رەسەي تالاپتارىنا مويىنسۇناتىنىن ءبىلدىرىپ، قازان ايىندا “شاۋەشەك كەلىسىمىنە” قول قويىلعان.

ورتالىق ازيا ايماعىنداعى حالىقارالىق قاتىناستار مامانى، رەسەيلىك تاريحشى بوريس گۋرەۆيچ (2004 جىلى قايتىس بولعان – رەد.) “شاۋەشەك كەلىسىمىنە” بەرگەن باعاسىندا: “1864 جىلعى شاۋەشەك كەلىسىمى ورىس ديپلوماتياسىنىڭ ءىرى تابىسى بولدى. ورتالىق ازيادا قالىپتاسقان جاعدايدى (شەكارانى ايتادى – رەد.) ءبىرجولا بەكىتتى. التاي مەن كۇرشىمنىڭ باي ولكەسى، بالىعى سىيماي جاتقان زايسان كولى، تارباعاتاي، الاتاۋ، تيان-شاننىڭ تاماشا جەرلەرى رەسەيگە ءوتتى” دەپ جازعان.

كەيبىر تاريحشىلار “شەكارانى بولىسكە سالۋدا ەكى مەملەكەتتىڭ اسكەري قۋاتى باستى ءرول اتقارعانىن، قىتايدىڭ اسكەري كۇشى وزىنەن مىعىم رەسەي تالاپتارىنا امالسىز كونگەنىن” ايتادى.

“قازاق جەرى ەكىگە جارىلدى”

ال قازاقستاندىق تاريحشى ءنابيجان مۇقامەتحانۇلى “شاۋەشەك كەلىسىمىنە” قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى تۇرعىسىنان دا قارايدى. ول “شەكارا ماسەلەسىن انىقتاۋدا قازاقتىڭ ويىن ەشكىم كەرەك ەتپەگەنىن جانە كەلىسىم قازاق جەرى مەن حالقىن العاش رەت ەكىگە بولگەنىن” ايتادى.

ءنابيجان مۇقامەتحانۇلى “10 تاراۋدان تۇراتىن “شاۋەشەك كەلىسىمىنىڭ” 5-تاراۋىندا “جەر قايسى ەلگە بولىنسە، سول جەردە وتىرعان حالىق سول ەلگە تاۋەلدى بولادى” دەپ جازىلعانىن ايتادى.

- شەكارانى قانداي نەگىزدە بەلگىلەۋ دەگەندە قىتاي تاراپى “جوڭعارلار – قىتايعا تاۋەلدى بولعان ەل. سوندىقتان جوڭعارلاردىڭ بارعان جەرلەرى قىتايدىڭ اۋماعى بولادى” دەگەن تالاپ قويدى. بىراق كىشى ءجۇزدىڭ جەرىنە دەيىن بەرەسىڭ دەگەن تالاپ بولعان جوق، – دەيدى ول.

قىتايدىڭ شىڭجاڭ ايماعىندا تۇراتىن ەتنيكالىق قازاقتار. ينين، قاڭتار، 2016 جىل.

تاريحشىنىڭ سوزىنشە، رەسەي جاعى “قازاقتار – رەسەي قۇرامىنداعى حالىق. ول جەرلەر جوڭعاردان بۇرىن قازاقتىڭ جەرى بولعان” دەگەن ءۋاج كەلتىرگەن.

تاريحشى نۇرجامال الدابەكوۆانىڭ ايتۋىنشا، “شاۋەشەك كەلىسىمى” جاسالعانىمەن، شەكارانى دەماركاتسيالاۋ شارالارى 1917 جىلعى توڭكەرىستەن كەيىن بولشەۆيكتەر تۇسىندا عانا جۇزەگە اسىرىلا باستاعان، بىراق تولىق اياقتالماعان”.

- قازىرگى قازاقستان شەكاراسى دا نەگىزىنەن پاتشالىق رەسەي كەزىندە جاسالعان وسى كەلىسىمدەر نەگىزىندە سىزىلدى، – دەيدى ول.

ءنابيجان مۇقامەتحانۇلى “رەسەي مەن قىتاي مەملەكەتتىك شەكاراسىن بەلگىلەۋدىڭ العاشقى نەگىزى بولىپ سانالاتىن “شاۋەشەك كەلىسىمىنەن” كەيىن دە 1882 جىلعا دەيىن بىرنەشە كەلىسىمدەر بولعانىن” ايتادى.

- كەلىسىم جاساۋىن جاساعانىمەن، قىتاي جاعى “رەسەي ءوزىنىڭ اسكەري كۇشىنە سۇيەنىپ، بىزگە زورلىقپەنەن قول قويدىردى” دەگەن پىكىرىنەن قايتپادى. قىتايدىڭ بۇل داۋى سوۆەت ۇكىمەتى تۇسىندا دا جالعاستى. بىراق سوۆەت ۇكىمەتى ونى مويىنداعان جوق، – دەيدى تاريحشى.

ءنابيجان مۇقامەتحانۇلىنىڭ ايتۋىنشا، “قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاندا قىتاي وسى ماسەلەنى تاعى دا كوتەرگەن”.

- قازاقستان-قىتاي شەكاراسىن دەماركاتسيالاۋ جاريالى بولعان جوق، سوندىقتان ونى ناقتىلى بىلمەيمىز. دەگەنمەن قىتايدىڭ تالاسى بار ەكەنىن قازاقستاننىڭ مويىنداعانى راس. قازاقستاننىڭ باقىلاۋىنداعى داۋلى اۋماقتىڭ 47 پايىزىن قىتايعا بەرىپ، 53 پايىزى قازاقستاندا قالدىرۋمەن بۇل ماسەلەگە نۇكتە قويىلدى،- دەيدى تاريحشى.

قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 1994 جىلى قىتايمەن اراداعى مەملەكەتتىك شەكارا تۋرالى كەلىسىم جاساستى. مۇنان كەيىن دە قىتايمەن شەكارانى انىقتاۋ پروتسەسىنە بايلانىستى قوعامدا ءتۇرلى قاراما-قايشى ويلار ايتىلعان ەدى. رەسمي دەرەككوزدەرى “قازاقستاننىڭ قىتايعا جەر بەرمەگەنىن” ايتسا، قوعامنىڭ ءبىر بولىگى “قىتايعا قازاقستاننىڭ ەسە جىبەرگەنىن” ءسوز ەتكەن بولاتىن.

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى